Diş Kliniklerinde İSG Riskleri

Diş klinikleri, dışarıdan bakıldığında sessiz ve steril bir ortam izlenimi verse de çalışanlar açısından son derece çok katmanlı tehlikeler barındıran işyerleridir. Modern diş hekimliğinde hâlâ birçok mesleki sağlık sorunu varlığını sürdürmekte ve bu nedenle diş hekimliği, yüksek düzeyde tehlikeli bir meslek olarak literatürde yerini almıştır. Diş hekimi ve asistanları; enfeksiyon, perkütan yaralanma, gürültü, kas-iskelet hastalıkları, göz yaralanmaları, zararlı kimyasallar, dermatit ve psikolojik sorunlar gibi tehlikelerle karşı karşıya kalabilir; bu tehlikeler fiziksel, biyolojik, kimyasal, ergonomik ve psikososyal kategorilere ayrılır. Türkiye’de kliniklerin bu çerçevede nasıl yönetilmesi gerektiğini anlamak, hem çalışan sağlığını korumak hem de yasal yükümlülükleri yerine getirmek açısından kritik önem taşımaktadır.

Yasal Çerçeve: Tehlikeli Sınıf ve Risk Değerlendirmesi

Ağız ve diş sağlığı merkezleri, İş Sağlığı ve Güvenliğine İlişkin İşyeri Tehlike Sınıfları Tebliği’nde “tehlikeli sınıf” olarak belirtilmektedir. Bu sınıflandırma, işverenler üzerinde ciddi yasal yükümlülükler doğurur. Ağız ve diş sağlığı hizmeti sunan sağlık kuruluşlarının sahipleri risk değerlendirmesi yapar ya da yaptırmak zorundadır; risk değerlendirmesi işverenin oluşturduğu bir ekip tarafından gerçekleştirilir. Ağız ve diş sağlığı hizmeti sunan özel sağlık kuruluşları “tehlikeli” sınıfta olduklarından risk değerlendirmesini dört yılda bir yenileyeceklerdir.

Çalışanlar işe girişlerde, yaptıkları işe ilişkin esaslı değişikliklerde; iş kazası, meslek hastalığı veya sağlık sorunları gibi nedenlerle işten ayrılmalarından sonraki işe geri dönüşlerde sağlık muayenelerinin yapılması gerekmektedir. İşveren, iş kazalarını kazadan sonraki üç iş günü içinde ve sağlık hizmeti sunucuları veya işyeri hekimi tarafından kendisine bildirilen meslek hastalıklarını da öğrendiği tarihten itibaren üç iş günü içinde Sosyal Güvenlik Kurumuna bildirmekle yükümlüdür.

Biyolojik Riskler: Enfeksiyon ve Kan Yoluyla Bulaşma

Diş kliniklerinde biyolojik riskler, en acil ve doğrudan sağlık tehditlerini oluşturur. Yapılan işlerin doğası ve kullanılan aletler nedeniyle hem diş hekimleri hem de diş asistanları kesici alet yaralanmaları açısından büyük risk altındadır; bu durum diş hekimliği alanında yaygın olmakla birlikte doğru koruyucu ekipman ve prosedürlerle neredeyse tamamen önlenebilir. Biyolojik risk olarak tanımlanan bu faktörler, zararlı veya yaşamı tehdit eden enfeksiyonlara neden olabilecek hastanın kan ve tükürüğünü içerir.

Kesici-Delici Alet Yaralanmaları ve Enfeksiyon Riski

Kesici delici aletle yaralanma sonrası birçok kanla bulaşan hastalık olmakla birlikte en sık karşılaşılan ve önemli olanlar HIV, HBV ve HCV’dir. HBV’ye karşı bağışıklığı olmayan bir personelde HBV ile enfekte kanla bir tek iğne batması ya da kesi ile temas sonucu enfeksiyon gelişme riski %6-30 arasında iken, HCV için enfeksiyon riski yaklaşık %1,8 ve HIV için %0,3 olarak tahmin edilmektedir. Türkiye’de yılda ortalama 385 bin sağlık çalışanı iğne ucu ile yaralanmakta ve bu yaralanmalar Hepatit B, Hepatit C, HIV gibi kan yoluyla bulaşan enfeksiyonlar için giriş kapısı olmaktadır.

