Buhar Kazanı ve Basınçlı Kaplarda Güvenlik

Endüstriyel tesislerde ısı enerjisi üretiminin ve dağıtımının omurgasını oluşturan buhar kazanları ile basınçlı kaplar, gıdadan ilaça, kâğıttan petrokimyaya kadar pek çok sektörde kritik rol üstlenir. Basınçlı kaplar, iç basıncı 0,5 bar ve üzeri olan gaz, buhar veya sıvıların muhafazası ya da üretimi amacıyla kullanılan kapalı sistemli donanımlardır. Bu ekipmanlar yüksek basınç altında enerji depolayan sistemler oldukları için, olası bir arıza veya ihmal durumunda ciddi iş kazalarına yol açabilen tehlikeli iş ekipmanları sınıfındadır. Türkiye İSG mevzuatı çerçevesinde bu ekipmanların tasarım, imalat ve işletme aşamalarının her biri özenle düzenlenmektedir. Bu makalede söz konusu ekipmanların güvenli kullanımına ilişkin yasal çerçeveyi, teknik standartları ve periyodik kontrol gerekliliklerini kapsamlı biçimde ele alıyoruz.

Türkiye’deki Yasal Çerçeve ve Temel Yönetmelikler

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamındaki tüm işyerlerinde basınçlı kapların kullanımı özel teknik ve idari tedbirlere tabi tutulmuştur. Bu genel çerçeveyi somutlaştıran birden fazla yönetmelik birlikte uygulanmaktadır.

Basınçlı Ekipmanlar Yönetmeliği (2014/68/AB)

Türkiye ve Avrupa pazarında piyasaya arz edilen basınçlı kapların uyması gereken temel anayasa, Basınçlı Ekipmanlar Yönetmeliği’dir (eski 97/23/AT, güncel 2014/68/AB). Bu yönetmelik, ürünün tasarımından piyasadaki son kullanıcıya ulaşana kadar olan tüm yaşam döngüsünü kapsar. PS basıncı 0,5 bar’dan daha büyük olan basınçlı ekipmanların ve donanımların tasarımı, imalatı ve uygunluk değerlendirme işlemlerini düzenleyen bu yönetmelik (2014/68/AB), 03.03.2018 tarih ve 30349 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır.

Basit Basınçlı Kaplar Yönetmeliği (2014/29/AB)

Bu yönetmeliğin amacı; kişilerin, evcil hayvanların ve eşyaların güvenliğini sağlamak üzere seri olarak üretilen basit basınçlı kapların uyması gereken asgari şartların belirlenmesi, sınıflandırılması, tasarımı, imali, montajı, dağıtımı, piyasaya arzı, hizmete sunulması, kullanımı, muayene ve belgelendirme işlemleri ile ilgili usul ve esasları belirlemektir. Bu yönetmelik; yakma amacı dışında kullanılan ve iç basıncı 0,5 bar’dan daha yüksek olan ancak azami çalışma basıncı 30 bar’ı geçmeyen, içine hava veya azot gazı konulmak üzere seri olarak üretilen ve ateşe maruz kalmayan, kaynaklı basit basınçlı kapları kapsar.

İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği

Basınçlı kapların periyodik muayene ve kontrolleri, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu gereğince oluşturulan 25.04.2013 tarih ve 28628 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren “İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği” kapsamında yapılmaktadır. Bu yönetmeliğin Ek-III bölümü periyodik kontrol esaslarını ayrıntılı biçimde düzenlemektedir.

Tasarım ve İmalat Standartları

Güvenli bir basınçlı kabın temeli, tasarım aşamasında atılır. Türkiye’de uygulanması zorunlu teknik standartlar büyük ölçüde Avrupa normlarıyla uyumludur.

Temel Teknik Standartlar

Buhar kazanlarının periyodik kontrollerinde ise referans standartlar olarak TS 2025, TS EN 12952-6 ve TS 377-5 EN 12953-5 kullanılmakta; bu standartlara göre yapılan buhar kazanı kontrollerinde belirtilen kontrol süresi 1 yıldır.

