Plastik ve kauçuk üretimi; kimyasal maruziyet, mekanik tehlikeler ve ergonomik riskler açısından Türkiye’nin en kritik sanayi kollarından biridir. SGK verilerine göre sektörde 2014–2022 yılları arasında iş kazalarından kaynaklanan 163 can kaybı yaşanmış; 2022 yılında ise yaklaşık 18.000 iş kazası kayıt altına alınmıştır. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve ilgili yönetmelikler çerçevesinde kapsamlı önlemler almak hem yasal zorunluluk hem de insan odaklı bir yükümlülüktür.
Plastik ve kauçuk sektörü; ambalajdan otomotive, inşaattan sağlığa kadar pek çok alanda vazgeçilmez ürünler üretmektedir. Ancak bu üretim sürecinin arka planında; yüksek sıcaklıkta işlenen hammaddeler, reaktif kimyasallar, ağır ve hareketli makineler ile uzun çalışma süreleri gibi ciddi İSG riskleri bulunmaktadır. Kauçuk ve plastik ürün imalat sektörü dünya genelinde hızla büyümeye devam etmekte olup Türkiye’de 2022 yılı itibarıyla 15.771 işletme bu sektörde faaliyet göstermektedir. Bu büyüklük, sektördeki İSG risklerinin ve alınması gereken önlemlerin önemini daha da artırmaktadır.
Sektörün İSG Profili: Rakamlar ve Gerçekler
Türkiye’de kauçuk ve plastik ürün imalatında 2014–2022 yılları arasında iş kazalarından dolayı toplam 163 kişi hayatını kaybetmiştir. 2022 yılında meydana gelen toplam yaklaşık 18.000 iş kazası sonucunda 21’i erkek, 1’i kadın çalışan olmak üzere 22 kişi hayatını yitirmiştir. Meslek hastalığı vakaları ise özellikle kimyasallar, kauçuk ve plastikle ilgili imalat sanayilerinde yoğunlaşmaktadır.
Özellikle ham kauçuğa şekil vermek için kullanılan dönen merdanelere işçilerin yakalanması, kauçuğun merdanelere yapışması sonucu işçilerin temizlik sırasında maruz kaldığı riskler ve bu makinelerin bakım-onarım süreçlerindeki kaza potansiyeli sektörde görülen kazaların başlıca nedenleri arasında yer almaktadır.Başlıca Tehlike Kaynakları
Kimyasal Tehlikeler
Plastik ve kauçuk üretiminin en belirgin riski kimyasal maruziyettir. Üretim süreçlerinde kullanılan çok sayıda madde; solunum, deri ve sinir sistemi üzerinde ciddi etkiler bırakabilmektedir.
Stiren; renksiz, son derece reaktif, parlayıcı bir sıvıdır. Özellikle yüksek ısılarda oluşan buharı havadan çok daha ağır olup yer seviyesinde birikmektedir. Maruziyeti göz ve üst solunum yolu mukozalarının irritasyonu, santral sinir sistemi bozuklukları, hafıza ve konsantrasyon bozuklukları, baş ağrısı ile bulantıya yol açabilmektedir.
Poliüretan reçinelerle kullanılan izosiyanatların zehirli dumanları kimyasal pnömonite ve ciddi astım rahatsızlıklarına neden olmaktadır; bir kere bu dumanlara duyarlı hale gelen kişi bundan sonra iş değiştirmek zorundadır. Benzen ise kimya ve ilaç endüstrilerinde çözücü olarak, plastikler, kauçuklar ve boyalar dahil çok sayıda kimyasalın sentezinde başlangıç malzemesi ve ara madde olarak kullanılmaktadır. Kronik benzen maruziyeti esas olarak kemik iliğine, yani yeni kan hücrelerinin yapıldığı kemiklerin iç kısımlarına zarar vermektedir.
Klorlanmış hidrokarbonlar gibi solvanlar sektörde sıkça kullanılmaktadır; bunların solunması narkoz dahil ciddi tehlikelere yol açabilmektedir. ILO’nun verilerine göre lastik imalat sektöründe çalışan işçiler üzerinde yapılmış bilimsel çalışmalar, mesane, akciğer ve çeşitli kanserlerden ötürü ölüm oranlarının normalden yüksek olduğunu ortaya koymaktadır; bu ölümler genellikle çok özel bir kimyasala değil, üretim aşamasında kullanılan birçok kimyasala birden maruz kalınmış olmasına bağlanmaktadır.
