Enjeksiyon Kalıplama Makinelerinde İSG

Enjeksiyon kalıplama; eritilmiş plastik hammaddenin yüksek basınç altında kapalı bir kalıp boşluğuna enjekte edilerek şekillendirilmesi ve soğutularak kalıptan çıkarılmasını kapsayan bir imalat yöntemidir. Otomotivden elektroniğe, ambalajdan tıbbi cihazlara uzanan geniş bir üretim yelpazesinde bu makinelerden yoğun biçimde yararlanılmaktadır. Ancak sürecin özünde yüksek sıcaklık, büyük kapama kuvvetleri ve hızlı hareketli mekanik parçalar bulunduğu için ciddi iş sağlığı ve güvenliği riskleri kaçınılmazdır. Bu makalede, enjeksiyon kalıplama makinelerinin İSG boyutu, Türkiye mevzuatı çerçevesinde kapsamlı biçimde ele alınmaktadır.

Yasal Çerçeve: Hangi Mevzuat Geçerlidir?

Türkiye’de enjeksiyon kalıplama makinelerine yönelik İSG yükümlülükleri birden fazla mevzuat katmanından oluşmaktadır. Temel çerçeve, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’dur. Bu kanuna dayanılarak hazırlanan İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği (25.04.2013 tarihli ve 28628 sayılı Resmî Gazete), işyerinde iş ekipmanlarının kullanımına ilişkin asgari şartları belirlemektedir. Yönetmeliğin en güncel değişikliği 23 Aralık 2025 tarihli ve 33116 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır.

2006/42/AT Makina Emniyeti Yönetmeliği ve CE Zorunluluğu

Enjeksiyon kalıplama makineleri, 2006/42/AT Makina Emniyeti Yönetmeliği’nin Ek-IV listesinde açıkça yer almaktadır. Bu, söz konusu makinelerin yüksek riskli kategori olarak değerlendirildiği ve piyasaya arz edilmeden önce bir Onaylanmış Kuruluş tarafından uygunluk değerlendirmesine tabi tutulması gerektiği anlamına gelir. Yönetmelik kapsamına göre “el ile yüklemeli veya boşaltmalı, enjeksiyon (püskürtmeli) veya sıkıştırmalı (preslemeli) plastik kalıplama tezgâhları” Ek-IV’te tanımlanmış makine kategorisindedir. CE işareti taşıyan her makinede ayrıca AT Uygunluk Beyanı da bulunmak zorundadır. Ayrıca enjeksiyon makinelerinin güvenlik kuralları TS EN 201 standardıyla da düzenlenmektedir.

Periyodik Kontrol Yükümlülüğü

İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği, periyodik kontrollerin EKİPNET (İSG-KATİP modülü) üzerinden kayıt altına alınmasını zorunlu kılmaktadır. Periyodik kontroller yalnızca ilgili branştan mühendis, teknik öğretmen, tekniker veya yüksek teknikerler tarafından yapılabilir. İşveren ile yetkili kişi arasında kontrol hizmetinden en geç 1 gün önce İSG-KATİP sisteminde sözleşme düzenlenmesi gerekmektedir. Sözleşme olmaksızın düzenlenen periyodik kontrol raporları geçersiz sayılır.

Başlıca Tehlikeler ve Risk Faktörleri

Enjeksiyon kalıplama makinelerinin çalışma prensibi, doğası gereği çok sayıda tehlike kaynağını bir arada barındırır. Bu tehlikeleri doğru tanımlamak, etkili önlem almak için ilk adımdır.

Mekanik Tehlikeler

Kalıp kapama ünitesi, makinenin en tehlikeli bölgesidir. Kapama hareketi sırasında elle müdahale edilmesi hâlinde ezilme, sıkışma ve kırık gibi ağır yaralanmalar meydana gelebilir. Hareketli kalıp plakaları, itici pimler ve vida-silindir grubu gibi bileşenler bu riskin başlıca kaynaklarıdır. Bunların yanı sıra makinenin hareketli aktarma parçaları da çalışanlar için ciddi darbe, kırma ve kesme riskleri oluşturmaktadır.

Termal ve Kimyasal Tehlikeler

Plastik hammadde, enjeksiyon sürecinde yüksek sıcaklıklara ısıtılır; bu nedenle ısı sistemi hortumları, bağlantı parçaları ve havalandırma sisteminden çıkan sıvı, yanık ve haşlanma risklerine yol açmaktadır. Öte yandan imalat esnasında malzemenin ısıtılmasıyla ortaya çıkan plastik dumanı; solunum yolunda hassasiyet, irritasyon yapan ve karsinojen maddeler içerebilmektedir. Plastik enjeksiyon makinelerinde plastik hammaddenin ısınması ve oksijen ile reaksiyona girmesi sonucunda ortaya çıkan uçucu kimyasal gazlar insan sağlığı için ciddi tehlike oluşturmaktadır.

Gürültü Tehlikesi

Enjeksiyon kalıplama makineleri, ekstruderler ve termoform makinelerin gürültü seviyeleri ortalama olarak 90 dB(A) ile 105 dB(A) arasında değişmektedir. Bu seviyelerde uzun süreli maruziyet geçici ya da kalıcı işitme kayıplarına neden olabilir.

