Seramik ve fayans üretimi; kil, kaolin, feldspat ve silis gibi yoğun kristal silika içeren hammaddelerle gerçekleştirilen, toz maruziyeti, yüksek sıcaklık ve kimyasal riskler nedeniyle “çok tehlikeli” sınıfta yer alan bir sektördür. Başta silikoz olmak üzere ağır meslek hastalıklarına zemin hazırlayan bu sektörde etkin bir İSG yönetimi, hem yasal zorunluluk hem de çalışan yaşamının güvencesidir. Bu makalede üretim sürecinin her aşamasındaki riskler, yasal yükümlülükler ve alınması gereken önlemler kapsamlı biçimde ele alınmaktadır.
Türkiye, Avrupa’nın önde gelen seramik ve fayans üreticileri arasında yer almakta; başta Bilecik, Eskişehir ve İzmir olmak üzere pek çok ilde konuşlanan büyük tesisler bu sektörün omurgasını oluşturmaktadır. Cam ve seramik sektöründe iş güvenliği alanında yapılan çalışmalar, bu üretim kolunun kendine özgü ve ciddi riskler barındırdığını ortaya koymaktadır. Hammadde hazırlığından pişirme fırınlarına kadar uzanan süreçte çalışanlar her gün toz, kimyasal madde, yüksek ısı ve gürültü gibi tehlikelerle yüz yüze gelmektedir. Dolayısıyla sektörde çalışan herkes için kapsamlı bir İSG bilincine sahip olmak hem bir hak hem de bir zorunluluktur.
Seramik ve Fayans Üretim Süreci: Tehlike Noktaları
Genel hatları ile seramik üretimi; hammadde ve karışımlarının hazırlanması, şekillendirme, kurutma, sırlama ve pişirme aşamalarından oluşmaktadır. Kil, kaolin, feldspat, silis veya diğer organik hammaddelerden belli ölçülerde hazırlanmış, çok ince öğütülmüş karışımın granül halinde yüksek basınçla kalıpta preslenerek şekillendirilmesi ile elde edilen ince levhalar, istenilen özellikler kazandırılacak şekilde kurutularak ve yüksek sıcaklıklarda pişirilerek üretilmektedir. Bu süreçte İSG açısından kritik olan aşamaların başında hammadde kırma-öğütme, sırlama ve pişirme gelmektedir.
Hammadde Hazırlığı ve Toz Riski
Toz hazırlık aşamasında seramik hammaddeler kırılır, ufaltılır, belirli tane boyutlarına öğütülür, sınıflandırılır ve stok alanlarına sevk edilir. Bu işlemler sırasında ortaya çıkan en kritik tehlike, havada asılı kalan ince silika tozudur. Seramik üretiminde çalışanların en fazla karşı karşıya kaldıkları toz türü silis tozudur (kristal kuvars); bu iş kolunda kullanılan hammaddeler silisyum içeren bileşikler olduğundan tozlara bağlı olarak meydana gelen mesleki akciğer hastalıkları sıklıkla görülmektedir.
Sırlama ve Kimyasal Tehlikeler
Uygulanan sır, seramiği suya ve kimyasal etkilere karşı dayanıklı hale getirirken, parlak, mat veya opak gibi farklı görsel efektler oluşturur. Ancak sırlama aşaması ciddi kimyasal riskler de barındırmaktadır. Seramik sırları, bileşimine ve pişirme sıcaklığına göre farklı türlere ayrılmakta olup güvenlik açısından kurşunsuz sırlar daha çok tercih edilmektedir. Kurşun içeren sırlarla çalışıldığında ağır metal maruziyeti söz konusu olmakta; kurşun ve kadmiyum gibi ağır metal tozları oldukça toksik etki göstermektedir.
Pişirme Fırınları ve Termal Riskler
Bisküvi pişiriminde eser genellikle 900–1000°C’de sertleşip dayanıklı hale gelirken, sır pişirimi 1020–1300°C aralığında gerçekleştirilmektedir. Bu denli yüksek sıcaklıklar, yanma ve yanık riskleri, ani ısı değişimlerinden kaynaklanan patlama tehlikeleri ve oluşan toksik gazların inhale edilmesi gibi çok yönlü tehlikelere yol açmaktadır. Fırının etrafında yeterli boşluk bırakılmalı ve yangın tehlikesine karşı uygun güvenlik önlemleri alınmalıdır.
