Asfalt ve Yol Yapım İşlerinde Güvenlik

Yollar, bir ülkenin altyapısının omurgasını oluşturur; ancak onları inşa edenlerin güvenliği çoğu zaman göz ardı edilir. Asfalt serilmesi, zemin hazırlama, kazı, kompaksiyon ve trafik kontrolü gibi birbirini izleyen süreçleri kapsayan yol yapım işleri; kimyasal, fiziksel, mekanik ve trafik kaynaklı tehlikelerin iç içe geçtiği karmaşık bir çalışma ortamı yaratmaktadır. Yol çalışmaları, hem yapılan işin yapısı hem de çevresel faktörlerin değişkenlik göstermesi nedeniyle özel çalışma durumlarını gerektirebilmektedir. Bu nedenle sektörde görev yapan herkesin — işvereninden güvenlik uzmanına, şantiye şefinden operatörüne kadar — İSG mevzuatını ve pratik önlemleri eksiksiz bilmesi zorunludur.

Yasal Çerçeve: Temel Mevzuat ve Sorumluluklar

5 Ekim 2013 tarih ve 28786 sayılı Resmi Gazete’de “Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği” yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Bu yönetmelik, yol, köprü, kanal ve altyapı yapımını da kapsayan kapsamlı bir düzenleme niteliği taşımaktadır. Temel dayanağı ise 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’dur; bu kanun, tüm işyerleri için olası kaza ya da hastalık durumlarına ilişkin önlemlerin alınması yönünde yasal zorunluluk getirmektedir.

Asfalt ve yol yapım işlerinin yasal sınıflandırması “çok tehlikeli” kategorisinde yer aldığından, işveren açısından yükümlülükler en üst düzeyde tutulmaktadır. Yol, kanal, korkuluk, köprü ve tretuvar yapımı, tamiri, bakımı ve onarımlarında çalışanların güvenliği ile ilgili tedbirler ve planlamalar mutlaka yapılmalıdır; özellikle inşaat alanındaki çalışanların sıfır hatayla ve üçüncü şahıslara zarar vermeden iş yapabilmesini sağlamak amacıyla inşaat başındaki amir ve yöneticilerin tedbirler alması gerekmektedir. Daha geniş bir perspektif için Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği sayfamızı inceleyebilirsiniz.

İşverenin Temel Yükümlülükleri

• Risk değerlendirmesi hazırlama ve güncelleme
• Güvenlik ve sağlık planı (koordinatör atanması)
• Çalışanlara İSG eğitimi ve bilgilendirme
• Uygun KKD temini ve kullandırılması
• Periyodik makinе ve ekipman bakımı
• Trafik yönetim planı oluşturma

Asfalt ve Yol Yapımında Başlıca Tehlikeler

1. Kimyasal Tehlikeler: Bitüm Dumanı ve PAH Maruziyeti

Asfaltın zemine uygulanmadan önce hazırlanması ve uygulanması sırasında çalışanlar asfalt dumanı içindeki polinükleer aromatik hidrokarbonları (PAH) solunum yoluyla alırlar; asfalt dumanı gözleri, burnu, soluk borusunu ve ciğerleri tahriş eder. Asfalt dumanına uzun süreli ve tekrarlayan maruziyette dermatit ve akne benzeri lezyonların yanı sıra hafif keratoz görülebilir; kaynayan asfalttan yükselen yeşilimsi-sarı dumanlar ise fotosensitizasyona ve melanoza neden olabilir.

ABD’de bulunan İş Sağlığı ve Güvenliği Enstitüsü (NIOSH), asfalt maruziyet oranını kanserojik etkiyi engellemek için 8 saat çalışan bir işçiye ortalama olarak 0,5 mg/m³ eşik değer sınırı belirlemiştir. Türkiye mevzuatında ise kimyasal maddelerle çalışmalarda sağlık ve güvenlik yönetmeliği kapsamında risk değerlendirmesi yapılması ve mesleki maruziyet sınır değerlerinin gözetilmesi zorunludur.

