Jeneratörler; elektrik kesintilerinde hayati önem taşıyan yedek güç kaynaklarıdır. Ancak fosil yakıt, hareketli parçalar ve yüksek voltajlı elektrik üretimi bir arada bulunduğundan, doğru kullanılmadığında ciddi kaza riskleri doğurur. Bu rehber; Türk İSG mevzuatı çerçevesinde jeneratör kullanımında alınması zorunlu güvenlik önlemlerini kapsamlı biçimde ele almaktadır.
Elektrik kesintilerinde üretim sürekliliğini ve yaşam güvenliğini sağlayan jeneratörler; şantiyelerden hastanelere, alışveriş merkezlerinden sanayi tesislerine kadar her alanda kritik ekipman olarak kullanılmaktadır. Jeneratörlerde fosil yakıt, hareketli parçalar ve elektrik enerjisi gibi üç farklı tehlike kaynağı aynı anda bulunmaktadır. Bu üçlü tehlike kombinasyonu, jeneratörü işyerindeki en riskli ekipmanlardan biri hâline getirmektedir. Jeneratör kullanımı bazı yasal düzenlemelere ve standartlara tabidir; özellikle çevre, güvenlik, gürültü seviyesi ve emisyon yönetmelikleri jeneratör kullanımının belirli kurallara uygun olmasını zorunlu kılar. Bu makalede; mevzuat gereklilikleri, tehlike sınıfları, pratik güvenlik önlemleri ve periyodik kontrol yükümlülükleri sistematik olarak aktarılmaktadır.
Türk Mevzuatındaki Yasal Çerçeve
Jeneratör tesisatı periyodik muayene ve kontrolleri, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu gereğince oluşturulan 25.04.2013 tarih ve 28628 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren “İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği” kapsamında yapılmaktadır. Yalnızca bu yönetmelik değil, yangın güvenliği açısından da “Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik” kapsamında Jeneratör Periyodik Kontrolleri yapılmaktadır.
Periyodik Kontrol Zorunluluğu
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu uyarınca İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği’nde de belirtildiği gibi, yılda en az 1 defa jeneratör kontrollerinin yapılması yasal zorunluluktur. Yönetmeliğin Ek III Bölümünün Tesisatlar Maddesinde; “İlgili standartlarda aksi belirtilmediği sürece, tesisatların periyodik kontrolleri yılda (1) bir yapılır” hükmü yer almaktadır. Bu kontroller, yetkili mühendis ve teknikerler ile Bakanlık tarafından yetkilendirilen eğitim kurumlarından eğitimlerini almış kişiler ve hizmet yeterlilik belgesi almış veya akredite olmuş periyodik kontrol yapan firmalar tarafından gerçekleştirilmektedir.
Periyodik Kontrolü Yaptırmamak İdari Para Cezası Doğurur
6331 Sayılı İSG Kanunu çerçevesinde, işletmede bulunan ekipmanlar ve tesisatlar ile ilgili olarak gerekli kontrollerin yaptırılmadığının tespit edilmesi hâlinde; ilgili kanunun 10. maddesi gereğince “risklerin belirlenmesine yönelik gerekli kontrol, ölçüm, inceleme ve araştırmaları yapmamak” fiili nedeniyle; jeneratör tesisatı periyodik kontrolünü yaptırmamanın cezası, çalışan sayısına göre en az 18.452 TL ve en çok 55.356 TL olarak uygulanmaktadır. (Tutarlar her yıl yeniden değerleme oranında artırılmaktadır.)
Başlıca Tehlikeler ve Risk Analizi
1. Karbon Monoksit (CO) Zehirlenmesi Riski
Jeneratör ve araç egzozları, özellikle kapalı veya yetersiz havalandırılan yerlerde CO’nun hızla birikmesine yol açabilir. Karbonmonoksit (CO) renksiz, kokusuz, tatsız ve zehirli bir gazdır; oksijenin yetersiz olduğu ortamlarda yanma sonucu ortaya çıkar. Karbonmonoksit kokusu, tadı veya rengi olmayan bir gazdır. Bu nedenle önceden fark edilmediği için “Sessiz Katil” benzetmesi de yapılmaktadır.