Başlıca Mesleki Riskler ve Meslek Hastalıkları
Silikoz: Sektörün En Ölümcül Tehlikesi
Maden ve taşocakları, kuvars değirmenleri, kum püskürtme, tünel kazma, dökümcülük, taş kesme, cilalama, yontma işleri, cam, seramik, vitray, çimento, çanak çömlek, kiremit ve tuğla üretimi gibi meslekler silikoz riski taşımaktadır. Silikoz; kronik, ilerleyici ve geri dönüşümsüz bir akciğer hastalığıdır. Madenler, dökümhaneler, cam imali, porselen ve seramik endüstrisi, ısıya dayanıklı tuğla yapımı ile demir-çelik endüstrisi silis maruziyetinin yoğun olduğu yerlerdir; kronik vakalarda 10 yıl gibi bir çalışma öyküsü bulunmaktadır. Gerçek hayattan bir örnek vermek gerekirse; Bilecik’te bulunan bir seramik fabrikasında 26 yıl boyunca çalışan bir işçinin silikozis hastalığına yakalandığı bilinmektedir.
Silikoz, günümüzde tedavisi mümkün olmayan, ilerleyici bir akciğer hastalığıdır. Semptomlar onlarca yıl sonra ortaya çıkabildiğinden çalışanlar kendilerini “sağlıklı” hissetseler dahi uzun süreli toz maruziyeti kalıcı akciğer hasarına zemin hazırlamaktadır. Bu nedenle sektörde önleme, tedaviden çok daha kritik öneme sahiptir.
Sektörde Meslek Hastalıklarının Genel Durumu
Türkiye’de yapılan araştırmalara göre, erkek çalışanlarda meslek hastalıklarının en fazla görüldüğü sektörler arasında “Mineral Ürün İmalatı” sektörü başı çekmektedir. SGK tarafından yayımlanan istatistiklere göre 2024 yılında meslek hastalıklarıyla ilgili olarak bildirilen toplam vaka sayısı 888 civarında olmakla birlikte, meslek hastalığı tanısının konulması ve raporlanmasında eksiklikler bulunduğundan bu sayının gerçekte daha yüksek olma ihtimali bulunmaktadır. Kayıt dışı çalışmanın yaygın olması, iş kazaları ve meslek hastalıklarına dair verilerin gerçeği yansıtmaktan uzak olduğunun göstergesidir.
Yasal Mevzuat ve İşveren Yükümlülükleri
Seramik ve fayans sektörü, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamında “çok tehlikeli” işyerleri arasında sınıflandırılmaktadır. Bu sınıflandırma; işveren için işyeri hekimi, iş güvenliği uzmanı ve diğer sağlık personeli istihdam zorunluluğu doğurmaktadır. Toz riskine ilişkin temel mevzuat ise Tozla Mücadele Yönetmeliği’dir.
Tozla Mücadele Yönetmeliği Kapsamındaki Yükümlülükler
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, işyerlerinde tozdan kaynaklanabilecek risklerin önlenebilmesi amacıyla iş sağlığı ve güvenliği yönünden tozla mücadele etmek ve çalışanların tozun etkilerinden korunmalarını sağlamak amacıyla Tozla Mücadele Yönetmeliği’ni yayımlamıştır; işveren, her türlü tozun meydana geldiği işyerlerinde çalışanların toz maruziyetini önlemek için gerekli tüm koruyucu ve önleyici tedbirleri almakla yükümlüdür.
