Hidroelektrik santraller (HES), Türkiye’nin yenilenebilir enerji altyapısının bel kemiğini oluşturmakta; ancak inşaat, işletme ve bakım aşamalarında ciddi iş güvenliği riskleri barındırmaktadır. Elektrik çarpması, yüksekten düşme, boğulma ve tünel/galeri çalışmalarındaki kapalı alan tehlikeleri, bu sektörü ülkemizin en riskli çalışma ortamları arasına sokmaktadır. Bu makalede HES’lerde karşılaşılan başlıca tehlikeler, yasal yükümlülükler ve uygulanması gereken İSG önlemleri kapsamlı biçimde ele alınmaktadır.
Türkiye, hidroelektrik enerji üretiminde dünya genelinde üst sıralarda yer alan ülkeler arasındadır. 2024 sonu itibarıyla Türkiye’nin toplam yaklaşık 115 bin megavat kurulu gücünün 32 bin 203 megavatı HES’lere aittir. 2024 yılında üretilen yaklaşık 349 milyar kilovatsaatlik elektrik enerjisinin yaklaşık 75 milyar kilovatsaatlik kısmı HES’lerden elde edilmiştir. Bu devasa kapasite, aynı zamanda binlerce çalışanın her gün yüksek riskli ortamlarla yüz yüze geldiği anlamına gelmektedir. Son yıllarda hidroelektrik enerji santrallerinin yapımının hız kazanması, yoğun işçi istihdamını ve beraberinde ortaya çıkan iş kazalarını da artırmış; bu durum sektörün iş sağlığı ve güvenliği yönünden denetim altına alınmasını zorunlu kılmıştır.
HES’lerin Tehlike Sınıfı ve Yasal Çerçeve
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, HES’lerin inşaat ve işletme aşamalarında iş güvenliği standartlarını belirlemektedir. Hidroelektrik santral inşaatları ve işletmeleri, bünyesindeki yüksek gerilimli elektrik sistemleri, tünel çalışmaları, büyük su kütleleri ve ağır makine ekipmanları nedeniyle ilgili mevzuat kapsamında çok tehlikeli işyeri sınıfında değerlendirilmektedir.
6331 sayılı Kanun’un 3/1(r) bendinde tehlike sınıfı kavramı, yapılan işin özelliği, kullanılan maddeler, iş ekipmanı, üretim yöntemleri ve çalışma ortamı dikkate alınarak belirlenen tehlike grubu olarak tanımlanmış; işyerleri az tehlikeli, tehlikeli ve çok tehlikeli olmak üzere üç sınıfa ayrılmıştır. Çok tehlikeli sınıftaki HES işyerlerinde işverenler, tehlike sınıfı ve çalışan sayısına göre iş güvenliği uzmanı görevlendirmekle yükümlüdür. İşveren, işyerinin tehlike sınıfını ve çalışan sayısını dikkate alarak iş güvenliği uzmanı görevlendirir.
HES’lere Özgü Temel Mevzuat
HES’lerde İSG uygulamalarını doğrudan etkileyen başlıca düzenlemeler şunlardır:
| Mevzuat / Düzenleme | Kapsam | Yayın / Dayanak |
|---|---|---|
| 6331 sayılı İSG Kanunu | İnşaat ve işletme aşamasında iş güvenliği standartları | Resmi Gazete, 30.06.2012 |
| İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği | Tehlike tespiti, risk değerlendirmesi ve kontrol hiyerarşisi | Resmi Gazete, 29.12.2012 |
| Su Yapıları Denetim Hizmetleri Yönetmeliği | İşletici yükümlülükleri ve İSG (Madde 14, 26) | 12.05.2015 tarihli ve 29353 sayılı RG |
| DSİ Güvenlik ve Uyarı Sistemleri Rehberi | HES rezervuar alanları, mansap güvenliği, siren sistemleri | DSİ / Tarım ve Orman Bakanlığı |
| Sağlık ve Güvenlik İşaretleri Yönetmeliği | İşaret levhası, barikat, uyarı renk standartları | 11.09.2013 tarihli ve 28762 sayılı RG |
| 6446 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu | Üretim lisansı ve teknik işletim yükümlülükleri | EPDK denetimi |
HES’lerde Başlıca Tehlikeler ve Risk Faktörleri
Hidroelektrik enerji santrallerinin inşaat, tasarım, bakım ve işletme aşamalarında karşılaşılabilecek tehlikeler ve oluşturabilecekleri önemli risk parametreleri, akademik çalışmalarla sistematik biçimde belirlenmiştir. HES’lerin yapım aşamasının çok tehlikeli olduğu gibi devreye alma ve işletme aşamasında da ciddi riskleri bulunmaktadır.