Teknik Koruyucu Önlemler

Risklerin kontrolü için hiyerarşik önlem anlayışı esas alınmalıdır: önce kaynakta yok etme, ardından mühendislik kontrolleri, idari önlemler ve son olarak kişisel koruyucu donanım.

Mekanik Koruyucular ve Kilitleme Sistemleri

Enjeksiyon kalıplama makinelerinde kalıp bölgesi, kapma güçlü ve hızlı hareket eden mekanizmalar içerdiğinden bu bölgenin güvenliğini sağlamak birincil önceliktir. Kilitlemeli koruyucularda koruyucu yerine oturmadan makine çalışmamalıdır; bu sistemin kilitleme mekanizması mekanik, hidrolik, pnömatik ya da bunların bileşkesi şeklinde olabilir. Enjeksiyon preslerinde kapak ve panolara takılan emniyet şalterleri bu kategorinin en yaygın uygulamasıdır. Kumanda cihazları zorunlu hâller dışında tehlikeli bölgenin dışına yerleştirilmeli ve istem dışı hareketlerde tehlikeye yol açmamalıdır.

Havalandırma ve Kimyasal Kontrolü

Plastik işleme sürecindeki termal bozunma kaynaklı gazların kontrol altına alınması için yerel egzoz havalandırması (LEV) sistemleri kurulmalıdır. Bu sistemler, oluşan dumanı doğrudan kaynakta yakalayarak çalışma ortamından uzaklaştırır. İşyeri havasındaki kimyasal madde konsantrasyonlarının, ilgili yönetmeliklerde belirlenen mesleki maruziyet sınır değerlerinin (TWA ve STEL) altında tutulması zorunludur.

Gürültü Yönetimi

Gürültüyü öncelikle kaynağında yok etmek esas hedeftir. Buna ek olarak makine yalıtımı, operatörün yüksek gürültülü bölgelerden uzaklaştırılması ve otomatik besleme sistemleri gibi mühendislik tedbirleri uygulanabilir. Kişisel Koruyucu Donanım (KKD) olarak ise uygun SNR değerine sahip kulak koruyucuları sağlanmalıdır.

Operasyonel Güvenlik: Çalışma Prosedürleri ve Eğitim

Kilit-Etiket (LOTO) Uygulaması

Bakım, temizlik, kalıp değişimi ve arıza giderme işlemlerinde mutlaka Enerji Yalıtımı ve Kilitleme (LOTO) prosedürü uygulanmalıdır. Bu prosedür; makinenin enerjisinin kesilmesini, kilidinin takılmasını ve “Dokunma!” etiketinin yerleştirilmesini kapsar. İtici pim, kızak ve kılavuz pim gibi hareketli parçaların yağ kontrolü, kalıp yüzey temizliği, soğutucu kanal temizliği gibi işlemler düzenli aralıklarla yalnızca yetkili kişilerce yapılmalıdır.

Operatör Eğitimi

İş ekipmanları yalnızca eğitimli ve yetkilendirilmiş çalışanlar tarafından kullanılabilir. Enjeksiyon makinesi operatörlerine; makine güvenlik sistemleri, acil durdurma prosedürleri, kişisel koruyucu donanımın kullanımı ve kimyasal riskler hakkında işe başlamadan önce teorik ve pratik eğitim verilmelidir. Eğitimler belgelenmelidir.

Kişisel Koruyucu Donanım (KKD) Gereksinimleri

Enjeksiyon kalıplama süreçlerinde çalışanlara sağlanması gereken KKD’ler, maruz kalınan risklere göre belirlenmeli ve kişiye uygun seçilmelidir. Aşağıdaki tablo, temel KKD gereksinimlerini özetlemektedir:

Tüm üretim süreçlerinde olduğu gibi, KKD kullanımı yalnızca mühendislik ve idari önlemlerin yetersiz kaldığı durumlarda başvurulacak son katman olarak planlanmalıdır. Tekstil sektöründe makine güvenliği için uygulanan benzer hiyerarşik yaklaşım da bu gerçeği doğrular; bkz. Tekstil Makinelerinde Güvenlik.

Bakım Güvenliği ve Periyodik Kontrol

Enjeksiyon kalıplama makinelerinin bakım ve onarım süreçleri, hem operatörler hem de bakım personeli açısından kritik risk noktalarını oluşturur. İş ekipmanı bakımının tanımı; ekipmanda yapılan her türlü revizyon, tamir, değişim, ayar, arıza giderme, temizlik ve kalibrasyon işlemlerini kapsamaktadır. Tüm bu işlemler sırasında LOTO prosedürünün eksiksiz uygulanması hayati önem taşır.

Periyodik kontroller, yalnızca yetkili kişiler tarafından yapılabilir ve İSG-KATİP üzerinden sözleşme düzenlenmesi zorunludur. Periyodik kontrol sonuçları işverence kayıt altına alınmalı ve yetkililer her istediğinde gösterilebilecek şekilde muhafaza edilmelidir. Elektrikli imzalı elektronik kayıtlar da geçerli kabul edilmektedir.

Sıkça Sorulan Sorular