Uluslararası kuruluşların belirlediği referans sınır değerlerine göre: Uluslararası literatürde 8 saat ağırlıklı ortalama değer olarak; ABD iş sağlığı ve güvenliği idaresi (OSHA) 50 ppm, Endüstriyel Hijyenistler Konferansı (ACGIH) 25 ppm, Avustralya hükümeti yasal kurumu (SWA) ise 30 ppm değerini benimsemektedir. CO maruziyetinde semptomlar, maruziyet süresi ve gazın yoğunluğuna bağlı olarak değişir; 70 ppm üzerinde göğüs ağrısı, 150–200 ppm arasında baş ağrısı ve ölüm riski artar, 2000 ppm ise saatler içinde ölüme yol açar.
Bu tehlikeden korunmak için: Jeneratörler açık bir alanda kullanılmalıdır. Karbon monoksit zehirlenmesini önlemek için jeneratörü kapalı bir alanda çalıştırmamak gereklidir. Bu durum zorunluysa egzoz gazının doğru şekilde dışarı atılması ve jeneratör yakıtının doğru şekilde yanabilmesi için yeterli hava girişi sağlanmalıdır. Ayrıca karbonmonoksit zehirlenmesinin önüne geçmek için en basit yöntemlerden biri de karbonmonoksit gaz dedektörü kullanmaktır.
2. Elektrik Güvenliği ve Topraklama
Jeneratörler yüksek voltajlı elektrik üretirler. Bu nedenle jeneratörde topraklama doğru bir şekilde yapılmamışsa veya koruyucu cihazlar kullanılmamışsa, elektrik çarpması riski artar. Jeneratör topraklama yönetmeliğine uygun şekilde topraklanmalıdır. Jeneratörün çıkışında otomatik devre kesici ve aşırı akım koruma sistemleri bulunmalıdır.
Topraklama direnci açısından jeneratör sistemlerinde topraklama direncinin ≤ 2 ohm olması gerekmektedir. Jeneratör nötr noktası ile şasesi ayrı bir elektrota bağlanmalıdır. Minimum 35 mm² bakır kablo ile bağlantı yapılmalı, direnç 2 ohm’un altında olmalıdır. Elektriksel güvenliği sağlamak için elektrik ana dağıtım noktalarında yangından korunma amaçlı 300 mA anma değerinde kaçak akım rölesi ve elektrik tali dağıtım noktalarında ise çalışanların elektrik çarpmalarına karşı korunmaları amacıyla 30 mA anma değerinde kaçak akım röleleri kullanılmalıdır.
Yangın Güvenliği Önlemleri
Jeneratörler, yüksek sıcaklıkta çalışmaları ve yanıcı yakıt kullanmaları nedeniyle ciddi yangın riski oluşturmaktadır. İşyerlerinde yangın güvenliği önlemlerine ilişkin genel ilkeler jeneratör odaları için de geçerlidir. Mevzuat kapsamında: Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmeliği’nin 66. maddesi gereğince; jeneratörün kurulacağı odanın duvarları, tabanı ve tavanı en az 120 dakika süreyle yangına dayanabilecek şekilde yapılır. Jeneratörün içinde bulunacağı odanın bina içinde konuşlandırılması, bir yangın durumunda çıkan dumanların ve sıcaklığın binadaki kaçış yollarına sirayet etmeyeceği ve serbest hareketi engellemeyeceği şekilde yapılacaktır.
Yakıt depolama konusunda ise jeneratör odalarından temiz su, pis su, patlayıcı ve yanıcı sıvı ve gaz tesisatı donanımı ve ekipmanları geçirilemez ve üst kat mahallerinde ıslak hacim düzenlenemez. Yangın riski sebebiyle jeneratör civarında sigara içilmemelidir. Jeneratör yanında BC/ABC tipi yangın söndürücü her an hazır bulundurulmalıdır. Yangın söndürücü türleri hakkında daha ayrıntılı bilgiye yangın söndürücü türleri ve kullanımı sayfamızdan ulaşabilirsiniz.
Kişisel Koruyucu Donanım ve Operatör Yükümlülükleri
Jeneratörü kullanan kişilerin hem eğitimli hem de doğru KKD’lerle donanmış olması şarttır. Jeneratörü çalıştıracak kişi daima lastik eldiven, çizme veya lastik ayakkabı giyecektir. Jeneratörü yetkilendirilen ve kullanımı konusunda eğitilen kişiden başkası kullanmayacaktır. Yetkisiz müdahalelerin önlenebilmesi için kapısı daima kilitli tutulacaktır.
