Matbaa ve baskı sektörü, ilk bakışta temiz ve düşük riskli görünse de, kimyasal maruziyet ve ağır makine tehlikelerini bir arada barındıran, mevzuata göre “Tehlikeli” sınıfta yer alan bir işkoludur. Gün boyu mürekkep ve çözücülerle temas, dönen silindirler ve keskin giyotin kesim makineleri, bu işyerlerini özel bir güvenlik disiplini gerektirir hale getirir. Bu rehberde matbaa ve baskı sektörünün başlıca risklerini ve korunma önlemlerini ele alıyoruz.
Yasal çerçeve, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ile Kimyasal Maddelerle Çalışma Yönetmeliği, İş Ekipmanları Yönetmeliği ve Elle Taşıma İşleri Yönetmeliğidir. Sektördeki kazaların büyük kısmı elle taşıma, kayma-düşme ve makine kaynaklıdır.
Başlıca Risk Grupları
| Risk | Kaynak | Sonuç |
|---|---|---|
| Kimyasal (VOC) | Mürekkep, çözücü, tiner, alkol, vernik | Solunum, cilt, kanserojen |
| Makine sıkışması | Baskı silindirleri, merdaneler | El/uzuv ezilmesi |
| Kesik | Giyotin kesim makinesi, bıçaklar | Ciddi kesik, uzuv kaybı |
| Gürültü | Baskı makineleri | İşitme kaybı |
| Elle taşıma | Kağıt topları, bobinler | Bel/sırt kas-iskelet |
| Yangın | Çözücü buharı, kağıt | Yangın/parlama |
Kimyasal Maruziyet
Matbaa sektörünün en sinsi riski kimyasallardır. Baskı sürecinde kullanılan mürekkep, çözücü, tiner, benzin ve alkol (izopropil alkol); baskı sonrasında ise vernik ve tutkal, çok sayıda uçucu organik bileşik (VOC) içerir. Bu maddelerin güvenlik bilgi formlarına bakıldığında, içeriklerinde toluen, ksilen ve benzen gibi maddeler bulunur. Toluen ve ksilen tahriş edici ve kanserojen özelliktedir; benzen ise bilinen bir kanserojendir. Çalışan bu maddelere hem solunum (buhar) hem de cilt teması yoluyla, gün boyu maruz kalır.
Kimyasal korunmanın temeli; etkili havalandırma ve lokal emiş (özellikle baskı ve temizlik istasyonlarında), kapalı kimyasal sistemleri, uygun KKD (kimyasal dayanımlı eldiven, gerektiğinde solunum koruyucu), güvenlik bilgi formlarının (SDS) erişilebilirliği ve mümkün olduğunda daha az zararlı (düşük VOC’lu, su bazlı) ürünlere geçiştir. Ortam kimyasal maruziyet ölçümleri düzenli yapılmalıdır.
Sahadan Örnek Vaka
Bir matbaada operatör, baskı silindirlerini makine çalışırken hızlıca temizlemeye çalışır; durdurmak “zaman kaybı”dır. Bir anlık dalgınlıkla eldiveni ve eli dönen silindirler arasına kapılır; parmakları ezilir. Ders: Baskı makinelerinin dönen silindir ve merdaneleri, çalışırken temizlik veya ayar yapılmaya çalışıldığında el ve uzuv sıkışmasının başlıca nedenidir. Kural istisnasızdır: silindir temizliği, sıkışma giderme veya ayar, makine tam olarak durdurulup enerjisi kesilmeden (LOTO) yapılmaz. Makinelerde koruyucu siperler, ışık perdesi ve emniyet rölesi gibi sistemler bulunmalı; bunların devre dışı bırakılması (“daha hızlı çalışayım” diye) kesinlikle yasaklanmalıdır. Dönen makinede saniyelik dikkatsizlik, kalıcı uzuv kaybına yol açar.
Makine Riskleri: Silindir ve Giyotin
Matbaa makineleri iki ana mekanik tehlike sunar. Birincisi, baskı silindirleri ve merdaneler arasındaki sıkışma (ezilme) noktalarıdır; el veya giysi kapıldığında ciddi yaralanma ve uzuv kaybı olur. İkincisi, kağıt kesmede kullanılan giyotin kesim makineleridir; bu makinelerin keskin bıçağı, en ciddi kesik ve uzuv kaybı riskini taşır.
Makine güvenliğinin temeli; sabit ve hareketli koruyucu siperler, tehlikeli bölgeye yaklaşımı algılayıp makineyi durduran ışık perdesi, tehlike anında durduran emniyet rölesi, ve giyotin makinelerinde operatörün iki elini birden kullanmasını gerektiren iki el kumanda sistemidir (böylece eller bıçak bölgesinden uzak tutulur). Temizlik, ayar ve sıkışma giderme işlemleri daima LOTO ile, makine durdurulup kilitlenerek yapılır.