Kaynak Kalitesi ve Kaynakçı Sertifikasyonu

Basınçlı kap üretiminde metalin birleşme noktaları sistemin en güçlü ya da en zayıf halkası olabilir. Kaynaklı birleştirmelerin kalitesi, doğrudan güvenlik düzeyini belirler. Bu nedenle her bir birleştirme işlemi için önceden tanımlanmış Kaynak Prosedür Spesifikasyonları (WPS) bulunmalıdır. Kaynakçılar, TS EN ISO 9606-1 standardına göre belgelendirilmelidir. Ayrıca tahribatsız muayeneleri gerçekleştiren kişi TS EN ISO 9712 standardına göre seviye 2 sertifikaya sahip olmalıdır.

Periyodik Kontrol Zorunlulukları

İşletme aşamasında yönetmeliklerin en kritik hükmü periyodik kontroldür. Periyodik kontroller hem ekipmanın güvenli çalışırlığını doğrular hem de işverenin yasal yükümlülüğünü yerine getirmesini sağlar.

Kontrol Periyotları

Basınçlı kap ve tesisatların periyodik kontrolü; 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamında yayınlanan “İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği”ne göre yılda en az 1 defa yetkili kişilerce yapılmalıdır. Ayrıca basınçlı kap üzerinde yapılan herhangi bir değişiklik (ekleme, çıkarma, tadilat vb.) sonrası ve en az 3 ay çalışmasına ara verildiğinde de periyodik kontrole tabi tutulmalıdır.

Hidrostatik Test Esasları

Standartlarda aksi belirtilmedikçe her periyodik kontrolde muayene gerçekleştirilir ve testler şu koşullara göre uygulanır: a) Azami yılda bir kere olmak üzere; işletme basıncı belirlenen iş ekipmanları için işletme basıncı değeriyle, işletme basıncı belirlenmemiş iş ekipmanlarında ise azami basınç değeriyle her periyodik kontrolde hidrostatik test gerçekleştirilir. b) Azami üç yılda bir kere veya her önemli bakım ve onarım faaliyetinden sonra; iş ekipmanının üretim standardında belirtilen hidrostatik test basıncı değeriyle, üretim standardında bu değer yoksa azami basınç değerinin 1,5 katı değeriyle hidrostatik test gerçekleştirilir.

Bu testler, standartlarda aksi belirtilmediği sürece işletme basıncının 1,5 katı ile yapılır. Ancak iş ekipmanının özelliği ve işletmeden kaynaklanan zorunlu şartlar gereğince hidrostatik test yapma imkânı olmayan basınçlı kaplarda hidrostatik test yerine standartlarda belirtilen tahribatsız muayene yöntemleri de uygulanabilir.

Periyodik Kontrolü Kimler Yapabilir?

Basınçlı kapların periyodik kontrolleri, yetkili olan makine mühendisleri, mekatronik mühendisleri, makine veya metal eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler ya da makine tekniker veya yüksek teknikerleri tarafından yapılır. 17 Haziran 2021 tarihinden itibaren yalnızca kalıcı Ekipnet numarasına sahip olan personeller tarafından periyodik kontrol ve muayene işlemi yapılabilmektedir.

Temel Güvenlik Ekipmanları ve Riskleri

Buhar kazanları ve basınçlı kaplar, çalışma koşullarının ağırlığı nedeniyle birden fazla tehlike barındırır. Bu tehlikelere karşı donanımların eksiksiz güvenlik elemanlarıyla donatılması zorunludur.