1. Elektrik Çarpması ve Yüksek Gerilim Tehlikesi
HES’lerde türbin-jeneratör üniteleri, trafo merkezleri ve yüksek gerilim hatları, elektrik çarpması açısından en kritik tehlike noktalarını oluşturur. Elektrik kaynaklı yaralanma ve ölümlere ilişkin riskler çoğunlukla elektriğin nerede ve nasıl kullanıldığına bağlıdır; özellikle açık alanlar veya nemli ortamlarda yürütülen çalışmalarda ve sıkışık-kapalı ortamlarda risk genellikle daha yüksektir. Santral binalarında su ve nem varlığı bu riski önemli ölçüde artırmaktadır. Çalışanlar, çalışmalardan önce gerilim kesilmesini sağlamalı; işin niteliğine göre yüksekten düşmeye veya elektrik çarpmasına karşı koruyucuları kullanmalı, uyarı ve ikaz levhalarına dikkat etmelidir.
2. Boğulma ve Su İle İlgili Tehlikeler
Baraj gölünün yüzme amaçlı kullanılması durumunda, baraj tabanındaki balçık veya göldeki şiddetli akıntı nedeniyle boğulma olayları yaşanabildiği gibi, hidroelektrik enerji santralinin üretime başlaması sonucunda mansaptaki akarsu yatağında su seviyesinin aniden yükselmesiyle can ve mal kayıpları da olabilmektedir. Bu durumda özellikle yaz aylarında çok sık boğulma olayları meydana gelmektedir.
3. Yüksekten Düşme ve Cisim Çarpması
ÇSGB tarafından yürütülen programlı teftişlerde, HES inşaatlarında öncelikle cismin sıkıştırması/ezmesi/batması/kesmesi (800 kodlu kazalar), çalışanların düşmesi (300 kodlu kazalar), düşen cisimlerin çarpıp devirmesi (700 kodlu kazalar) ile patlama ve yangın sonucu meydana gelen kazalar ele alınmıştır. Baraj gövdesi üzerindeki çalışmalar, iskele ve kalıp sistemleri ile tünel/galeri içi çalışmalar bu risklerin en yoğun biçimde yaşandığı alanlardır.
HES tünellerinde eş zamanlı olarak birden fazla tehlike bir arada bulunur: kapalı alan oksijen yetersizliği, patlama riski, sıkışma ve göçük tehlikesi. Bu alanlarda çalışmaya başlamadan önce gaz ölçümleri yapılmalı, kurtarma ekipmanı hazır bulundurulmalı ve en az iki kişilik ekip prensibi uygulanmalıdır.
Risk Aşamalarına Göre Sınıflandırma
Kontrol Hiyerarşisi ve Koruyucu Önlemler
Güncel mevzuat incelenerek proaktif bir yaklaşımla iş sağlığı ve güvenliği önlemlerinin alınması, yalnızca çalışanları değil tesis çevresindeki toplumu da korumaktadır. HES’lerde uygulanacak kontrol hiyerarşisi, ILO’nun da benimsediği “elimina et → ikame et → mühendislik kontrolü → idari kontrol → KKD” sırasını izlemelidir.
Mühendislik Kontrolleri
Türbin ve jeneratör üniteleri, dönen aksamlar etrafına sabit koruyucu kapaklar ve kafeslerle donatılmalıdır. Yüksek gerilim baralarına yetkisiz erişimi engellemek için kilitli bariyer sistemleri zorunludur. Su kapıları ve kanal geçişleri üzerinde sağlam korkuluklar ile düşme önleme sistemleri kurulmalıdır. Türkiye genelinde belli bir standardın oluşturulması ve HES’lerin işletilmesi sırasında rezervuar alanları ile mansabında olası tehlikelere karşı uygulanacak koruyucu güvenlik önlemlerinin alınması ve uygulamalarda birlikteliğin temini zorunludur.
LOTO (Kilit-Etiket) Prosedürleri
Bakım ve onarım çalışmalarında enerjinin kontrolsüz serbest bırakılması, HES’lerde ölümcül sonuçlar doğurabilir. Bu nedenle Enerji Kontrolü ve Kilitleme/Etiketleme (LOTO) prosedürleri titizlikle uygulanmalıdır. Prosedür; tüm enerji kaynaklarının (elektrik, hidrolik, mekanik) tanımlanmasını, devre dışı bırakılmasını, kişisel kilitlerin takılmasını ve “Çalışma Var” etiketlerinin asılmasını kapsamalıdır.
