Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi (SEVESO) Yönetmeliği

Tehlikeli kimyasal maddelerle çalışan sanayi tesislerinde büyük bir patlama, yangın veya toksik gaz yayılımı yalnızca çalışanları değil, çevre sakinlerini ve ekosistemi de derinden etkileyebilir. Türkiye’de bu riski kontrol altına almak amacıyla oluşturulan BEKRA (Büyük Endüstriyel Kaza Risklerinin Azaltılması) mevzuatı; işletmecilere, yetkili bakanlıklara ve yerel idarelere kapsamlı yükümlülükler yüklemektedir. Benzer tehlikelerin madencilik sektöründeki yansıması olan grizu patlamaları ve önleme yöntemleri hakkında ayrıntılı bilgiye ulaşmak için Grizu Patlaması ve Önlenmesi makalemizi inceleyebilirsiniz.

SEVESO’nun Doğuşu: 1976 İtalya Faciası

Seveso, kuzeybatı İtalya’da Milano’ya 20 km uzaklıkta küçük bir kasabadır. Kentin hemen yanı başındaki ICMESA Chemical Company’ye ait fabrikada 10 Temmuz 1976 günü triklorofenol (TCP) üretimi yapan bir reaktördeki patlama sonucu beyaz bir gaz bulutu çevreye yayılmıştır. Bu kaçış, yüksek toksik bir madde olan TCDD (2,3,7,8-Tetraklorodibenzo-p-dioksin) salınımına neden oldu; TCDD, dioksinler olarak bilinen ve son derece zehirli bir kimyasal bileşiktir.

Kasabada kısa bir süre içinde hayvan ölümleri görülmeye başlanmış, patlamadan 5 gün geçtikten sonra da hastaneye başvurular başlamıştır. Yapılan kontroller sonunda kasabada geniş bir bölgenin tamamen kirlendiği anlaşılmış ve 100 kadar ev tamamen boşaltılmıştır. Reaktör içerisinde yalnızca yaklaşık 20 kg kadar dioksin oluştuğu tahmin edilmekte olup 736 kişide dioksine bağlı yanık, 36.000 kişide ise etkilenme tespit edilmiştir. 80.000 hayvan telef olmuş ve bu bölgedeki tüm tarım ürünleri imha edilmiştir. Fabrika etrafındaki tarım alanları A, B ve C zone’lara ayrılmış ve A zone 110 hektar tamamen kapatılmış; B ve C zone’ların üzerinden yarım metre toprak imha edilmiş, yıllar sonra A zone’u parka dönüştürülmüş ve tüm bu alanlarda tarım yapılması yasaklanmıştır.

Türkiye’deki Yasal Çerçeve: BEKRA Yönetmeliği

Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik (kısaca BEKRA), Türkiye’de tehlikeli maddeleri bulunduran tesislerde meydana gelebilecek büyük endüstriyel kazaların önlenmesi ve etkilerinin azaltılması amacıyla çıkarılmış bir çevre ve iş güvenliği mevzuatıdır. Bu yönetmelik, Avrupa Birliği’nin Seveso III Direktifi (2012/18/AB) esas alınarak hazırlanmıştır ve Türkiye’de sanayi güvenliği alanında temel yasal çerçeveyi oluşturur.

İlk olarak 2013 yılında yayınlanan “Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik” 2019 yılında güncellenmiştir. 2 Mart 2019 yılında Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ve İçişleri Bakanlığı tarafından 30702 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanarak yürürlüğe girmiştir. Yönetmeliğin amacı; tehlikeli maddeler bulunduran kuruluşlarda büyük endüstriyel kazaların önlenmesi ve muhtemel kazaların insanlara ve çevreye olan zararlarının en aza indirilmesi amacıyla, yüksek seviyede, etkili ve sürekli korumayı sağlamak için alınması gerekli önlemler ile ilgili usul ve esasları belirlemektir.

Yetkili Bakanlıklar ve Denetim Yetkileri

BEKRA, çok başlı bir idari yapıya dayanır. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı çevresel etkilerin önlenmesi, bildirim sistemi ve kamu bilgilendirmesinden; Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı ise iş sağlığı, güvenlik denetimleri ve acil durum planlarından sorumludur. Denetimler, bu iki bakanlık arasında iş birliğiyle yürütülür ve tehlike seviyesi yüksek tesisler düzenli olarak kontrol edilir.