Tek kullanımlık tıbbi malzemelerin kullanılması, delici ve kesici aletlerin sert kutulara atılması gibi yaklaşımlar, yaralanmaları önemli ölçüde azaltmıştır.

Kimyasal Riskler: Amalgam, Formaldehit ve Diğer Maddeler

Cıva ve Amalgam Maruziyeti

Diş kliniklerinde kullanılan veya sökümü yapılan amalgam dolgular, başlıca kimyasal risk unsurlarından birini oluşturur. Metal dolgular ağızda durduğu sürece, özellikle çiğneme reaksiyonları, sıcak içeceklerin tüketimi veya diş fırçalama esnasında mikroskopik düzeyde cıva buharı salgılar; solunan bu cıva buharı akciğerler ve kan yoluyla vücut sistemine karışır. Amalgam söküm işlemleri sırasında klinikte çalışan personelin maruziyeti özellikle yüksek düzeylere ulaşabilmektedir. Ortamdaki cıva buharını çeken özel ortam temizleyici aspiratör kullanılmalı; rubber dam denilen lastik örtüler sayesinde hastanın ağız ortamı tamamen izole edilmeli ve açığa çıkan cıva buharı nedeniyle oksijen maskesi kullanılması ile işlem bölgesine yakın konumlandırılacak hava filtresi bulunması önerilmektedir.

Cıva maruziyetinin uzun vadeli etkileri konusunda daha fazla bilgiye ihtiyaç duyanlar için sitemizde yer alan formaldehit maruziyeti ve kimyasal risklere ilişkin kapsamlı kaynak incelenebilir.

Formaldehit, Dezenfektanlar ve Diğer Kimyasallar

Kök kanal tedavisinde kullanılan bazı preparatlar, sterilizasyon süreçlerinde kullanılan dezenfektanlar ve diş hekimliği laboratuvarlarında kullanılan çözücüler, önemli kimyasal maruziyet kaynakları arasında yer alır. Formaldehit içeren materyaller, hem irritan hem de potansiyel karsinojen özellikleri nedeniyle özellikle dikkat gerektirmektedir. Tüm kimyasal maddeler için Güvenlik Bilgi Formu (GBF/SDS) bulundurulması ve çalışanlara bu formların içeriğinin aktarılması zorunludur.

Fiziksel Riskler: Gürültü, Radyasyon ve Titreşim

Kliniklerde karşılaşılan gürültü, titreşim, aydınlatma, radyasyon ve havalandırma gibi fiziksel risk etmenleri, diş hekiminin ve asistanın sağlığı ve performansını olumsuz yönde etkilemektedir.

Gürültü ve İşitme Kaybı

Diş hekimliği pratiği sırasında kullanılan aletler yüksek desibel seviyelerinde sesler üretir; bu durum uzun vadede işitme kaybına veya işitme zorluklarına yol açabilir. Özellikle yüksek frekanslı seslere maruz kalmak zamanla işitme kaybını hızlandırır. Türbin ve ultrasonik cihazlar bu açıdan en kritik ekipmanlar arasında sayılmaktadır. Diş hekimliği aletlerinin çıkardığı yüksek ses zamanla işitme kaybına yol açabilir; kulak tıkaçları veya gürültüyü azaltan kulaklıklar bu riski önlemeye yardımcı olur. Tekstil sektöründe de benzer şekilde gürültü ve titreşim önemli bir meslek hastalığı nedeni olarak değerlendirilmektedir; tekstil sektöründeki toz ve gürültü risklerine ilişkin karşılaştırmalı içerik bu konuda faydalı bir referans sunmaktadır.