Kişisel Koruyucu Donanım (KKD) ve Eğitim Yükümlülükleri
HES’lerde çalışanların asgari KKD donanımı; yüksek gerilimli ortamlarda dielektrik eldiven ve çizme, yüksekte çalışmalarda tam vücut emniyet kemeri ve yaşam hattı sistemi, gürültülü türbin salonlarında işitme koruyucu, tünel ve galeri çalışmalarında ise baret, alın feneri ve gaz dedektöründen oluşmalıdır.
Temel iş sağlığı ve güvenliği eğitimleri, işyerinin tehlike sınıfı dikkate alınarak mevzuatta belirtilen sürelerde ve düzenli aralıklarla tekrarlanmalıdır. Ayrıca iş kazası geçiren veya meslek hastalığına yakalanan çalışana işe geri dönüşünde ek eğitim verilmesi zorunludur. Çok tehlikeli sınıftaki HES işyerlerinde eğitim süreleri, az tehlikeli işyerlerine kıyasla daha yüksek tutulmaktadır.
✔ Risk değerlendirmesi yapılmış ve güncel tutulmaktadır
✔ Çok tehlikeli sınıf iş güvenliği uzmanı görevlendirilmiştir
✔ İşyeri hekimi ile periyodik sağlık gözetimi sağlanmaktadır
✔ LOTO prosedürleri yazılı hale getirilmiş ve eğitimi verilmiştir
✔ Kapalı alan izin sistemi uygulanmaktadır
✔ Acil durum eylem planı ve tatbikatları gerçekleştirilmektedir
✔ İş kazası bildirim yükümlülüğü yerine getirilmektedir (3 iş günü içinde SGK’ya)
Acil Durum Yönetimi ve Güvenlik Sistemleri
HES’lerin işletilmesi sırasında rezervuar alanları ve mansabında olası tehlikelere karşı uygulanacak koruyucu güvenlik önlemlerinin alınması ve uygulamalarda birliktelik sağlanması temel hedef olarak belirlenmiştir. HES işletmecileri, aşağıdaki acil durum sistemlerini hazır bulundurmak zorundadır:
Mansap uyarı siren sistemleri, taşkın durumlarında mansapta yaşayan halka yönelik anında uyarı için kritiktir. Siren sistemlerinin güç kesintilerine karşı yedek güç (akü/güneş) ile donatılması ve periyodik testlerinin yapılması gerekmektedir. Yangın ihbar ve söndürme sistemleri, özellikle trafo odaları, kontrol odaları ve akaryakıt depolama alanlarında ISO ve TS standartlarına uygun biçimde kurulmalıdır. Tünel içi çalışmalarda yaralı tahliyesi için kurtarma noktaları ve iletişim sistemleri belirlenmiş olmalıdır.
Denetim Süreci ve Yaptırımlar
Hidroelektrik santral inşaatlarında iş sağlığı ve güvenliği koşullarının iyileştirilmesi, yüksek kaza potansiyeli taşıyan iş güvenliği hususlarının bertaraf edilmesi ve özellikle ölümle sonuçlanabilecek iş kazalarının önemli oranda azaltılması için ÇSGB tarafından risk esaslı denetimlerin yapılması uygun görülmüştür. İş Teftiş Kurulu Başkanlığı, çalışma barışının tesisi ve çalışanların sağlık ve güvenliğinin sağlanması amacıyla çalışma hayatını denetlemeye yetkili birimdir.
6331 sayılı Kanun kapsamında HES işyerlerinde tespit edilen eksiklikler için ÇSGB iş müfettişleri tarafından çeşitli yaptırımlar uygulanabilmektedir: İşi durdurma kararı, idari para cezası ve eksiklik giderilene kadar faaliyetin askıya alınması bu yaptırımların başında gelmektedir. 10’dan fazla çalışanı bulunan ve çok tehlikeli sınıfta yer alan işyerlerinde ölümlü veya sürekli iş göremezlikle sonuçlanan iş kazalarının azaltılabilmesi amacıyla teşvik sistemi getirilmiştir.