Çalıştırma öncesi kontroller de son derece önemlidir. Jeneratör çalıştırılmadan önce, gözle her tarafı kontrol edilecek, ucu boşta kablo, kırık fiş, priz varsa derhal elektrikçiye veya yetkililere haber verilip bir tehlike yaratmadığından, elektrik panosu ve jeneratörde bir aksaklık olmadığı anlaşılacaktır. Arıza durumunda ise jeneratörü kesinlikle çalıştırmayınız; jeneratörde emniyetsiz bir durum varsa tehlike uyarısı koyunuz.
Yakıt ikmali sırasında güvenlik de göz ardı edilmemelidir: Herhangi bir sebeple cihaz üzerinde çalışılacaksa, yakıt takviyesi yapılacaksa, bakımı gerçekleştirilecekse enerji mutlaka kesilmiş olmalıdır. Dökülme, sızıntı risklerine karşı dikkatli olunmalıdır. Döküntü ya da sızıntı hâlinde çevreye yayılan akaryakıt kum veya talaş ile temizlenmeli; jeneratörde servis tarafından kapsamlı bir bakım ve temizlik yapılmadan jeneratör yeniden çalıştırılmamalıdır.
Gürültü Yönetimi ve Emisyon Kontrolü
Gürültü Mevzuatı
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın “Çalışanların Gürültü İle İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmeliği”, 28/07/2013 tarihli ve 28721 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Bu yönetmeliğin amacı; çalışanların gürültüye maruz kalmaları sonucu oluşabilecek sağlık ve güvenlik risklerinden, özellikle işitme ile ilgili risklerden korunmaları için asgari gereklilikleri belirlemektir. Genel bir referans olarak işyerlerinde gürültü sınırı; 8 saatlik sürede ortalama 85 dB(A) ses basınç seviyesidir denebilir.
Emisyon Gereklilikleri
Dizel ve benzinli jeneratörler çalışırken karbon monoksit (CO), azot oksitler (NOx) ve partikül madde gibi zararlı gazlar yayabilir. Türkiye’de ve uluslararası alanda geçerli olan Emisyon Yönetmeliği, jeneratörlerin çevreye zarar vermeyecek şekilde çalışmasını gerektirmektedir. Egzoz gazı filtresi ve katalitik konvertörler kullanılarak zararlı gaz salınımı azaltılabilir.
Bakım Periyotları ve Kontrol Tablosu
Günlük, aylık, üç aylık, altı aylık, yıllık bakımlar; jeneratörün kullanım ve bakım kitapçığında belirtildiği şekilde yapılmalıdır. Çok fazla veya düşük yükte uzun süre çalıştırılmamalıdır. Makine, yeterli yükle haftada bir beş; ayda bir on beş dakika çalıştırılarak test edilmelidir.
| Kontrol Periyodu | Yapılacak İşlem | Sorumlu | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Her kullanım öncesi | Görsel kontrol, kablo/priz denetimi, yakıt seviyesi, sızıntı kontrolü | Operatör | Üretici kılavuzu |
| Haftalık | 5 dakika test çalışması, akü kontrolü, soğutma suyu seviyesi | Yetkili bakım personeli | Üretici kılavuzu |
| Aylık | 15 dakika tam yük testi, filtre kontrolü, topraklama bağlantıları | Yetkili bakım personeli | Üretici kılavuzu |
| 3 aylık | Yağ değişimi (üreticiye göre), egzoz sistemi denetimi, kayış kontrolü | Yetkili servis | Üretici kılavuzu |
| Yıllık (Zorunlu) | Kapsamlı periyodik kontrol ve muayene raporu, TS ISO 8528 uygunluğu | Akredite muayene kuruluşu | 6331 s. İSG Kanunu / İş Ekipmanları Yönetmeliği |
Kişisel Koruyucu Donanım ve Eğitim Zorunlulukları
Jeneratör operatörlerinin uygun KKD kullanması ve eğitimli olması yasal bir gerekliliktir. Elektriksel ekipmanın montajı, konusunda uzman kişiler tarafından yapılmalıdır. Jeneratörün çevresinde kullanma talimatı ve acil durum talimatı yer almalıdır. Yüksekte çalışma gerektiren jeneratör kurulumlarında ise paraşüt tipi emniyet kemeri kullanımına ilişkin kurallara da uyulması zorunludur.
