Zımpara ve Taşlama Makinelerinde Güvenlik

Zımpara ve taşlama makineleri, hemen her türlü üretim sahası ve atölyede yaygın biçimde kullanılmaktadır. Yüksek devirde dönen aşındırıcı diskler, metal veya taş yüzeylerden talaş kaldırırken eş zamanlı olarak kıvılcım, metal tozu ve parçacık saçar; dönen taşın beklenmedik bir çatlak ya da dengesizlik nedeniyle parçalanması halinde ise yüksek kinetik enerjili şarapneller oluşabilir. Bu nedenle söz konusu makinelerle çalışanların hem mevzuatı hem de iyi uygulama standartlarını eksiksiz bilmesi, iş sağlığı ve güvenliği açısından kritik öneme sahiptir.

Yasal Çerçeve ve Teknik Standartlar

Zımpara ve taşlama tezgâhlarına yönelik güvenlik kuralları Türk mevzuatında birden fazla düzenleyici kaynakla belirlenmiştir. Temel dayanak olarak İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü öne çıkmaktadır. Tüzüğün 172–176. maddeleri taşlama ve polisaj tezgâhlarında uygulanacak güvenlik önlemlerini ayrıntılı biçimde düzenlemektedir; bu hükümler yerini doldurabilecek daha ayrıntılı bir yönetmelik çıkarılmamış olması nedeniyle hâlâ geçerliliğini korumaktadır. Öte yandan 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamında yürürlüğe giren İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği, bu Kanun kapsamındaki tüm işyerlerinde iş ekipmanlarının güvenli kullanımına ilişkin asgari şartları belirlemiştir.

Standartlar cephesinde ise TS EN 13218 “Takım Tezgâhlarında Güvenlik – Sabit Taşlama Tezgâhları” standardı, sabit tezgâhlarda koruyucu tasarımı, gürültü emisyonu ve risk değerlendirmesi konularında referans niteliği taşımaktadır. Makineler Yönetmeliği (2006/42/AT) kapsamında CE işareti taşıması gereken taşlama makinelerinde bu standarda uygunluk, uygunluk karinesinin doğrudan elde edilmesini sağlar.

Temel Tehlikeler ve Risk Kaynakları

Mekanik Tehlikeler

Taşlama makinelerinde en kritik mekanik tehlike, dönen zımpara taşının parçalanmasıdır. Disk patladığında mermi hızında şarapneller çevreye saçılabilir; bu durum hem operatör hem de yakın çevredeki çalışanlar açısından ölüm riski doğurur. Bunun yanı sıra dönen taşın iş parçasını yakalayabilmesi, sıkıştırabilmesi ya da fırlatan çapakların ve talaşların yaralanmaya neden olması da önemli risk kalemleri arasındadır.

Toz ve Kimyasal Tehlikeler

Taşlama işlemleri sırasında ortaya çıkan toz, özellikle kristalin silika içerdiğinde ciddi bir sağlık riski oluşturur. Kristalin silika içeren solunabilir toz, silikozis gibi geri dönüşü olmayan akciğer hastalıklarına neden olabilmektedir. Türkiye’de bu konuda Tozla Mücadele Yönetmeliği (05.11.2013 tarihli, 28812 sayılı Resmî Gazete) kapsamında silika türleri için eşik sınır değerler belirlenmiştir; toz maruziyetinin bu değerlerle karşılaştırılabilmesi için Zaman Ağırlıklı Ortalama Değer (ZAOD/TWA) yöntemiyle ölçüm yapılması zorunludur.

Gürültü ve Titreşim

Taşlama makinelerinden kaynaklanan gürültü ve titreşim, uzun vadeli sağlık sorunlarına kapı aralar. Çalışanların Gürültü İle İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik uyarınca en düşük maruziyet eylem değeri günlük 8 saatlik referans süresi için 80 dB(A) olarak belirlenmiş olup bu değerin aşıldığı ortamlarda işverenin harekete geçmesi zorunludur. Öte yandan taşlama ve kesme diskli el aletlerinin günde yaklaşık bir saatten fazla kullanımı, el-kol titreşimine bağlı beyaz parmak hastalığı (El-Kol Titreşimi Sendromu) riskini belirgin biçimde artırmaktadır.

Teknik Güvenlik Önlemleri

Koruyucu Tasarım Gereklilikleri

Seyyar ve sabit tüm taşlama ile kesme makinelerinde, taş ve kesme diskini örtecek uygun bir koruyucu bulunması zorunludur. Taşlama ağzının açıklığı konusunda mevzuat kesin bir sınır çizmektedir: seyyar makinelerde koruyucunun taşlama ağzı 180 dereceden, sabit tezgâhlarda ise 90 dereceden fazla açık olamaz. Bu aletlerin koruyucusuz kullanımı kesinlikle yasaktır.

Sabit tezgâhlarda, parçanın güvenli biçimde işlenebilmesi için ayarlanabilir bir parça mesnedi bulunmalıdır. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü’nün 175. maddesi gereğince, bu mesnet ile taş arasındaki açıklık 3 mm’yi geçmeyecek şekilde ayarlanmalı; taş dönerken ise mesnet ya da tabla hiçbir nedenle ayar edilmemelidir.