Hidroelektrik santraller, Türkiye’nin temiz ve yenilenebilir enerji hedeflerine ulaşmasında kritik rol üstlenmektedir. Ancak bu dev tesislerin inşaat, devreye alma, işletme ve bakım aşamalarındaki iş güvenliği riskleri, sistematik ve proaktif bir İSG yaklaşımını zorunlu kılmaktadır. Mevzuata tam uyum, düzenli risk değerlendirmesi, titiz LOTO uygulaması ve sürekli eğitim; hem çalışan hayatlarını koruyacak hem de işletmecileri ağır hukuki ve mali yaptırımlardan kurtaracaktır. Güvenli bir HES, sürdürülebilir enerji üretiminin de ayrılmaz parçasıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Hidroelektrik santraller hangi tehlike sınıfında yer alır?
HES inşaatları ve işletmeleri, yüksek gerilimli elektrik sistemleri, su kütleleri, tünel/galeri çalışmaları ve ağır iş makineleri nedeniyle 6331 sayılı Kanun ve ilgili İşyeri Tehlike Sınıfları Tebliği kapsamında çok tehlikeli işyeri sınıfında değerlendirilmektedir. Bu sınıflandırma, görevlendirilecek iş güvenliği uzmanının belgesi, görev süresi ve diğer İSG yükümlülüklerini doğrudan etkiler.
HES inşaatlarında en sık hangi iş kazaları yaşanmaktadır?
ÇSGB programlı denetimleri ve akademik araştırmalara göre HES inşaatlarında en sık yaşanan kazalar; yüksekten düşme, dönen/hareket eden ekipman parçalarına sıkışma/ezilme, cisim çarpması, elektrik çarpması, tünel ve galeri içi göçük ile toprak kaymasıdır. Devreye alma ve işletme aşamalarında ise elektrik çarpması ve boğulma olayları ön plana çıkmaktadır.
HES’lerde LOTO (Kilit-Etiket) uygulaması neden bu kadar önemlidir?
HES türbin ve jeneratörleri, bakım sırasında yanlışlıkla devreye girebilecek büyük miktarda kinetik, elektrik ve hidrolik enerji depolar. LOTO prosedürleri olmadan gerçekleştirilen bakım-onarım çalışmaları, bu enerji kaynaklarının kontrolsüz serbest bırakılması sonucu ölümcül kazalara yol açabilmektedir. Bu nedenle yetkilendirilmiş çalışanlara bakım öncesinde tüm enerji kaynaklarını kilitleme ve etiketleme eğitimi verilmesi zorunludur.
HES mansabındaki güvenlik sistemleri nasıl kurulmalıdır?
DSİ tarafından yayımlanan Enerji Amaçlı Tesislerde Güvenlik ve Uyarı Sistemleri Rehberi’ne göre HES işletmecileri, mansap alanlarında sesli-ışıklı siren sistemleri kurmalı, bu sistemleri yedek güç (akü/güneş paneli) ile desteklemeli ve periyodik test yapmalıdır. Siren sisteminin, kapak açılması gibi yetkisiz müdahaleleri merkeze bildiren kendi güvenlik mekanizması da bulunmalıdır. Siren mesafeleri, mansap debisi ve yerleşim yerlerine olan uzaklık gözetilerek hesaplanmalıdır.
HES’lerde çalışanlar için zorunlu KKD nelerdir?
HES çalışma ortamına ve görev türüne göre zorunlu KKD gereksinimleri farklılık gösterse de genel olarak; yüksekte çalışan personel için tam vücut emniyet kemeri ve yaşam hattı, elektrik tehlikesi olan alanlarda dielektrik eldiven ve izoleli takımlar, tünel/galeri çalışanları için gaz dedektörü ve solunumsal koruyucu, tüm çalışanlar için baret ve güvenlik ayakkabısı zorunludur. KKD tek başına yeterli olmayıp mühendislik kontrolleri ve idari önlemlerle birlikte uygulanmalıdır.
HES’te iş kazası olduğunda işveren ne yapmalıdır?
6331 sayılı Kanun’un 14. maddesi gereğince işveren, iş kazasını en geç 3 iş günü içinde Sosyal Güvenlik Kurumu’na (SGK) bildirmek zorundadır. Aynı zamanda kaza yeri korunmalı, inceleme yapılmalı ve tekrarını önleyecek tedbirler alınmalıdır. Ölümlü veya ağır yaralanmalı kazalarda olay yeri, yetkili merciilerin incelemesi tamamlanana kadar değiştirilmemelidir. İş müfettişlerine de gerekli her türlü bilgi ve belge sunulmalıdır.
Bu konuyla ilgili diğer rehberler
→ İnşaat Sektöründe İş Güvenliği
→ Yüksekte Çalışma Güvenliği
→ Kimya Sektöründe İş Güvenliği
→ Sağlık Sektöründe İş Güvenliği