Kuruluş Sınıflandırması: BEKRA Bildirimi ve Seviyelendirme

Çevre Bilgi Sistemi bünyesindeki Seveso Bildirim Sistemi, yönetmelik ekinde yer alan tehlikeli kimyasal maddeleri bulunduran kuruluşların maddeler ile miktarlarını Bakanlık’a beyan ettikleri sistemdir. Yönetmelik gereği işletmeler tarafından yapılması gerekli bu beyan, Seveso Bildirimi olarak adlandırılır. Yapılan Seveso Bildirimi sonrasında işletmeler, sistem tarafından “Alt Seviyeli Kuruluş”, “Üst Seviyeli Kuruluş” veya “Kapsam Dışı” olarak sınıflandırılır.

Sınıflandırmada belirleyici olan ölçüt, tesisin yönetmelik Ek-1’inde listelenen tehlikeli maddeler için belirlenen eşik değerlere göre tuttuğu kimyasal miktarıdır. Ek-1 Bölüm 1 ve Bölüm 2’de verilen tehlikeli madde listelerinde Sütun 2’deki eşik değerlere eşit veya bunların üzerinde, ancak Sütun 3’teki değerlerin altındaki miktarlarda tehlikeli madde bulunduran veya bulundurması muhtemel kuruluşlar Alt Seviyeli Kuruluş olarak nitelendirilmektedir. Ek-1’de tanımlanan toplama kuralı dikkate alınmak şartıyla Sütun 3’teki eşik değerlere eşit veya üzerindeki miktarlarda tehlikeli madde bulunduran veya bulundurması muhtemel kuruluşlar ise Üst Seviyeli Kuruluş olarak nitelendirilmektedir.

İşletmecilerin Yükümlülükleri

Alt Seviyeli Kuruluşların Yükümlülükleri

Alt Seviyeli Kuruluş olarak nitelendirilen her bir kuruluş yönetmelik kapsamında; Kimyasal Kart, Kimyasal Tasnif, Kamunun Bilgilendirilmesi çalışmaları ardından BKÖP (Büyük Kaza Önleme Politikası) Raporunu ve BKSD (Büyük Kaza Senaryo Dokümanı) hazırlamak ile yükümlüdür. Bu işletmeler, büyük kaza önleme politikası belgesi ile ilgili olarak 30750 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanan “Büyük Endüstriyel Kazalarla İlgili Hazırlanacak Büyük Kaza Önleme Politika Belgesi Tebliği” hükümlerine uymak zorundadır.

Üst Seviyeli Kuruluşların Yükümlülükleri

Üst Seviyeli Kuruluş olarak nitelendirilen her bir kuruluş yönetmelik kapsamında; Kimyasal Kart, Kimyasal Tasnif, Kamunun Bilgilendirilmesi çalışmaları ardından Güvenlik Raporu, BKSD (Büyük Kaza Senaryo Dokümanı) ve DADP (Dahili Acil Durum Planı Dokümanı) hazırlamak ile yükümlüdür. Üst seviyeli kuruluşlar ayrıca kapsamlı analizler de yürütmek durumundadır: Bu tesisler; Büyük Kaza Önleme Politikası, Güvenlik Yönetim Sistemi, Kantitatif Risk Analizi, Güvenlik Raporu, Dahili Acil Durum Planlarını hazırlamanın yanı sıra Domino Etkisi Analizi ve Arazi Kullanımı ve Planlama Çalışmalarını ilgili resmi kuruluşlarla hazırlayıp gerekli belgeleri yetkilendirilmiş makamlara sunmakla yükümlüdürler.

Güvenlik Raporu Hazırlama Esasları

Güvenlik raporu; kuruluşun, kuruluşun çevresinin, kuruluşta yürütülen faaliyetlerin ve proseslerin tanıtımının yapıldığı, yönetmelikte belirtilen ilkeleri içerecek şekilde kuruluşta uygulanan güvenlik yönetim sistemi ile ilgili bilgilerin ve işletmecinin taahhütlerinin bulunduğu bir belgedir. İşletmeci, kantitatif risk değerlendirmesine göre belirlediği tehlikeli ekipmanlar için senaryo edilen her bir büyük kazanın her türlü sonucunun meydana gelme frekansını 1×10⁻⁴/yıl seviyesine veya bu seviyeden daha küçük bir seviyeye indirmek zorundadır.

