Kompresör ve Basınçlı Hava Sistemleri Güvenliği

Sanayinin neredeyse her kolunda enerji taşıyıcısı olarak kullanılan basınçlı hava; ucuz, temiz ve esnektir. Ancak bu avantajların gölgesinde, yeterli güvenlik önlemi alınmayan her kompresör sistemi potansiyel bir tehlike kaynağı hâline gelebilir. Basınçlı hava sistemleri güvenliği; ekipmanın tasarımından kurulum aşamasına, günlük operasyondan periyodik periyodik kontrole uzanan geniş bir yelpazede ele alınması gereken çok boyutlu bir konudur. Bu makalede Türk İSG mevzuatı çerçevesinde kompresör ve basınçlı hava sistemlerinin güvenli yönetimi kapsamlı biçimde incelenmektedir.

Basınçlı Hava Sistemlerinde Temel Tehlikeler

Basınçlı hava sistemleri, barındırdıkları yüksek enerji potansiyeli nedeniyle birden fazla tehlike kategorisini aynı anda oluşturabilir. Bu tehlikeleri doğru tanımlamak, etkin bir risk yönetiminin ilk adımıdır.

Patlama ve Basınç Kazaları

Aşırı basınç, hava tanklarının patlamasına ve ciddi yaralanmalara yol açabilir. Bir hava tankı patlamasının etki yarıçapı son derece geniş olabilir; patlama anında kopan parçalar şarapnel etkisi yaratarak çevredeki çalışanlar için hayati tehlike oluşturur. Tasarımda parça fırlama riskini azaltıcı tedbirler alınmalı, basınçlı kabın yer seçiminde dikkatli olunmalı; gerekli hâllerde sütre yapılarak parça yayılımı önlenmelidir.

Elektriksel ve Yangın Riskleri

Kompresörün elektrik tesisatı uygun değilse yangın riski oluşabilir. Kompresör motorlarında yaşanan aşırı ısınma da ciddi bir tehlike işareti olup anında müdahale gerektirmektedir. Kompresör odalarına uygun yangın algılama ve alarm sistemi kurulması, olası yangın risklerine karşı kritik bir önlem teşkil eder.

Gürültü ve Titreşim Zararları

Uzun süreli yüksek ses, işitme kaybına neden olabilir. Özellikle pistonlu kompresörler yoğun titreşim kaynağıdır. Bu risklere karşı işitme kaybını önlemek için kulak koruyucu ekipman kullanılmalı; yüksek basınçlı hava ile çalışırken gözlük, eldiven ve uygun iş kıyafetleri giyilmelidir.

Hortum ve Bağlantı Problemleri

Hortumların patlaması, aşırı basınç, yanlış boyutta hortum kullanımı veya hortumun eskimesinden kaynaklanabilir. Hatalı bağlantılar hava kaçaklarına ve ekipman arızalarına sebep olabilir. Kaçak noktalarını tespit etmek için hava kaçağı olan bölgeye sabunlu su sürerek baloncuk oluşup oluşmadığı gözlemlenebilir; baloncuk oluşuyorsa orada hava kaçağı vardır.

Türkiye’deki Yasal Mevzuat Çerçevesi

Kompresör ve basınçlı hava sistemleri güvenliği, Türk hukukunda birbiriyle bağlantılı birkaç temel mevzuat aracılığıyla düzenlenmektedir.

Basınçlı Ekipmanlar Yönetmeliği (2014/68/AB)

03.03.2018 tarihinde tamamlanan uyumlaştırma süreci sonucunda 2014/68/AB Basınçlı Ekipmanlar Yönetmeliği Resmî Gazete’de yayımlanarak ülkemizde uygulamaya geçildi. Bu yönetmelik, maksimum izin verilebilen PS basıncı 0,5 bar’dan daha büyük olan basınçlı ekipmanların ve donanımların tasarımı, imalatı ve uygunluk değerlendirme işlemlerini kapsar. Yönetmeliğe göre ekipmanlar risk seviyelerine göre sınıflandırılır (Kategori I–IV) ve her kategoriye göre farklı uygunluk değerlendirme modülleri uygulanır.

