Güneş Enerjisi Santrali (GES) Kurulumunda İSG

Türkiye’de yenilenebilir enerji yatırımları hız kazanırken güneş enerjisi santralleri bu büyümenin öncü aktörü haline gelmiştir. Fotovoltaik (PV) sistemlerin yaygınlaşması, sahada çalışan mühendis, teknisyen ve işçilerin karşılaştığı riskleri de beraberinde artırmaktadır. GES kurulumu; zemin kazısından panel montajına, kablo döşemesinden devreye almaya uzanan çok aşamalı bir süreç olup her aşama kendine özgü tehlikeler barındırır. İş sağlığı ve güvenliği tedbirlerinin projelendirme aşamasından itibaren planlanması, hem yasal yükümlülüklerin yerine getirilmesi hem de sahada iş kazalarının önüne geçilmesi açısından vazgeçilmezdir.

GES Kurulumunun Yasal Tehlike Sınıfı ve İSG Yükümlülükleri

Ülkemizde güneş enerji santralleri, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu gereğince elektrik enerjisi üretimi tanımında yer almış ve NACE sınıflandırmasına göre çok tehlikeli iş sınıfında belirtilmiştir. Bu sınıflandırma, sahada uygulanacak İSG tedbirlerini doğrudan belirlemektedir.

Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfta yer alan işyerleri, çalışan sayısına bakılmaksızın İSG hizmeti almak zorundadır. 6331 sayılı Kanuna göre; iş güvenliği uzmanlarının görev alabilmeleri için çok tehlikeli sınıfta yer alan işyerlerinde (A) sınıfı belge şartı aranmaktadır. Bu zorunluluk; GES inşaatlarının hem kurulum hem de işletme aşamasını kapsamaktadır.

Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıflarda yer alan işverenler için işçilerin işe başlamadan evvel sağlık raporu talep etmeleri zorunlu hale getirilmiştir. Buna ek olarak, iş kazalarının kazadan sonraki üç işgünü içinde SGK’ya bildirilmesi zorunludur.

Kurulum Aşamalarına Göre Başlıca Riskler

Güneş enerji santralleri risk değerlendirme analizi temel olarak dört aşamaya ayrılır: planlama, kurulum, devreye alma ve santralin çalışması. Her aşamada oluşabilecek riskler farklılık göstermektedir.

1. Zemin Hazırlığı ve Kazı Çalışmaları

Kurulum aşamasında olan bir güneş enerji santralinin başlangıcı kazı çalışmaları ve zemin güçlendirme ile olmaktadır. Bu süreçte kazı alanları ve güçlendirme sahaları etrafında kullanılacak uyarıcı şeritler, barikatlar ve güvenlik levhaları çalışma alanında yaşanabilecek kazaların önüne geçecektir. Kazı sırasında taşıt çarpması, göçük ve şeve kayması gibi riskler de göz önünde bulundurulmalıdır.

2. Panel Montajı ve Yüksekte Çalışma

Panel montajı sırasında çatı üzerine veya zemin konstrüksiyonları üzerine çıkılması zorunlu olduğundan, yüksekten düşme riski en kritik tehlikeler arasında yer alır. Çatı üzerine yapılacak malzeme sevkleri uygun kaldırma ekipmanları ile yapılmalı ve malzeme düşme riski bulunan tüm alanlar insan erişimine kapatılarak yapılmalıdır.

Yüksekte çalışma yönetmeliği, işverene yüksekten düşme riskini önlemek için risk değerlendirmesi yapmak, öncelikle toplu koruma tedbirleri almak, bunlar yeterli olmadığında standartlara uygun kişisel koruyucu donanım sağlamak, çalışanları eğitmek ve tüm çalışmayı ehil bir kişinin gözetiminde yürütmek yükümlülüklerini getirmektedir.

3. Elektrik Tesisatı ve Elektrik Çarpması Riski

Elektrik ile ilgili montajlar esnasında, mekanik işlemlerde kullanılan eldivenleri değil elektrik işlerinde kullanılan eldivenleri kullanılması, elektrik izolasyonu sağlanması ve logokilit uygulamalarının yapılması gibi standart risk unsurları her çalışma sahasında uygulanmalıdır.

Standart bir elektrik devresinde giriş şalt elemanlarının kapatılmasıyla devredeki gerilim kesilebilmektedir. Ancak fotovoltaik panellerde devre geriliminin sıfıra indirilmesi çalışma prensibi gereği mümkün değildir. Bu durum, bakım ve kurulum ekiplerinin güneş ışığına maruz kalan aktif paneller üzerinde çalışırken özel elektriksel izolasyon önlemleri almasını zorunlu kılmaktadır.

4. Devreye Alma ve İşletme Dönemi Bakım Riskleri

Güneş panellerinin temizlenmesi sırasında güvenlik önlemleri büyük önem taşımaktadır. Santral üretim yaparken panellerin temizlenmesi sırasında çalışanlar yüksek akım ve voltaja maruz kalabilir. Bu nedenle ilk önlem olarak santralin şebeke bağlantısını ve güneş panelleri ile evirici arasındaki bağlantıları kesmek gerekmektedir.