Yükümlülük	Alt Seviyeli Kuruluş	Üst Seviyeli Kuruluş
BEKRA Bildirimi	✅ Zorunlu	✅ Zorunlu
Kimyasal Kart & Tasnif	✅ Zorunlu	✅ Zorunlu
Kamunun Bilgilendirilmesi	✅ Zorunlu	✅ Zorunlu
Büyük Kaza Önleme Politikası (BKÖP)	✅ Zorunlu	✅ Zorunlu
Büyük Kaza Senaryo Dokümanı (BKSD)	✅ Zorunlu	✅ Zorunlu
Kantitatif Risk Değerlendirmesi (KRD)	✅ (İşletmede tutar)	✅ (Bakanlığa gönderir)
Güvenlik Raporu	❌ Yok	✅ Zorunlu
Dahili Acil Durum Planı (DADP)	❌ Yok	✅ Zorunlu
Domino Etkisi Analizi	❌ Yok	✅ Zorunlu

Denetim Sistemi ve İdari Yaptırımlar

Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik kapsamına giren kuruluşların denetimleri, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ve/veya Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından programlı ve program dışı denetimler yapılmak suretiyle gerçekleştirilecektir. Denetim periyotları açısından önemli bir ayrım söz konusudur: Üst seviyeli kuruluşlar iki takvim yılında bir, alt seviyeli kuruluşlar dört takvim yılında bir olmak üzere denetimlere tabi tutulmaktadır.

Kaza durumunda da katı bildirim yükümlülükleri bulunmaktadır. İşletmeci, kuruluşunda meydana gelen büyük bir kazayı müteakip altmış gün içerisinde bildirim sisteminde yer alan kaza raporlama bölümünü doldurur ve çıktısını alarak çevre ve şehircilik il müdürlüğü ile il afet ve acil durum müdürlüğüne gönderir.

Acil Durum Planlaması ve Kamu Bilgilendirmesi

Üst seviyeli kuruluşlar alt seviyeli kuruluşlardan farklı olarak dahili ve harici acil durum eylem planları da hazırlamak zorundadır. Bu kuruluşların ayrıca tehlikeli maddelerin bulunduğu bölgedeki yerel halkı ve kamuoyunu bilgilendirmesi de gerekmektedir. Planların güncellenmesi de zorunludur: İşletmeci, üç yılı aşmayan aralıklarla dahili acil durum planını gözden geçirir, gerektiğinde günceller, tatbik eder ve acil hizmet birimlerinin yeterli düzeyde tatbikata katılmasını sağlamak için gerekli çalışmaları yürütür.

Kamunun bilgilendirilmesi yükümlülüğü kapsamında ise alt ve üst seviyeli kuruluşun işletmecisi, Ek-5 Bölüm 1’de yer alan bilgilerden az olmamak kaydıyla kamuyu internet sitesi, internet sitesi yoksa bağlı bulunduğu sanayi ve/veya ticaret odası internet sitesi üzerinden sürekli bilgilendirir ve gerektiğinde bu bilgileri günceller.

Domino Etkisi ve Arazi Kullanımı

BEKRA’nın öne çıkan özgün düzenlemelerinden biri, birden fazla tesisi kapsayan domino etkisi riskidir. Özellikle organize sanayi bölgelerinde komşu tesisler arasında zincirleme kaza riski bulunduğu hallerde, yetkili bakanlıklar gerekli bilgilerin paylaşılmasını sağlamak durumundadır. İşletmeci, büyük endüstriyel bir kaza olma ihtimaline karşı kuruluşta bulunan, büyük kaza senaryo dokümanındaki senaryolara dahil olan her bir tehlikeli madde için müdahale yöntemi ile koruyucu donanım bilgilerini içeren bir kart hazırlar. Bu kartı il afet ve acil durum müdürlüğü, il sağlık müdürlüğü, bağlı bulunduğu belediye ve/veya büyükşehir itfaiye teşkilatına ve organize sanayi bölgesi veya endüstri bölgesi içinde yer alması durumunda bağlı bulunduğu bölge yönetimleri itfaiye teşkilatına gönderir.

Büyük kaza tehlikelerini içeren sanayi tesislerinin planlanması aşamasında arazi kullanımı ilkeleri de kritik önem taşımaktadır. Sanayi tesislerinin çevresinde hassas bölgeler (yerleşim alanları, hastaneler, okullar) ile olan mesafelerin risk değerlendirme sonuçlarına göre belirlenmesi gerekmektedir.

Sıkça Sorulan Sorular