2. Fiziksel Tehlikeler: Gürültü, Titreşim ve Isı

Yol yapımında kullanılan iş makinelerinin, hilti gibi yüksek gürültülü makinelerin ve çalışma yapılan bölgede akan trafiğin gürültüsü, çalışanlarda gürültüye bağlı işitme kaybına neden olabilecek seviyelerdedir. Kompaktörler, frezeleme makineleri ve asfalt finişerleri hem gürültü hem de el-kol titreşimi açısından ciddi risk oluşturur. Ayrıca açık alanda, özellikle yaz aylarında yapılan sıcak asfalt uygulamaları sıcak çarpması ve ısı tükenmişliği riskini de beraberinde getirir.

3. Trafik ve Makine Kaynaklı Tehlikeler

Yol inşaatı şantiyelerinde meydana gelen ve hem ölümlü kazalar hem de toplam kazalar arasında ikinci öneme sahip kaza tipi, şantiye içi trafik kazalarıdır. Bu noktada hem yol işlerinde çalışanlara hem de o bölgede araç kullanan sürücülere yönelik tedbirlerin alınması büyük önem taşımaktadır. Aktif trafik ortamında çalışmak, çalışanları her an araç çarpması riskiyle yüz yüze bırakmaktadır.

İSG İstatistikleri: Sektörün Kara Tablosu

İSİG Meclisi’nin sahadan, basın taramalarından ve iş güvenliği uzmanlarından derlediği kayıtlara göre Türkiye’de en riskli iş grupları sıralamasında inşaat, tarım, taşımacılık ve ağır sanayi başı çekmektedir. İnşaat ve yol yapım işleri, Türkiye’de açık ara en fazla ölümün yaşandığı tehlikeli iş kolu konumunu korumaktadır.

SGK’nın resmi istatistiklerine göre tablo son derece kaygı vericidir: 2024 yılında inşaat sektöründe kazalı sayısı 86.736 olmuştur; bu rakam tüm iş kazalı sayılarının %11,8’ini teşkil etmekte olup ölümlü iş kazalı sayısı 552 olarak gerçekleşmiş ve inşaat sektörü en yüksek paya sahip olmaya devam etmiştir. Yüksekten düşme kaynaklı ölümler (215 vaka) ilk sıraki yerini korurken; sağlık sorunları (99) ve trafik ile iş makinesi kazaları (60) onu takip etmektedir.

Pratik Güvenlik Önlemleri

Trafik ve Çalışma Alanı Yönetimi

Yol çalışmalarına göre kullanılacak hız kesici tırtıklı şeritler veya sarsma bantları, taşınabilir değişken mesajlı işaretlemeler, sınır ihlali alarmları ve gözetleyici kamera sistemleri gibi özel ekipmanlar, kazaların oluşma ihtimallerinin azaltılması için kullanılan diğer güvenlik araçlarıdır. Çalışma bölgesi tasarımında şu temel ilkeler gözetilmelidir:

• Trafik levhalarının ilgili mevzuata ve KGM standartlarına uygun yerleştirilmesi
• Yeterli uzaklıktan başlayan uyarı işaretleri ve bariyer düzeni
• Araç ile yayaların çakışmadığı ayrışık güzergahlar
• Gece çalışmalarında yeterli aydınlatma sağlanması

Gece yapılan çalışmalarda ortam aydınlatması çalışanların rahat görebileceği şekilde organize edilmeli; çalışanlar aynı zamanda trafikteki ve çalışma alanındaki araçlar tarafından görülebilmek için fosforlu-reflektörlü yelekler giymesi gerekir.