Taş Seçimi ve Kontrol

Zımpara taşlarının seçiminde taşın işe ve motora uygunluğuna özen gösterilmeli; taşın devir adedi, taş motorununkinden fazla olmamalıdır. Taşlar kullanılmadan önce operatör tarafından çatlak ve hasar açısından kontrol edilmeli; çatlak ya da hasarlı olanlar kesinlikle kullanılmamalıdır. Zımpara taşları imalatçı firmanın belirttiği maksimum hızın üzerinde çalıştırılmamalı; taşın karakteristiğini gösteren etiket koparılmamalıdır. Taşı yerine takarken taş ile flanş arasına, kâğıt, kauçuk veya deri gibi yumuşak malzemeden yapılmış uygun pullar yerleştirilmelidir.

Aspirasyon ve Havalandırma

Sabit tezgâhlarda, taşlama ve kesme işlemi sırasında oluşan tozları, gazları çıktığı yerden emip dışarı atan bir aspirasyon tertibatı bulunması zorunludur. Bu tertibat çalıştırılmadan makine kesinlikle çalıştırılmamalıdır. Seyyar aletlerle uzun süre ve kapalı alanlarda çalışılırken uygun mekanik filtreli toz maskeleri de kullanılmalıdır.

Kişisel Koruyucu Donanım (KKD) Gereklilikleri

Taşlama ve kesme yapan çalışanlar, fırlayan talaş, çapak ve tozlardan korunmak için uygun koruyucu gözlük veya yüz siperlerini kullanmak zorundadır. Bu gözlükler ya her tarafı kapalı plastik çerçeveli ya da yan kapakları olan selüloit çerçeveli tipte olmalı; orijinal özellikleri bozulmamalı, ısı transfer plakaları ve yan kapakları çıkarılmamalıdır. Sıcak kıvılcımların söz konusu olduğu işlerde ayrıca eldiven, önlük ve toz maskesi de kullanılmalıdır.

Taşlama tezgâhında çalışırken dikkat edilmesi gereken önemli bir husus: sabit tezgâhlarda, taş dönmekte iken operatörün eldiven giymemesi gerektiğidir; eldiven dönme hareketine kapılarak el-bilek yaralanmalarına neden olabilir.

Çalışma Öncesi, Sırası ve Sonrası Kontroller

Çalışma Öncesi

Her çalışma seansından önce zımpara taşının çalışmaya uygun olup olmadığı kontrol edilmeli, destek ve ayar kollarının taş ile arasındaki 3 mm mesafe ayarlanmalıdır. Kıvılcım koruyucusu taşı kapatacak biçimde ayarlanmalı; aşınma nedeniyle taş küçüldükçe bu koruyucu yeniden konumlandırılmalıdır. Soğuk ortamlarda ya da yeni taş takıldığında, taş yavaş yavaş yüklenmeli, aniden zorlanmamalıdır.

Çalışma Sırasında

İş parçasını taşa fazla kuvvetle bastırmak, taşın yanal yüzeylerini kullanmak ve çalışırken çevreyle ilgilenmek kesinlikle yasaktır. Tezgâhta zımpara taşının ortam ışığından dolayı dönüp dönmediği bazen fark edilemeyebilir; bu nedenle makine paneli kontrol edilmeden taşa yaklaşılmamalıdır. Taşlama işlemi ısı oluşturduğundan, işlenen parça soğumadan dokunulmaya kalkışılmamalıdır.

Çalışma Sonrası

Mola ve paydoslarda makine çalışır durumda terk edilmemeli; anahtar kapatılıp taşın tamamen durması için beklenmelidir. Motor kapatıldıktan sonra taş ataleti ile bir süre dönmeye devam ettiğinden, gelişigüzel bırakılmamalıdır. Seyyar taş motoru ve kabloları iş bitiminde rulo edilerek toplanıp emniyetli bir yere kaldırılmalıdır.

Yangın ve Parlayıcı Madde Riskleri

Taşlama makineleri ve kesici diskler, kesim sırasında yoğun kıvılcım üretir. Bu nedenle söz konusu aletler; kâğıt, talaş, yanıcı fiberler gibi kolay tutuşabilir maddeler ile yanıcı ve parlayıcı sıvı ve gazların yakınında kullanılmamalıdır. İşyerinde inşaat veya tadilat gibi çalışmalar varsa ve yüzeylerde asbest şüphesi bulunuyorsa, açılı taşlama makinesiyle kesme çalışmaları öncesinde mutlaka asbest analizi yaptırılmalıdır. Kıvılcımların çevredeki yanıcı maddelere veya diğer çalışanlara isabet etmemesi için çalışma alanı önceden güvence altına alınmalıdır.

Benzer makine güvenliği ilkelerinin tekstil sektöründe nasıl uygulandığına dair ayrıntılı bilgi için Tekstil Makinelerinde Güvenlik rehberimizi inceleyebilirsiniz.

Eğitim ve Yetkilendirme

Zımpara taşının taşınması ve takılması bu işle görevli ve eğitim almış kişilere bırakılmalıdır; eğitim almayan çalışanların tezgâhı çalıştırması engellenmeli ve tezgâha yetkisiz kişilerin erişimini önleyen uyarı levhaları asılmalıdır. İşveren, çalışanlara makinenin kullanım kılavuzunu ve güvenlik talimatlarını okutmakla, gerektiğinde uygulamalı eğitim aldırmakla yükümlüdür. 6331 sayılı Kanun kapsamında risk değerlendirmesi yapılmalı; bu değerlendirme sonuçlarına göre çalışanların maruz kaldığı gürültü, toz ve titreşim ölçümleri belirli aralıklarla yetkilendirilmiş laboratuvarlara yaptırılmalıdır.

Sıkça Sorulan Sorular