Mesleki maruziyet sınır değerlerinin aşıldığı her durumda işveren, bu durumun en kısa sürede giderilmesi için koruyucu ve önleyici tedbirleri almak zorundadır. İşverenlere; kimyasalların kullanımı, kişisel maruziyet seviyelerinin tespiti ve biyolojik maruziyet göstergeleri, sınır değerleri ile sağlık gözetimi konularında ilgili yükümlülükler doğmaktadır.
Mekanik Tehlikeler
Kauçuk ve plastik ürün imalat ve işleme sanayisinde iş ekipmanı olarak genelde karıştırıcılar (banbury mikser, açık karıştırıcılar), kalenderler, haddehaneler, şerit kesme makineleri, ısıl şekillendirme makineleri, enjeksiyon kalıplama makineleri ve vulkanizasyon presleri kullanılmaktadır. Bu ekipmanlarda yükleme alanı, besleme açıklıkları ve boşaltma bölgelerinde ciddi sıkışma ve ezilme riskleri mevcuttur.
Fiziksel Tehlikeler: Gürültü ve Isı
Granülatörler (tozlaştırıcılar) çalışırken oldukça fazla ses çıkarmaktadır; bu gürültü o denli yüksek seviyelere ulaşabilmektedir ki makine başında çalışanlar geçici ve bazen de kalıcı işitme kaybıyla karşılaşmaktadır. Bunun yanı sıra yanıklar da sektördeki önemli tehlikeler arasında yer almaktadır. Enjeksiyon, ekstrüzyon ve vulkanizasyon gibi süreçler yüksek sıcaklıklarda yürütüldüğünden termal yanık riski sürekli mevcuttur.
Yasal Çerçeve: Türkiye’de Uygulanabilir Mevzuat
Plastik ve kauçuk sektöründe İSG yükümlülükleri, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve bu kanuna dayanılarak çıkarılan çeşitli yönetmelikler tarafından belirlenmektedir.
| Mevzuat / Yönetmelik | Kapsam | Sektöre Etkisi |
|---|---|---|
| 6331 sayılı İSG Kanunu | Tüm işyerleri | Risk değerlendirmesi, işveren yükümlülükleri, eğitim zorunluluğu |
| Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Yönetmeliği | Tehlikeli kimyasal içeren işyerleri | Stiren, benzen, izosiyanat gibi maddelerde mesleki maruziyet sınır değerleri ve sağlık gözetimi |
| KKD’lerin İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik (28695 sy. RG) | Tüm işyerleri | Kimyasal, mekanik ve gürültü risklerine karşı KKD temininin zorunluluğu |
| İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik (32086 sy. RG) | Kimyasal/fiziksel risk bulunan işyerleri | Yetkilendirilmiş laboratuvar tarafından hava ölçümü yapılması zorunluluğu |
| Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Yönetmeliği | ATEX bölgesi olan işyerleri | Yanıcı plastik hammaddelerinin depolandığı veya işlendiği alanlar |
Kimyasal Madde Yönetimi ve Risk Değerlendirmesi
İşveren, İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği hükümlerine uygun şekilde risk değerlendirmesi yapmak ve hangi önlemlerin alındığını belirlemekle yükümlüdür; bu risk değerlendirmesi yazılı belge hâline getirilerek istenildiğinde yetkili kişilere gösterilmek üzere işyerinde bulundurulmalıdır.
27 Ocak 2023 tarihli ve 32086 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik kapsamında yetkilendirilmiş bir laboratuvar tarafından maruziyetin türünün tespit edilmesi zorunluluğu bulunmaktadır. Bu ölçümler; stiren, benzen ve diğer uçucu organik bileşikler için düzenli aralıklarla yapılmalı, sonuçlar mesleki maruziyet sınır değerleriyle karşılaştırılmalıdır.
İşveren, işyerindeki risklerin önlenmesi veya yeterli derecede azaltılması için teknik tedbirlere dayalı toplu korunma önlemlerine öncelik verir; bu önlemlerin yeterli olmadığı durumlarda ise çalışanların sağlığını ve güvenliğini sağlamak amacıyla uygun KKD’leri temin etmek, bakımını yapmak, depolamak ve çalışanlara ücretsiz olarak vermek zorundadır. Kişisel koruyucu donanımlar işveren tarafından çalışana ücretsiz olarak temin edilmeli; çalışanlar da KKD’lerini kullanmakla yükümlü tutulmaktadır.