Yangın Tehlikesi ve PV Sistemlere Özgü Riskler

PV sistemlerde en önemli yangın sebebi elektriksel arızalardır. Bunların başında elektrik atlaması dediğimiz arklar, kısa devre, topraklama hatası ve ters akım gelmektedir. Kablo izolasyon sorunları, modül çatlamaları ya da yanlış bağlantı gibi hatalar yanıcı malzemelerin tutuşmasına sebebiyet vermektedir. Yanlış kurulumu yapılan DC ve AC inverterler de birçok yangının ana sebepleri arasında yer almaktadır.

Yetersiz topraklama, metal parçaların elektriksel olarak enerjilenmesine, elektrik çarpması riskine ve sistem arızalarına neden olabilir. Bu nedenle tüm metal konstrüksiyonların ilgili yönetmelik hükümlerine uygun biçimde topraklanması ve periyodik kontrollerin yapılması zorunludur.

Yangın riskine karşı alınacak önlemler arasında uygun kesit ve kalitede kablo seçimi, ark koruma cihazlarının (AFCI) kullanımı ve çalışma alanında yeterli yangın söndürme teçhizatının bulundurulması yer almalıdır. Ayrıca panellerden çözülmüş zehirli toksik buharlara karşı dikkatli olunmalıdır.

Risk Değerlendirmesi ve Kontrol Hiyerarşisi

GES kurulumu öncesi projelendirmede yapılacak planlamalar ve buna bağlı olarak alınan İSG tedbirleri, santralin kurulum aşamasında yaşanabilecek kazaların önüne geçilmesi için büyük önem taşımaktadır. Kurulum aşamasına geçmeden belirlenen tehlikeler ve bu risklerin bağlı olduğu faktörlerin tamamen önüne geçilmesi ya da minimum risk seviyesine indirilmesi alınacak tedbirlerle doğru orantılıdır.

Güneş enerji santralleri kurulumunda risk değerlendirme analizi büyük önem taşımaktadır; çünkü kurulum sırasında beklenmeyen birçok etken bulunmaktadır. Risk değerlendirme analizinin güvenilirliği, santral kurulumunun zamanında bitirilmesini ve çalışanların sağlıklı ortamda çalışmasını sağlamaktadır.

Bir GES sahasında risk değerlendirmesi yapılırken 5×5 L tipi Matris Risk analizi yaygın olarak kullanılmaktadır. Yapılan saha çalışmalarında hesaplanan risk skoruna göre dört tane yüksek düzeyde risk, on beş tane orta düzeyde risk ve beş tane düşük düzeyde risk olmak üzere yirmi dört tane risk tespit edilebilmekte ve önerilerde bulunulmaktadır.

Kişisel Koruyucu Donanım (KKD) Gereksinimleri

Kişisel koruyucu donanım; iş kazası ya da meslek hastalığının önlenmesi, çalışanların sağlık ve güvenlik risklerinden korunması amacıyla kullanılır. İşveren, toplu korunma tedbirlerine kişisel korunma tedbirlerine göre öncelik vermekle yükümlüdür.

İşveren, uyumlaştırılmış ulusal standartlara uygun kişisel koruyucu donanımların bulundurulmasından ve kullanılmasından sorumludur. Yüksekten düşmeye karşı koruyucu donanımların üzerinde CE işareti ve dört haneli onaylanmış kuruluş numarası bulunmalıdır. KKD’ler işveren tarafından ücretsiz sağlanır; imalatçının kullanım kılavuzuna uygun olarak bakım, onarım ve periyodik kontrolleri yapılır.

Eğitim ve Belgelendirme Yükümlülükleri

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamında yenilenebilir enerji sektöründe çalışanlar için mesleki eğitim belgesi zorunlu hale gelmiştir. GES projelerinde görev almak isteyen teknisyen ve mühendisler, işverenler tarafından sertifika belgesiyle değerlendirilmektedir.

Yüksekte çalışanlara tehlikeler, riskler, kontrol tedbirleri ve güvenli çalışma yöntemleri konularında eğitim verilmesi zorunludur. Ayrıca yüksekte yapılan çalışmalar, işveren tarafından görevlendirilen ehil bir kişinin gözetim ve kontrolü altında gerçekleştirilmelidir.

Alınacak olan tedbirler güneş enerji santrallerinin sadece montajı esnasında değil; keşif, kamu kabulleri ve işletme-bakım uygulamalarının tamamında alınmalı; santralin tasarım aşamasından itibaren tüm sürecin planlanması ve uygulanması gerekmektedir.

Acil Durum Yönetimi ve Müdahale Planı

Kazalar yaşanmadan önce kurgulanan ve risk analizleri ile birlikte ortaya çıkan yüksek risk taşıyan çalışmalar için acil eylem ve müdahale planları, iş güvenliği uzmanı tarafından sürekli güncel tutulmalıdır.

Açık arazi GES sahalarında çalışanların büyük yerleşim alanlarından uzakta bulunması, acil müdahale sürelerini uzatmaktadır. Bu nedenle saha koordinatörünün ambulans erişim güzergâhlarını önceden belirlemesi, sahada temel ilk yardım ekipmanı bulundurması ve en az bir çalışanın ilk yardım sertifikasına sahip olması zorunludur. Ayrıca elektrik çarpması vakalarına yönelik defibrilatör bulundurulması, risk büyüklüğüyle doğru orantılı bir tedbir olmaktadır.

Sıkça Sorulan Sorular