Boya ve Vernik Üretiminde Güvenlik

Boya ve vernik üretimi, Türkiye’nin kimya sanayii içinde kritik bir yer tutmaktadır. Türkiye, Avrupa’nın en büyük 5. boya üreticisi olarak dünya pazarının yaklaşık %2’sine sahiptir. Bu büyük üretim hacmi, beraberinde ciddi iş sağlığı ve güvenliği yükümlülükleri getirmektedir. Boya; katı bir yüzey üzerine yayılabilen, kuruyup sertleşerek yüzey üzerine tutunup dekoratif ve koruyucu bir film oluşturan sıvı veya toz malzemeler olarak tanımlanabilir. Yüzey kaplama boyaları için üretilen ürünler solvent bazlı boyalar, su bazlı boyalar, vernik, baskı mürekkebi ve reçine olarak gruplandırılabilir. Her grup, kendine özgü kimyasal tehlikeler barındırmakta; bu nedenle sektörün tüm paydaşlarının İSG mevzuatına tam uyumu zorunlu hâle gelmektedir.

Yasal Çerçeve ve Tehlike Sınıfı

Boya ve vernik imalatı faaliyeti çok tehlikeli sınıfında yer alır. Boya ve vernik üretim tesisleri 6331 Sayılı Kanun, Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda İSG Yönetmeliği, AB REACH/CLP uyum düzenlemeleri ve LPG ile Çalışılan İşyerlerinde İSG Yönetmeliği’nin kesişiminde yer alır.

Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik’in amacı; işyerinde bulunan, kullanılan veya herhangi bir şekilde işlem gören kimyasal maddelerin etkilerinden kaynaklanan mevcut veya ortaya çıkması muhtemel risklerden çalışanların sağlığını korumak ve güvenli bir çalışma ortamı sağlamak için asgari şartları belirlemektir. Bu Yönetmelik, 12/08/2013 tarihli ve 28733 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmış olup 20.10.2023 tarihli ve 32345 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan değişiklikle güncellenmiştir.

Risk Değerlendirmesi Periyodu

Yapılmış olan risk değerlendirmesi; tehlike sınıfına göre çok tehlikeli, tehlikeli ve az tehlikeli işyerlerinde sırasıyla en geç iki, dört ve altı yılda bir yenilenir. Bu durum, boya ve vernik üretim tesislerinin en geç 2 yılda bir risk değerlendirmesini güncellemek zorunda olduğu anlamına gelmektedir. Periyot aşımı denetimde idari para cezası ve kapatma gerekçesidir (6331 Md.26).

Kimyasal Tehlikeler ve Sağlık Etkileri

Bu sektörde karşılaşılan tehlikelerin büyük bölümü kimyasal kökenlidir. Boya üretimi yapılan işyerlerinde ve boyahanelerde kimyasal etkenler, iş sağlığı ve güvenliği açısından çalışan sağlığı açısından tehlikeli gruptadır; bu etkenler çalışma ortamında bulunan gaz, buhar ve uçucu organik bileşenlerdir.

Solventler

Üretimde kullanılan solventler, boya üretiminde en önemli sağlık riski taşıyan etmenlerden biridir; solvent buharının solunması nedeniyle solunum sistemi rahatsızlıkları ve astım gibi ciddi meslek hastalıklarına yol açabilmektedir. Kullanılan solventler yüksek konsantrasyonda solunduğunda tahriş edici ve anestezik özelliğe sahip, göze ve cilde temasında tahriş edici, yutma durumunda ise kimyasalın özelliğine göre iç organlarda tahribata yol açabilen, hatta ölüme sebebiyet verebilen özelliklere sahiptir.

İzosiyanatlar ve Reçineler

Poliüretan reçinelerle kullanılan izosiyanatların zehirli dumanları kimyasal pnömonite ve ciddi astım rahatsızlıklarına neden olur; bir kere bu dumanlara duyarlı hale gelen kişi bundan sonra iş değiştirmek zorundadır. Aynı tehlike formaldehit reçineleri ile çalışırken de mevcuttur.