| Tehlike Türü | Zorunlu KKD | Standart / Referans |
|---|---|---|
| Elektrik çarpması | Yalıtkan eldiven, yalıtkan çizme / iş ayakkabısı | İSG Yönetmelikleri |
| Gürültü | Kulak tıkacı veya kulaklık (>85 dB alanda) | Gürültü Yönetmeliği (28721) |
| Yakıt / kimyasal temas | Nitril eldiven, gözlük/yüz kalkanı, iş tulumu | KKD Yönetmeliği |
| CO / egzoz gazı | Gerekiyorsa yarım yüz maske + uygun filtre | Kimyasal Maddelerle Çalışma Yönetmeliği |
| Yüksekte kurulum | Paraşüt tipi emniyet kemeri, baret, çelik burunlu ayakkabı | Yüksekte Çalışma Yönetmeliği |
Jeneratör kullanımında iş güvenliği; elektrik, yangın, CO zehirlenmesi ve gürültü gibi çok boyutlu tehlikeleri kapsayan bütüncül bir yaklaşım gerektirmektedir. 6331 sayılı İSG Kanunu ve ilgili yönetmeliklerin zorunlu kıldığı yıllık periyodik kontrollerin aksatılmadan gerçekleştirilmesi, ekipmanın topraklama ve yangın güvenliği standartlarına uygun tutulması, operatörlerin eğitimli olması ve doğru KKD kullanması yasal bir yükümlülük olduğu kadar etik bir sorumluluktur. Jeneratörünüzü güvenli tutmak, çalışanlarınızı ve işyerinizi korumak demektir.
Sıkça Sorulan Sorular
Jeneratörün periyodik kontrolü ne sıklıkla yapılmalıdır?
6331 sayılı İSG Kanunu uyarınca yılda en az 1 defa jeneratör kontrollerinin yapılması yasal zorunluluktur. Kontroller akredite muayene kuruluşları tarafından, TS ISO 8528 serisi standartlara uygun şekilde gerçekleştirilmelidir.
Jeneratörü kapalı alanda çalıştırmak neden tehlikelidir?
Jeneratör egzozları, özellikle kapalı veya yetersiz havalandırılan yerlerde CO’nun hızla birikmesine yol açabilir. Karbon monoksit renksiz ve kokusuz olduğundan fark edilemeden zehirlemeye yol açar. CO zehirlenmesini önlemek için jeneratörü kapalı bir alanda çalıştırmamak gereklidir.
Jeneratör yangınında ne yapılmalıdır?
Jeneratör yanında BC/ABC tipi yangın söndürücü her an hazır bulundurulmalıdır. Jeneratör yangınına asla su ile müdahale edilmemelidir. Büyük yangınlarda bölge tahliye edilerek derhal itfaiyeye haber verilmeli, elektrik beslemesi kesilmelidir.
Jeneratörün topraklama direnci ne olmalıdır?
Jeneratör sistemlerinde topraklama direncinin ≤ 2 ohm olması gerekmektedir. Jeneratör nötr noktası ile şasesi ayrı bir elektrota bağlanmalıdır; minimum 35 mm² bakır kablo ile bağlantı yapılmalıdır. Topraklama kontrolü yetkili elektrikçi tarafından ve yılda en az 1 kez yapılmalıdır.
Jeneratörü hangi konuma yerleştirmeliyim?
Jeneratörler dışarıda açık bir alanda kullanılmalıdır. Açık alanda kullanılan jeneratörler yapılardan en az 5–6 metre kadar uzakta çalışmalıdır. Bina içinde zorunlu kurulum yapılıyorsa jeneratör odası duvarları yasal standartlara uygun yangına dayanıklı malzemeden inşa edilmelidir.
Jeneratör periyodik kontrolünü yaptırmamanın cezası nedir?
6331 sayılı İSG Kanunu’nun 10. maddesi kapsamında “risklerin belirlenmesine yönelik gerekli kontrol ve araştırmaları yapmamak” fiili nedeniyle jeneratör tesisatı periyodik kontrolünü yaptırmamanın cezası, çalışan sayısına göre en az 18.452 TL ve en çok 55.356 TL olarak uygulanmaktadır. Bu tutarlar her yıl yeniden değerleme oranında artırılmaktadır.
Bu konuyla ilgili diğer rehberler
→ Şantiyede Alınması Gereken İSG Önlemleri
→ El Aletlerinin Güvenli Kullanımı
→ İnşaat Sektöründe İş Güvenliği
→ Yüksekte Çalışma Güvenliği