Ülkemizde Maden ve Taşocakları İşletmelerinde ve Tünel Yapımında Tozla Mücadele Yönetmeliği kapsamına giren işyerlerinde, ortam havasında kristal yapıda SiO₂ içeriği %5’ten az olduğu takdirde Eşik Sınır Değerleri (ESD; TWA) 5 mg/m³ olarak kabul edilmektedir. Ortam havasında kristal yapıda SiO₂ içeriği %5’ten fazla olan işyerlerinde ise Eşik Sınır Değeri formülle hesaplanmakta olup tamamen kristal yapıda SiO₂ içeren solunabilir tozlar için uzun süreli çalışma koşullarında öngörülen ESD değeri 0,25 mg/m³’e kadar düşebilmektedir. Genel olarak kabul gören solunabilir toz için maruziyet sınırı 5 mg/m³ olmakla birlikte, silika, asbest ve kurşun gibi tehlikeli tozlar için çok daha düşük sınır değerler uygulanmaktadır.
Sağlık Gözetimi Yükümlülükleri
Kuvars içeren tozların bulunabileceği işyerlerinde; risk değerlendirmesi ve ölçüm sonuçları ile çalışanların sağlık durumları dikkate alınarak hangi sıklıkta standart akciğer radyografilerinin çekileceği işyeri hekimince belirlenmektedir. Bu işyerlerinde çalışanların standart akciğer radyografileri, okuyucu tarafından ILO Uluslararası Pnömokonyoz Radyografi Sınıflandırmasına göre değerlendirilmektedir. Çalışanların sağlık gözetimi, aralıklarla yapılan toz ölçüm sonuçları dikkate alınarak en az yılda bir kez tekrarlanmakta ve her çalışan için sağlık kaydı tutulmaktadır.
| Risk Kategorisi | Tehlike Kaynağı | Olası Sağlık Etkisi | Öncelikli Kontrol Tedbiri |
|---|---|---|---|
| Toz Maruziyeti | Kırma, öğütme, presleme | Silikoz, pnömokonyoz | Kapalı sistem, yerel havalandırma, FFP3 maske |
| Kimyasal Maruziyet | Sır bileşenleri (kurşun, kadmiyum) | Ağır metal zehirlenmesi | Kurşunsuz sır kullanımı, KKD, MSDS takibi |
| Fiziksel Tehlikeler | Pişirme fırınları (1000–1300°C) | Yanık, ısıl stres | Yalıtım, ısıya dayanıklı KKD, soğuk alan rotasyonu |
| Gürültü | Kırma, öğütme makineleri | Gürültüye bağlı işitme kaybı | Mühendislik kontrolü, kulak koruyucu |
| Mekanik Tehlikeler | Pres, konveyör, kalıplama makineleri | Ezilme, kırık, kesik | Güvenlik kilitleri, LOTO prosedürü |
| Ergonomi | Tekrarlayan hareketler, yük taşıma | Kas-iskelet sistemi bozuklukları | Mekanik taşıma araçları, iş rotasyonu |
Alınması Gereken Teknik ve İdari Önlemler
Mühendislik Kontrolleri (Birincil Öncelik)
Mevzuat ve iyi uygulama örnekleri çerçevesinde seramik fabrikalarında alınması gereken birincil önlemler arasında şunlar yer almalıdır: Hammadde kırma ve öğütme hatlarının tamamen kapalı sistemlere alınması; inşaat, madencilik, döküm ve seramik endüstrilerinde yaygın görülen silika tozunun kaynağında bastırılması için ıslak yöntemler ve lokal hava tahliyesi uygulanması; pişirme fırınlarının yeterli termal yalıtıma kavuşturulması ve sır kabinlerinde boya kabinlerinde uygulanan türde ekzoz sistemlerinin kurulması.
Kişisel Koruyucu Donanım (KKD)
Mühendislik ve idari kontrollerin yetersiz kaldığı durumlarda devreye girmek üzere toz maruziyetine karşı FFP3 sınıfı solunum koruyucuları, sırlama işlemlerinde nitril eldiven ve yüz siperi, fırın operasyonlarında ısıya dayanıklı eldiven ve önlük zorunlu hale gelir. Tozlu çalışmalarda, kaynağında yapılan tozla mücadele önlemlerine yardımcı araç olarak KKD kullanılmakta olup sürekli olarak solunum sistemini koruması gereken durumlarda temiz hava beslemeli maskeler tercih edilmelidir.