Metanol ve Ağır Metaller

Boyalarda ve parlatmak için kullanılan verniklerde metanol adı verilen kolay buharlaşabilen sıvı bir madde kullanılır; çok tehlikelidir çünkü yanıcı ve hava ile karışımı patlayıcıdır; solunum yollarında ve gözlerde iltihaplanmaya ve yanmaya neden olabilir. Kurşun ve kurşun bileşikleri boya üretiminde oldukça sık kullanılır; kurşun buharı, toz ve bileşimleri sağlığa son derece zararlıdır. Boya endüstrisinde çalışanlar, akciğer kanseri ve lösemi gibi risklerle karşı karşıyadır.

Yangın, Patlama ve ATEX Gereklilikleri

Boya ve vernik üretiminde patlama ve yangın tehlikesi sektörün en kritik risklerinden birini oluşturmaktadır. Boya ve vernik üretiminde kullanılan solventler havayla karıştığında patlayıcı buhar oluşturabilir; bu buharların yoğunlaştığı alanlarda standart fanlar ciddi risk taşır. Yanıcı tozlar, alevlenebilir maddelerin kullanılması nedeniyle, ayrıca yaş boya üretimi yapılan işyerlerinde statik elektrik kaynaklı yangın ve patlama riski vardır.

ATEX Bölge Sınıflandırması

Çözücü buharı, toz patlama, tank/silo iç hizmet için ATEX bölge sınıflandırması (Bölge 0/1/2 — gaz; 20/21/22 — toz) ve ATEX uyumlu ekipman kullanılması zorunludur. 30.04.2013 tarih ve 28633 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan “Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Çalışanların Korunması Hakkında Yönetmelik” gereğince patlayıcı ortam oluşması ihtimali bulunan iş yerleri “Patlamadan Korunma Dokümanı” hazırlamakla yükümlüdür. Buradaki temel amaç; patlayıcı atmosfer oluşmasını önlemek, oluşması engellenemiyorsa tutuşturmayı önlemek ve olası bir patlamanın etkilerini en aza indirmektir.

Özellikle dolum istasyonları, karıştırma odaları ve fırın girişleri gibi bölgelerde ATEX sertifikalı fanlar kullanılmalıdır. Boya kabininin içi Zon 1, kapı ve perde gibi açıklıkların 1 metre etrafı da Zon 2 olarak alınmaktadır.

Kişisel Koruyucu Donanım (KKD) ve Mühendislik Önlemleri

İş Sağlığı ve Güvenliğinde öncelik her zaman toplu koruma olmalıdır; kişisel koruyucu donanımlar ek ve geçici tedbirlerdir; KKD’lerin meslek hastalığı ve iş kazalarının zararlı etkilerine karşı en son koruma olduğu unutulmamalıdır. Buna karşın KKD kullanımı sektörde vazgeçilmez bir güvencedir.

Solunum Koruması

Kullanılan kimyasalların buharları, dumanları, kokuları ve bunlarla birlikte tozlar solunum yollarını son derece olumsuz etkilemektedir; bu risklere karşı son derece iyi çalışan yerel cebri çekişli havalandırma sistemlerine (LEV) gereksinim vardır. Ortamdaki tozu süzmek için uygun toz maskeleri kullanılmalıdır; diğer tehlikeli ve öldürücü olan gazlara karşı korunmak için ise sadece tozları süzen maskeler yeterli olamaz; bunun için havayı süzebilecek solunum maskeleri ve aygıtları gerekmektedir.

Havalandırma Sistemleri

Sürekli boya yapılan işyerlerinde çalışanlar solvent buharına uzun süreler maruz kalırlar; havalandırma sistemlerinin yeterli olmadığı durumlarda çalışanın zararlı gazları soluduğu süreyi kısaltmak adına çalışanlar arasında rotasyon yapılmalıdır.