Önleme Hiyerarşisi ve Kontrol Tedbirleri
Mühendislik Kontrolleri
Sektörde en etkili koruma yöntemi; kapalı sistem üretim hatları, yerel egzoz havalandırması (LEV) ve kimyasal ikamesidir. Stiren buharı yüksek ısıda yer seviyesinde biriktiğinden, zemin düzeyinde aspirasyon sistemleri kurulması kritik önem taşımaktadır. Merdaneli makinelerde ani durdurma mekanizmaları, iki el kumandası ve diz-karın durdurma barları çalışan güvenliği açısından zorunludur.
İdari Kontroller ve Eğitim
İşveren, kimyasal maddelerin tanınması, sağlık ve güvenlik riskleri, meslek hastalıkları, mesleki maruziyet sınır değerleri ve diğer yasal düzenlemeler hakkında çalışanlara bilgi vermekle yükümlüdür; bu bilgiler sözlü talimat ve yazılı bilgilerle desteklenmiş eğitim şeklinde verilmelidir. Bu bilgiler değişen şartlara göre güncellenmelidir.
Sağlık Gözetimi
Tehlikeli kimyasal maddelere maruz kalan çalışanlar sürekli sağlık gözetimi altında tutulmalı; olumsuz bir etki görülmesi veya biyolojik sınır değerin aşıldığının tespit edilmesi hâlinde çalışan durumdan haberdar edilerek gerekli önlemler alınmalıdır.
Sektöre Özgü KKD Seçimi
Plastik ve kauçuk üretiminde doğru KKD seçimi, maruz kalınan tehlikenin türüne göre değişmektedir. Tüm kişisel koruyucu donanımlar ergonomik olmalı, mümkün olan en üst koruma düzeyine sahip olmalı, KKD’nin kendisi tehlikeye yol açmamalı, rahat ve etkin, hafif ve dayanıklı olmalıdır.
| Tehlike Türü | Önerilen KKD | Dikkat Edilmesi Gereken Özellik |
|---|---|---|
| Kimyasal buhar/gaz (stiren, benzen) | Organik buhar filtreli yarım / tam yüz maske | Filtre değişim periyoduna uyulması; A tipi filtre |
| Kimyasal sıçrama (solvan, asit) | Kimyasala dayanıklı gözlük + yüz siperi | EN 166 standardına uygunluk |
| Yüksek gürültü (granülatör, hadde) | Kulak tıkacı / kulaklık | SNR değeri iş hijyeni ölçümüyle uyumlu olmalı |
| Isı / yanık riski | Isıya dayanıklı eldiven ve önlük | EN 407 standardı; temas sıcaklığına göre seçim |
| Deri teması (kimyasal) | Kimyasal dirençli eldiven (nitril/bütil) | Kimyasala özgü geçirgenlik testi sonuçları |
| Mekanik tehlike (kesme, ezme) | Çelik burunlu güvenlik ayakkabısı, kesilmeye dayanıklı eldiven | EN ISO 20345; EN 388 |
İşverenin Temel Yükümlülükleri Özeti
6331 sayılı İSG Kanununa göre işveren risk değerlendirmesi yapmak ve iş sağlığı ve güvenliğini tesis etmek için gereken tüm tedbirleri almaktan sorumludur; bu kapsamda risklerden kaçınma, kaçınılmaz riskleri değerlendirme, risklerle kaynağında mücadele etme ve işi bireye uygun hâle getirme yükümlülükleri bulunmaktadır. Plastik ve kauçuk sektöründe bu yükümlülükler şu başlıklar altında somutlaşmaktadır:
- Yazılı risk değerlendirmesi hazırlanması ve düzenli güncellenmesi
- Kimyasal envanter (Güvenlik Bilgi Formu – GBF) ve KKDIK Yönetmeliği uyumu
- Yetkilendirilmiş laboratuvar aracılığıyla periyodik hava ölçümleri yaptırılması
- Çalışanlara işe giriş ve periyodik sağlık muayenesi yaptırılması
- Makine ve ekipman için periyodik kontrol ve bakım planı oluşturulması
- Acil durum planı, tahliye prosedürleri ve yangın söndürme ekipmanlarının hazır bulundurulması
Plastik ve kauçuk üretimi; sağladığı ekonomik değer kadar İSG riskleri açısından da dikkat gerektiren bir sektördür. Türkiye’de 15.000’i aşkın işletme ve yüz binlerce çalışanı barındıran bu sektörde, kimyasal maruziyetten mekanik kazalara uzanan risklerin yönetimi; 6331 sayılı Kanun, Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Yönetmeliği ve ilgili KKD düzenlemeleri çerçevesinde kapsamlı ve sistematik bir yaklaşım gerektirmektedir. Önleme hiyerarşisinin doğru uygulanması, düzenli sağlık gözetimi ve çalışan eğitimi; hem iş kazalarını azaltmanın hem de yasal yükümlülükleri eksiksiz yerine getirmenin en sağlam yoludur.