Kimyasal Riskten Korunma

Asfaltın eritilmesi aşamasında ortaya çıkan duma çalışanlara zarar vermemesi için solunum yolları, gözler ve deri bu dumadan korunmalıdır. Asfaltın ısıtılması sırasında fazla ısınmayı ve tutuşmayı engelleyebilmek için asfaltın sıcaklığı düzenli olarak kontrol edilmeli; eğer sıcaklık alevlenme noktasına yaklaşmışsa ısıtıcının altındaki ateş derhal kapatılmalı ve çevrede hiçbir tutuşturma kaynağı bulundurulmamalıdır.

Toz ve Solunum Yolu Koruması

Yol yapımı sırasında ortaya çıkan tozun ortadan kaldırılabilmesi için çalışma alanı ve çevresi düzenli olarak temizlenmeli; ortamın tozlanmaması için su serpilmesi gibi yöntemlere başvurulmalı; bunların yeterli olmadığı durumlarda ise çalışan toz maskesi kullanmalıdır.

Kişisel Koruyucu Donanım (KKD) Gereksinimleri

Sıcak asfaltla çalışan işçilerin sıcağa karşı dayanıklı kıyafet ve eldiven kullanmaları gerekmektedir. Çalışma alanında vinç, kepçe gibi iş makinelerinin bulunması durumunda çalışanlar baret kullanmalıdır. Yol yapım işlerinde zorunlu KKD listesi şu şekilde özetlenebilir: baret (EN 397), emniyet ayakkabısı (EN ISO 20345 S3), Hi-vis yelek (EN ISO 20471), uygun koruma faktörlü solunum maskesi, gözlük veya yüz siperi ve kimyasal dirençli eldiven.

Makine ve Ekipman Güvenliği

Asfalt finişerleri, silindir kompaktörler, frezeleme makineleri ve sıcak bitüm tankerleri yol yapımında kullanılan temel ekipmanlar arasındadır. İş kazasına sebebiyet verebilecek makine, alet ve ekipmanın periyodik bakım ve onarımının yapılması gerekmektedir. Operatörlerin makinelerini kullanmadan önce görsel kontrol yapmaları, kör nokta yönetimine dikkat etmeleri ve ikaz sinyallerini (geri vites sinyali, döner tepe lambası vb.) aktif tutmaları zorunludur. Benzer ağır ekipman kullanımına yönelik güvenlik ilkeleri için Beton ve Kalıp İşlerinde Güvenlik rehberimizi de inceleyebilirsiniz.

Asfalt ısıtıcı makinenin asfaltı gereğinden fazla ısıtması durumunda asfalt yanmaya başlayabilir; asfaltın yanması çevrede bulunan diğer yanıcı-patlayıcı malzemelerin de tutuşma riskini ortaya çıkarır. Olası bir yangın durumunda kullanılmak üzere işlemin yapıldığı yerin yakınında yangın söndürücüler bulundurulmalıdır.

Acil Durum Hazırlığı ve Sağlık Gözetimi

Yol şantiyelerinde acil durum planı, bölgede aktif trafik bulunduğundan özellikle titizlikle hazırlanmalıdır. Şantiye içinde ilk yardım ekipmanları ve en az bir ilk yardım eğitimli personelin sürekli bulundurulması zorunludur. Sıcak bitümle temas halinde yanık protokolü devreye girmeli; solunum güçlüğü yaşayan çalışan derhal temiz havaya çıkarılmalıdır.

Bitüm dumanına düzenli maruz kalan çalışanlar için periyodik sağlık gözetimi de mevzuat gereğidir. Sağlık gözetimi sonucunda işyerinde tehlikeli kimyasal maddeye maruz kalan işçide tanımlanabilir bir hastalık veya olumsuz sağlık etkisi görülmesi ya da biyolojik sınır değerin aşıldığının tespit edilmesi halinde, işçi durumdan haberdar edilecek ve kendisine gerekli sağlık gözetimi ile ilgili bilgi ve tavsiyeler verilecektir.

Kaynak işleri gibi yüksek sıcaklık ve duman içeren diğer sektörel risklerle karşılaştırmalı değerlendirme yapmak için Kaynak İşlerinde İş Güvenliği içeriğimizden yararlanabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular