Kazı ve Hafriyat İşlerinde Güvenlik

Özet: Kazı ve hafriyat işleri; göçük, gömülme, düşme ve makine kaynaklı kazaların yoğun olduğu yüksek riskli işlerdir. Güvenlik; şev açısı, iksa (destekleme), düşme koruması, yeraltı tesisat tespiti ve makine güvenliğiyle sağlanır.

Kazı ve hafriyat işleri, inşaat ve altyapı çalışmalarının temel aşamalarındandır ancak ciddi riskler taşır. Bu işlerin en ölümcül tehlikesi, kazı duvarlarının çökmesi (göçük) sonucu çalışanın toprak altında kalmasıdır. Göçük kazaları genellikle aniden gelişir ve ağır sonuçlar doğurur; bu yüzden kazı güvenliği özel dikkat gerektirir.

Kazı kaynaklı tehlikenin sinsi yanı, çoğu zaman ‘küçük’ görünen kazılarda bile ölümcül olabilmesidir. Birkaç metre derinlikteki bir kazıda bile, çöken toprağın ağırlığı bir insanı boğacak ve ezecek kadar fazladır. Bu yüzden hiçbir kazı ‘güvenli’ varsayılmamalıdır.

Kazı İşlerindeki Başlıca Tehlikeler

Göçük ve gömülme: Kazı duvarının çökmesi
Düşme: Kazı kenarından düşme
Malzeme/araç düşmesi: Kazıya malzeme veya araç düşmesi
Yeraltı tesisatları: Elektrik, gaz, su hatlarına temas
İş makineleri: Ekskavatör ve kamyon hareketi
Su baskını ve gaz: Kazıda su birikmesi veya gaz birikimi

Göçük Önleme: Şev ve İksa

Göçüğü önlemenin iki temel yöntemi vardır. Birincisi, kazı duvarlarını güvenli bir açıyla eğimli kazmaktır (şev verme); böylece toprak kendi ağırlığıyla çökmez. İkincisi, kazı duvarlarını destek sistemleriyle tutmaktır (iksa veya kazı destekleme). Derin ve dik kazılarda iksa zorunludur. Hangi yöntemin kullanılacağı; kazının derinliğine, toprak türüne ve saha koşullarına göre belirlenir. Bu kararlar, uzman değerlendirmesi gerektirir.

💡

Bilgi: Kazı güvenliğinde toprak türü kritik bir faktördür. Gevşek, kumlu veya su içeren topraklar çok daha kolay çöker; sert killi topraklar görece daha dayanıklıdır. Ancak hiçbir toprak ‘kesinlikle güvenli’ kabul edilmemelidir; daha önce sağlam görünen bir toprak, yağmur veya titreşimle aniden çökebilir. Bu yüzden toprak türü ne olursa olsun, derin kazılarda koruma önlemleri alınmalıdır.

Yeraltı Tesisatlarının Tespiti

Kazı işlerinde önemli bir tehlike, yeraltındaki elektrik, gaz, su ve iletişim hatlarına zarar vermektir. Bir elektrik kablosuna temas ölümcül elektrik çarpmasına, bir gaz hattına zarar patlamaya yol açabilir. Bu yüzden kazıya başlamadan önce, yeraltı tesisatlarının yerleri tespit edilmeli ve haritalanmalıdır. İlgili kurumlardan tesisat bilgileri alınmalı ve bu hatların yakınında dikkatli, gerektiğinde elle kazı yapılmalıdır.

Düşme ve Erişim Güvenliği

Kazı kenarları düşme riski oluşturur. Kazı çevresi korkuluk veya bariyerle korunmalı, kenarlara yük ve malzeme yığılmamalıdır (kenar yükü göçüğü tetikler). Kazıya güvenli giriş-çıkış için merdiven veya rampa sağlanmalıdır. Derin kazılarda, çalışanların hızlı tahliyesi için yeterli sayıda çıkış noktası bulunmalıdır. Ayrıca kazı içindeki çalışanların üzerine malzeme veya araç düşmesini önleyecek önlemler alınmalıdır.

⚠️

Dikkat: Çöken bir kazıdan birini kurtarmaya çalışmak, kurtarıcı için de ölümcül olabilir; ikincil göçük çok yaygındır. Bir göçük durumunda, eğitimsiz kişiler kazıya atlamamalı; profesyonel kurtarma ekipleri çağrılmalıdır. Ayrıca asla desteksiz derin bir kazıya inilmemelidir, ‘sadece birkaç dakika’ için bile. Göçük saniyeler içinde gerçekleşir ve kaçmaya fırsat vermez.

Sonuç

Kazı ve hafriyat işleri; göçük ve gömülme, düşme, malzeme/araç düşmesi, yeraltı tesisatlarına temas ve iş makineleri kaynaklı kazaların yoğun olduğu yüksek riskli işlerdir. En ölümcül tehlike göçüktür ve birkaç metre derinlikteki kazıda bile ölümcül olabilir. Göçük önleme; güvenli şev açısı verme veya iksa (destekleme) ile sağlanır; derin kazılarda iksa zorunludur. Kazıdan önce yeraltı tesisatları tespit edilmeli, kazı kenarları korkulukla korunmalı, kenara yük yığılmamalı ve güvenli giriş-çıkış sağlanmalıdır. Göçük durumunda eğitimsiz müdahale ikincil göçük riski taşır; profesyonel kurtarma çağrılmalıdır. Hiçbir kazı ‘güvenli’ varsayılmamalıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Kazı işlerinde en büyük tehlike nedir?+

Göçük ve gömülmedir; kazı duvarının çökmesi sonucu çalışanın toprak altında kalmasıdır. Birkaç metre derinlikteki kazıda bile çöken toprak ölümcül olabilir.

Göçük nasıl önlenir?+

İki temel yöntemle: kazı duvarlarını güvenli açıyla eğimli kazmak (şev verme) veya destek sistemleriyle tutmak (iksa). Derin ve dik kazılarda iksa zorunludur.

Kazıdan önce ne yapılmalı?+

Yeraltındaki elektrik, gaz, su ve iletişim hatları tespit edilip haritalanmalı; ilgili kurumlardan tesisat bilgisi alınmalı ve bu hatların yakınında dikkatli kazı yapılmalıdır.

Ayrıca inceleyin: Beton ve Kalıp İşlerinde Güvenlik · İskelelerde İş Güvenliği

Bu konuyla ilgili diğer rehberler

→ Beton ve Kalıp İşlerinde Güvenlik
→ Mobilya ve Ahşap İşlerinde İş Güvenliği
→ Kaynak İşlerinde İş Güvenliği
→ Orman İşlerinde İş Güvenliği