Gürültü, Taşıma ve Yangın
Baskı makineleri yüksek gürültü üretir; uzun süreli maruziyet işitme kaybına yol açar, bu yüzden gürültü ölçümü ve kulak koruyucu gereklidir. Elle taşıma önemli bir risktir: ağır kağıt topları, bobinler ve baskı malzemeleri kaldırılırken bel ve sırt zorlanır; yardımcı ekipman (transpalet, kaldıraç) ve doğru kaldırma tekniği şarttır. Son olarak, çözücü buharları ve büyük miktarda kağıt nedeniyle yangın ve parlama riski yüksektir; çözücüler uygun depolanmalı, ateş kaynaklarından uzak tutulmalı ve uygun yangın söndürme sistemleri bulunmalıdır.
- ☐ Kimyasalların SDS’i mevcut, çalışan eğitildi mi?
- ☐ Baskı/temizlik istasyonlarında havalandırma ve lokal emiş var mı?
- ☐ Kimyasal dayanımlı eldiven ve gerekli solunum koruyucu sağlandı mı?
- ☐ Baskı makinelerinde koruyucu siper, ışık perdesi, emniyet rölesi var mı?
- ☐ Giyotin makinesinde iki el kumanda ve koruma aktif mi?
- ☐ Temizlik/ayarda LOTO uygulanıyor mu (makine durdurulmuş)?
- ☐ Gürültü ölçüldü, kulak koruyucu kullanılıyor mu?
- ☐ Çözücüler güvenli depolanıyor, yangın önlemleri var mı?
İSG Uzmanı Notu
Matbaa İSG’sinde iki risk birbirini gizler: gözle görünen makine tehlikesi ve görünmeyen kimyasal tehlike. Makine kazaları ani ve dramatiktir, bu yüzden dikkat çeker; ama asıl sinsi risk, yıllar içinde biriken çözücü/VOC maruziyetidir. “Matbaa kokusu” diye normalleştirilen o keskin koku, aslında toluen, ksilen gibi kanserojen maddelerin solunduğunun işaretidir. Pratik öncelikler: (1) Makine — koruyucuların asla devre dışı bırakılmaması ve temizlikte LOTO; bu, uzuv kaybını önler. (2) Havalandırma — kimyasal maruziyeti düşürmenin en etkili yolu; salon kokuyorsa havalandırma yetersizdir. (3) Ürün değişimi — mümkünse su bazlı/düşük VOC’lu mürekkep ve temizleyicilere geçmek, riski kaynağında azaltır. Görünmeyen tehlikeyi ciddiye almak, bu sektörde uzun vadeli sağlığın anahtarıdır.
Modern Matbaada Değişen Riskler
Matbaa sektörü teknolojiyle birlikte değişmektedir; dijital baskı ve otomasyonun yaygınlaşması bazı riskleri azaltırken, yeni dikkat alanları yaratmaktadır. Otomatik makineler, çalışanın dönen parçalarla doğrudan temasını azaltsa da, bakım ve arıza giderme sırasında riskler sürer; bu yüzden LOTO disiplini daha da önem kazanır. Dijital baskıda kullanılan bazı mürekkep ve tonerler de kendine özgü kimyasal maruziyet ve toz riski taşır.
Bu dönüşümde işverenin yapması gereken, risk değerlendirmesini güncel tutmak ve yeni ekipman/süreçlerin getirdiği riskleri yeniden değerlendirmektir. Matbaa, çoğu zaman küçük ve orta ölçekli işletmelerden oluşur; bu işletmelerde İSG bilinci ve kaynak sınırlı olabilir. Oysa bu sektörde alınacak önlemlerin çoğu (havalandırma, makine koruyucu, doğru ürün seçimi, eğitim) yüksek maliyetli değil, daha çok disiplin ve farkındalık meselesidir. Görünen makine riskini ve görünmeyen kimyasal riski birlikte ele alan bütünsel bir yaklaşım, hem çalışan sağlığını korur hem de işletmenin sürdürülebilirliğini güvence altına alır.
Sıkça Sorulan Sorular
Matbaa hangi tehlike sınıfında?
Matbaa kimyasalları neden tehlikeli?
Baskı makinesi temizliği nasıl güvenli yapılır?
Giyotin kesim makinesinde hangi koruma olmalı?
Bu konuyla ilgili diger rehberler
→ Çözücü (Solvent) Maruziyeti
→ Formaldehit Maruziyeti ve Riskleri
→ İşyerinde Gürültü ve İşitme Sağlığı
→ Güvenlik Bilgi Formu (SDS/GBF) Nasıl Okunur?
Not: Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve Haziran 2026 itibarıyla yürürlükteki mevzuata dayanır. İşletmenize özel risk değerlendirmesi için yetkili İSG uzmanına başvurunuz.