Sıkça Sorulan Sorular
Plastik ve kauçuk sektörü hangi tehlike sınıfında yer alır?
Plastik ve kauçuk ürünler imalatı, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamındaki iş kolu tehlike sınıflandırmasında çok tehlikeli sınıfında yer almaktadır. Bu sınıflandırma; işyerinde çalıştırılması zorunlu iş güvenliği uzmanının ve işyeri hekiminin niteliğini, çalışma sürelerini ve sağlık gözetimi periyotlarını doğrudan etkilemektedir.
Stiren maruziyetine karşı hangi önlemler alınmalıdır?
Stiren esas olarak polimerlerin üretiminde kullanılmakta olup üretim ve işleme teknolojileri farklı olduğundan maruziyet düzeyleri çalışma alanına göre değişmektedir. Bu nedenle öncelikle yetkilendirilmiş laboratuvar aracılığıyla hava ölçümü yaptırılmalı, yeterli yerel egzoz havalandırması (LEV) kurulmalı ve gerektiğinde organik buhar filtreli solunum koruyucu kullanılmalıdır. Biyolojik izleme (idrarda mandelist asit ölçümü) de düzenli olarak yapılmalıdır.
Kauçuk merdaneli makinelerde hangi güvenlik tedbirleri zorunludur?
Merdaneli makinelerde; acil durdurma mekanizmaları (diz, karın ve el barları), iki el kumanda sistemleri, makine koruyucuları ve kilitli erişim kapıları zorunludur. Ayrıca bakım ve temizlik sırasında Kilitleme/Etiketleme (LOTO) prosedürlerinin uygulanması kritik öneme sahiptir. Bu makineler için periyodik kontrol zorunluluğu da 6331 sayılı Kanun kapsamında değerlendirilmektedir.
İşveren, kimyasal madde kullanılan işyerinde hangi belgeleri hazırlamak zorundadır?
Kimyasal madde kullanılan işyerlerinde işveren; Türkçe Güvenlik Bilgi Formları (GBF) sağlamak, yetkilendirilmiş laboratuvar tarafından yürütülen iş hijyeni ölçümlerini kayıt altına almak ve bu bilgileri risk değerlendirmesine entegre etmek zorundadır. Ayrıca çalışanların eğitim kayıtları, sağlık muayene sonuçları ve KKD teslim tutanakları da yasal belgeler arasında yer almaktadır.
Plastik ve kauçuk sektöründe yangın ve patlama riski nasıl yönetilir?
Yanıcı hammaddeler, solvanlar ve işleme sırasında açığa çıkan gazlar nedeniyle yangın ve patlama riski yüksektir. İşveren; ATEX değerlendirmesi yapmalı, patlayıcı ortam oluşabilecek bölgeleri sınıflandırmalı, uygun elektrikli ekipman seçmeli ve acil durum planını bu riskler gözetilerek hazırlamalıdır. Otomatik gaz algılama sistemleri ve uygun yangın söndürme sistemleri zorunlu önlemler arasındadır.
Sektörde gürültüye bağlı işitme kaybını önlemek için ne yapılmalıdır?
Gürültü Yönetmeliği (28721 sayılı RG) kapsamında; işyerinde yetkilendirilmiş laboratuvar tarafından gürültü ölçümü yaptırılmalı ve elde edilen günlük kişisel gürültü maruziyet düzeyi (LEX,8h) değerlendirmeye alınmalıdır. Teknik önlemler (makine ses yalıtımı, kabin tasarımı) birincil tercih olmalı; önlemlerin yeterli olmadığı durumlarda SNR değeri ölçüm sonucuna uygun kulak koruyucuları ücretsiz temin edilmelidir. İşitme kaybı riski altındaki çalışanlar için periyodik odyometri testi de zorunludur.
Bu konuyla ilgili diğer rehberler
→ Seramik ve Fayans Üretiminde İSG
→ Boya ve Vernik Üretiminde Güvenlik
→ Fırın ve Unlu Mamul Üretiminde İSG
→ İnşaat Sektöründe İş Güvenliği