İyonize Radyasyon: Röntgen Cihazları

Diş kliniklerinde kullanılan periyapial, panoramik ve konik ışınlı bilgisayarlı tomografi (KIBT/CBCT) cihazları iyonize radyasyon kaynağıdır. Türkiye’de bu cihazların kullanımı Türkiye Atom Enerjisi Kurumu (TAEK) mevzuatı ve ilgili sağlık bakanlığı yönetmelikleri kapsamında denetlenmektedir. Cihaz operatörlerinin radyasyon güvenliği eğitimi alması, klinik personelinin kurşun önlüklü koruyucu kıyafet kullanması ve cihazın kurulu olduğu odanın zırhlama standartlarını karşılaması yasal zorunluluktur.

Ergonomik Riskler: Kas-İskelet Sistemi Hastalıkları

Diş hekimliği, kas-iskelet sistemi rahatsızlıklarının en sık görüldüğü meslekler arasında yer almaktadır. Diş hekimleri genellikle uzun süreli ayakta durma ve eğilme pozisyonlarında çalışır; bu durum özellikle bel, boyun ve omuz bölgelerinde kas ve iskelet sistemi üzerinde baskı oluşturarak ağrı ve çeşitli rahatsızlıklara yol açabilir. Uzun süreli tekrarlayan hareketler özellikle boyun ve omuzda kronik ağrılara sebep olabilir.

Uygun olmayan klinik dizaynının yanı sıra çalışılan ortamın aydınlatması, yetersiz hava kalitesi, kötü kokular, yetersiz yalıtım, sıcaklık, nem oranı, ortamdaki kalabalık ve çevreden gelen gürültü etkenleri çevresel ergonomik risk faktörlerini oluşturmaktadır. Duruş bozuklukları arasında öne eğik çalışma, boynun öne ya da yana eğik tutulması, kolun belli pozisyonlarda uzun süre tutulması ile sürekli ayakta durma veya oturma öne çıkan sorunlardır.

Diş hekimleri için ergonomik sandalyeler ve ayarlanabilir çalışma istasyonları, uzun süre oturarak çalışmanın yol açabileceği bel ve sırt ağrılarını azaltmaya yardımcı olur; doğru yükseklikteki çalışma alanları ise boyun ve omuz bölgesindeki gerginliği önler. Metal işleme ortamlarında da toza bağlı mesleki hastalıklar önemli bir sorun oluşturduğundan, metal tozları ve solunum risklerini ele alan kaynak sektörler arası karşılaştırmalı bir perspektif sunmaktadır.

Klinik Ortamında Alınması Gereken Önlemler

Kişisel Koruyucu Donanım ve Eğitim Yükümlülükleri

Diş hekimlerinin iş ile ilgili kaza geçirme ve sağlık problemi yaşama sıklıkları yüksek bulunmuş; bulaşıcı hastalıklarla ilgili tedbirleri ve KKD kullanım durumları yetersiz görülmüştür. Bu bulgu, klinik bazında sistematik eğitim programlarının ne denli kritik olduğunu ortaya koymaktadır. Mesleki risklerin önlenmesi, eğitim ve bilgi verilmesi dahil her türlü tedbirin alınması, organizasyonun yapılması, gerekli araç ve gereçlerin sağlanması, sağlık ve güvenlik tedbirlerinin değişen şartlara uygun hale getirilmesi ve mevcut durumun iyileştirilmesi için çalışmalar yapmak işverenin yükümlülüğündedir.

Risk değerlendirmesi, acil durum eylem planı, eğitimler, periyodik sağlık kontrolleri ve denetimler gibi uygulamalar ile çalışılan ortam güvenli hale getirilmeli ve sürekli gelişim sağlanmalıdır.

Sıkça Sorulan Sorular