Emniyet Ventili: Sistemin Kalkanı

Emniyet ventili, bir sistemin içinde oluşan aşırı basıncı tahliye etmek için kullanılan otomatik çalışan bir güvenlik elemanıdır. Genellikle buhar kazanı, kızgın yağ sistemleri, sıcak su hatları ve basınçlı kaplarda bulunur. Basınç önceden belirlenen eşiği aştığında emniyet ventili devreye girer ve basıncı kontrollü şekilde dışarı tahliye eder; böylece patlama, cihaz arızası veya personel yaralanmalarının önüne geçilmiş olur.

Güvenlik ventili doğrudan doğruya kazana bağlantılı olmalı, kazanla güvenlik ventili arasında bağlantı borusu üzerinde hiçbir şekilde buharın geçmesini önleyecek bir valf veya başka bir engel bulunmamalıdır. Emniyet supapları fazla basınçtan dolayı çıkan buharı atarken çalışanlara zarar vermeyecek şekilde donatılmalı; kazanın çalışma basıncına göre ayarlanmalı ve hiçbir zaman tutukluk yapmayacak şekilde paslanmaz malzemeden yapılmış olmalıdır.

Diğer Kritik Güvenlik Bileşenleri

Emniyet ventilleri, basınç şalterleri, termostatlar ve otomatik su seviye sistemleri kazan patlamalarının önündeki en kritik bariyerlerdir. Kazan kontrolleri kapsamında; kazan yerleşimi, baca, su beslemesi, su seviye göstergeleri, sıvı ve gaz yakıtlı kazanlarda patlama kapağı, blöfler, vanalar, presostatlar, manometre, basınç ve seviye alarmı ile emniyet ventilleri incelenmektedir.

Başlıca Risk Faktörleri

Aşırı sıcaklık farkları, malzemenin farklı bölgelerinde termal genleşme farkı yaratır. Bu durum, özellikle buhar kazanlarında ciddi yapısal gerilmelere neden olur. Eğer sıcaklık kontrol sistemleri veya sensörleri arızalıysa malzeme gevrekleşmesi ve çatlama riski ortaya çıkar. Bunun yanı sıra kireçlenme ve korozyonu önlemek için uygun su arıtma sistemleri kullanılmalıdır; kazan içi korozyon, patlama riskinin en büyük nedenlerindendir.

Acil Durum Yönetimi ve Personel Eğitimi

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m.11 ve İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik uyarınca her işyerinde basınçlı kaplarla ilgili özel acil durum planı hazırlanması zorunludur. Acil durum yönetimi; yalnızca yangın veya patlama sonrası müdahaleyi değil, aynı zamanda önleyici hazırlıkları, eğitimleri ve tatbikatları da kapsar.

Kazanın başında görev yapan personelin buhar kazanı yönetmeliği, acil durum prosedürleri ve güvenlik ekipmanlarının kullanımı konusunda eğitimli olması şarttır. Kazanlar, emniyetli bir şekilde çalıştırılmaları için gerekli olan ölçü aleti, kumanda ve koruma sistemleri ile donatılmalıdır. Konulan tüm ölçü aleti ve kumanda aletlerinin periyodik kontrolü yapılmalı ve sağlıklı çalışması sağlanmalıdır.

CE İşareti ve Malzeme Uygunluğu

Türkiye, AB mevzuatını uyumlaştırarak Basınçlı Ekipmanlar Yönetmeliği (2014/68/AB) gibi düzenlemeleri yürürlüğe koymuştur. Bu yönetmelikler, CE işaretinin zorunlu olduğu ürünlerde işaretsiz ürünlerin piyasaya arzını ve kullanımını yasaklamaktadır. Her malzeme tipi için üretici, malzeme uygunluk sertifikası (EN 10204 – Tip 3.1 belgesi) temin etmek zorundadır.

Kategorizasyon süreçlerinde kullanılan Basınç × Hacim (PS.V) değeri, ekipmanın hangi denetim fazlarına tabi tutulacağını belirler. PS ile V’nin çarpımının 50 bar×litreden fazla olması durumunda kaplar, temel emniyet gereklerini sağlamalıdır.

Sıkça Sorulan Sorular