Fiziksel ve Ergonomik Riskler

Kimyasal tehlikelerin yanı sıra boya ve vernik üretimi fiziksel açıdan da pek çok risk barındırmaktadır. Boya üretiminde yapılan işlerde ergonomik riskler ciddi sonuçlara yol açabilecek maruziyete neden olmaktadır; yük kaldırma, itme-çekme hareketleri, boyama esnasında vücudun el, bilek, dirsek, omuz, boyun gibi bölgelerinde zorlamalar önemli kas-iskelet sistemi hasarlarını beraberinde getirmektedir.

Boya sektöründe yürütülen süreçlerde çok çeşitli iş makinası ve ekipmanı kullanılmakta; bu nedenle sektörde sıkça gürültü maruziyeti yaşanmaktadır; sürekli olarak yüksek düzeyde gürültüye maruz kalınması çalışanların işitme sistemi içindeki dokularının zarar görmesine ve bu da işitme kayıplarına neden olabilmektedir.

Risk Değerlendirmesi ve Kimyasal Envanter

12/08/2013 tarihli ve 28733 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmeliğe göre kimyasal maddelerle çalışmalarda yapılacak risk değerlendirmesinde dikkate alınacak hususlar bulunmaktadır. Bu değerlendirmede imalatçı, ithalatçı veya satıcılardan sağlanacak Türkçe malzeme güvenlik bilgi formu; maruziyetin türü, düzeyi ve süresi; kimyasal maddenin miktarı, kullanma şartları ve kullanım sıklığı ile yönetmelik eklerinde verilen mesleki maruziyet sınır değerleri ve biyolojik sınır değerleri dikkate alınmalıdır.

Sahada karşılaşılan tehlike grupları arasında organik çözücü buharları (toluen, ksilen, metilizobutilketon), patlayıcı atmosfer (ATEX, özellikle solvent karıştırma alanlarında), statik elektrik kıvılcımı, kimyasal sıçrama (deri ve göz teması), izosiyanat-epoksi alerjik reaksiyonları, üretim makinesinde mekanik sıkışma, palet yüklemesinde ergonomik yük ve gürültü sayılabilir.

Kimyasal envanter yönetimi de bu sektörde kritik bir öneme sahiptir. Kimyasal envanter listesi, kimyasal ve tehlikeleri hakkında yeterli teknik bilgiye sahip en az iki kişinin işyerindeki tüm bölümleri tek tek gezerek kimyasalları kayıt altına alması ile yapılır; bu esnada mutlaka uygun kişisel koruyucu kullanılmalı ve etiketi olmayan, şişmiş, sızdıran veya patlamış kimyasal konteynırlara dokunulmamalıdır.

Sağlık Gözetimi ve Çalışan Eğitimi

Boya Üretim Sorumlusu (Seviye 4), 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun 15. maddesi gereğince sağlık gözetimine tabi tutulur. Sağlık gözetimi kapsamında solunum fonksiyon testleri, işitme testleri ve kan tetkikleri (özellikle ağır metal maruziyeti açısından) düzenli aralıklarla yaptırılmalıdır. İşveren, çalışanların sağlığı için risk oluşturabilecek kimyasal maddelerin düzenli olarak ölçümünün ve analizinin yapılmasını sağlar; işyerinde çalışanların kimyasal maddelere maruziyetini etkileyebilecek koşullarda herhangi bir değişiklik olduğunda bu ölçümler tekrarlanır.

İşyerlerinde kullanılan kişisel koruyucu donanımların KKD Yönetmeliğine uygun olması, CE işareti taşıması ve Türkçe kullanım kılavuzunun bulunması zorunludur. Çalışanlara yönelik eğitimlerde kimyasal tehlikeler, acil durum prosedürleri, yangın söndürme tatbikatları ve KKD’nin doğru kullanımı mutlaka yer almalıdır.

Sıkça Sorulan Sorular