✔ Risk değerlendirmesi yapılmış ve güncel tutulmakta mı?
✔ Yıllık toz ölçümleri (SiO₂ analizi dahil) akredite laboratuvara yaptırılıyor mu?
✔ Çalışanların işe giriş ve periyodik akciğer radyografileri ILO sınıflandırmasına göre değerlendiriliyor mu?
✔ Kurşun içeren sırlar elimine edildi mi ya da yerine ikame ürünler kullanılıyor mu?
✔ Tüm KKD’lar sektöre uygun standartları (EN 149, EN 374 vb.) karşılıyor mu?
✔ Çalışanlar toz riskleri ve silikoz konusunda belgelenmiş eğitim aldı mı?
Sağlık Gözetimi Programı
Sektörde etkin bir sağlık gözetimi programının vazgeçilmez unsurları şunlardır: İşe girişte solunum fonksiyon testi (SFT) ve akciğer radyografisi; düzenli periyodik muayenelerde spirometri takibi; kuvars içeren tozlarla çalışılan işyerlerinde risk değerlendirmesi ve ölçüm sonuçları ile çalışanların sağlık durumları dikkate alınarak standart akciğer radyografilerinin işyeri hekimince belirlenen sıklıkta çekilmesi. Cam ve seramik sektörü için hazırlanan kapsamlı İSG rehberlerinde de vurgulanan bu yaklaşım, erken tanı ile hastalığın ilerlemesini yavaşlatmak açısından kritik önem taşımaktadır.
Eğitim, Bilinçlendirme ve İSG Kültürü
Teknik önlemler ne kadar güçlü olursa olsun, çalışanların bu önlemlere uymaması ya da riskleri küçümsemesi durumunda hedeflenen koruma düzeyine ulaşmak mümkün olmaz. Bu nedenle işverenlerin yapması gerekenler arasında; işe başlama öncesi kapsamlı İSG eğitimi, toz ve silikoz risklerine odaklanan periyodik tazeleme eğitimleri, KKD’lerin doğru kullanımına ilişkin uygulamalı eğitimler ve acil tahliye tatbikatları sayılabilir. Özellikle yüksek riskli sektörlerdeki işyerleri için daha sıkı tedbirlerin alınması, çalışanların eğitilmesi ve bilinçlendirilmesi gerekliliği ortaya çıkmakta; bu sayede iş sağlığı ve güvenliği konusunda farkındalık artırılabilmekte ve iş kazaları ile meslek hastalıklarının önlenmesine katkı sağlanabilmektedir.
Seramik ve fayans üretimi; silis tozu, yüksek sıcaklık ve kimyasal maruziyet gibi çok boyutlu riskler barındıran, çok tehlikeli sınıftaki bir sektördür. Silikoz başta olmak üzere geri dönüşümsüz hastalıklara yol açabilecek bu risklerin yönetimi; Tozla Mücadele Yönetmeliği ve 6331 sayılı İSG Kanunu çerçevesinde gerçekleştirilecek sistematik risk değerlendirmesi, düzenli toz ölçümleri, periyodik sağlık gözetimi ve etkin KKD uygulamalarını zorunlu kılmaktadır. İşverenler yasal yükümlülüklerini yerine getirirken, çalışanlar da kendi sağlıklarını koruma bilinci ile hareket etmelidir. Proaktif bir İSG kültürü, bu sektörde hem çalışan sağlığını hem de işletmenin sürdürülebilirliğini güvence altına alır.
Sıkça Sorulan Sorular
Seramik ve fayans üretimi hangi tehlike sınıfındadır?
Seramik ve fayans üretimi, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamında hazırlanan işyeri tehlike sınıfı listesine göre “çok tehlikeli” sınıfta yer almaktadır. Bu sınıflandırma; işyeri hekimi, iş güvenliği uzmanı ve diğer sağlık personeli istihdamını zorunlu hale getirmekte, ayrıca risk değerlendirmesi ve sağlık gözetimine ilişkin daha sıkı yükümlülükler doğurmaktadır.
Silikoz nedir ve seramik çalışanları neden risk altındadır?
Silikoz; kristal silika (SiO₂) tozlarının uzun süre solunması sonucunda akciğerlerde geri dönüşümsüz hasara yol açan bir pnömokonyoz türüdür. Seramik üretiminde kullanılan kil, kaolin, feldspat ve kuvars gibi hammaddeler yüksek silika içermektedir. Kırma, öğütme ve presleme işlemleri sırasında ortaya çıkan ince toz partikülleri solunum yoluyla akciğerlere ulaşmakta; yıllar içinde ilerleyici bir akciğer hastalığına zemin hazırlamaktadır. Hastalık bugün itibarıyla tedavisi mümkün olmadığından önleme birincil önceliktir.
Seramik fabrikasında toz ölçümü ne sıklıkla yapılmalıdır?
Tozla Mücadele Yönetmeliği uyarınca işverenler, risk değerlendirmesi sonuçlarına göre belirlenen periyodik aralıklarla toz ölçümü yaptırmakla yükümlüdür. Ayrıca çalışma koşullarında herhangi bir değişiklik olduğunda ölçümlerin tekrarlanması gerekmektedir. Toz ölçümleri; Bakanlıkça yetkilendirilmiş veya akredite edilmiş laboratuvarlar tarafından gerçekleştirilmelidir. Kristal SiO₂ yoğunluğunun belirlenmesi için de ayrıca analiz yapılması gerekmektedir.
Sırlama aşamasında hangi kimyasal riskler öne çıkar?
Sırlama aşamasında kullanılan bazı geleneksel sır formülasyonları kurşun ve kadmiyum bileşikleri içerebilmektedir. Bu ağır metaller; toz ya da buhar halinde solunduğunda veya deri yoluyla emildiğinde ciddi toksik etkiler gösterir. Mevcut İSG iyi uygulamaları; kurşunsuz ve kadmiyumsuz sır formülasyonlarına geçişi, sır kabinlerinde etkili egzoz ventilasyonu kurulmasını, çalışanlara uygun KKD temin edilmesini ve kimyasal Güvenlik Bilgi Formları’nın (GBF/MSDS) güncel tutulmasını önermektedir.
Seramik çalışanlarının periyodik sağlık muayenesinde neler kontrol edilmelidir?
Tozla Mücadele Yönetmeliği kapsamında kuvars tozuna maruz kalan çalışanlar için işe giriş ve periyodik muayenelerde standart akciğer radyografisi çekilmesi zorunludur. Bu radyografiler, ILO Uluslararası Pnömokonyoz Radyografi Sınıflandırması konusunda eğitim almış “okuyucu” hekimler tarafından değerlendirilmelidir. Bunun yanı sıra solunum fonksiyon testleri (spirometri) ile silikoz ve diğer akciğer hastalıklarının erken tespitine yönelik klinik değerlendirme de muayene programının ayrılmaz parçasını oluşturmalıdır.
Seramik sektöründe yangın ve patlama riskine karşı hangi önlemler alınmalıdır?
Pişirme fırınlarının 1000°C’yi aşan sıcaklıklara ulaştığı seramik tesislerinde yangın ve patlama riski ciddi bir tehdit oluşturmaktadır. Alınması gereken başlıca önlemler şunlardır: Fırın çevresinde yeterli güvenlik mesafesinin bırakılması; gaz yakıtlı fırınlarda gaz sızıntı dedektörü ve otomatik kesme valfi kurulması; elektrik tesisatının periyodik kontrol ve bakımının yaptırılması; yangın söndürme sistemlerinin ve tahliye planlarının güncel tutulması; çalışanlara yangın tatbikatı yaptırılması. Ayrıca ince seramik tozu belirli konsantrasyonlarda patlama riski de taşıyabileceğinden, uygun havalandırma ve topraklama önlemleri alınmalıdır.
Bu konuyla ilgili diğer rehberler
→ Cam ve Seramik Sektöründe İş Güvenliği
→ Plastik ve Kauçuk Üretiminde İSG
→ Boya ve Vernik Üretiminde Güvenlik
→ Fırın ve Unlu Mamul Üretiminde İSG