Basit Basınçlı Kaplar Yönetmeliği (2014/29/AB)

Bu yönetmelik; kaynaklı, 0,5 bar’dan daha yüksek iç basınca tabi tutulması amaçlanan, hava ve azot gazı içeren ve yakma amacı dışında kullanılan kapları kapsar. Kompresör hava tankları bu yönetmeliğin kapsamına giren tipik ekipmanlar arasındadır. PS × V çarpımı 50 bar × litreyi geçen kaplar temel güvenlik gereklerini yerine getirirken, bu değerin altındaki kaplar genel kabul görmüş mühendislik ilkelerine uygun olarak tasarımlanır ve imal edilir.

İş Ekipmanları Yönetmeliği ve Periyodik Kontroller

Basınçlı kapların periyodik muayene ve kontrolleri, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu gereğince oluşturulan “İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği” kapsamında yapılmaktadır. Basınçlı kapların periyodik kontrol/muayene süresi, yönetmelikte standart veya azami bir süre belirtilmemişse imalatçının öngördüğü periyotla yapılır; bu da yoksa azami süre 1 yıldır. Basınçlı kap ve tesisatların periyodik kontrolleri yetkili olan; makine mühendisleri, metalürji ve malzeme mühendisleri, mekatronik mühendisleri, kimya mühendisleri, imalat mühendisleri veya makine tekniker ve yüksek teknikerleri tarafından yapılır.

Kompresörlerde Alınması Gereken Güvenlik Önlemleri

Yerleşim ve Fiziksel Koşullar

Sabit kompresörlerin depoları patlamalara karşı dayanıklı ayrı bir bölmede olmalı; seyyar kompresörler, çalışan işçilerden en az 10 metre uzaklıkta veya dayanıklı hafif çatılı ayrı bir bölme içinde bulunmalıdır. Kompresör, stabil bir yüzeye ve iyi havalandırılan bir alana yerleştirilmeli; titreşimi absorbe eden destekler kullanılarak zemine sabitlenmelidir. Kompresörler her zaman temiz havanın bulunduğu ortamlarda tutulmalı, patlayıcı, zehirli, zararlı gaz, duman ve toz emmeleri engellenmelidir.

Emniyet Donanımları

Kompresörler üzerinde emniyet supabı, boşaltma vanası, manometre gibi emniyet ve kontrol cihazları bulunmalıdır. Manometrenin ibre titreşimi önlenmiş olmalı; emniyet supapları, basınçlı kapların en çok kullanma basıncına göre ayarlanmalı ve bu basıncın onda biri oranında bir basınç artışında açılacak özellikte olmalıdır.

Hava kompresörü ile hava tankları arasında yağ ve nem ayırıcıları (separatör) bulunmalı ve bunlar hiçbir şekilde çıkarılmamalıdır. Kompresörlerde basınç ayarlanmış basınca ulaştığında, kompresör motorunun otomatik olarak durması sağlanmalı; motorun durması geciktiğinde, basınçlı havayı boşa verecek bir güvenlik tertibatı bulunmalıdır.

Çalışma ve Kullanım Kuralları

Basınçlı hava ile üst baş temizlenmesi yapılmamalıdır. Basınçlı hava ile çalışan çivi, zımba tabancaları hiçbir zaman başka birisine doğru tutulmamalı, şaka yapılmamalıdır. İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği’ne göre, basınçlı kaplarda sadece eğitim almış, yetkilendirilmiş personel çalışabilir.

Periyodik Kontrol ve Bakım Yükümlülükleri

Periyodik Kontrol Kapsamı

İş sağlığı ve güvenliği yönünden basınçlı kapların emniyet ekipmanları ile birlikte güvenli biçimde kullanılması için bu kapların periyodik olarak test ve kontrol edilmesi gerekmektedir. Kontrollerde; korozyon, sızdırmazlık, kalınlık, aşınma, çatlak, çizik, deformasyon, bağlantı kontrolü, sıcaklık, basınç, temizlik, fonksiyon ve cihazların kalibrasyon durumu gibi hususların gözden geçirilmesi gereklidir.

Basınçlı kaplarda temel prensip olarak hidrostatik test yapılması esastır. Bu testler standartlarda aksi belirtilmediği sürece işletme basıncının 1,5 katı ile ve bir yılı aşmayan sürelerle yapılır. Hidrostatik test yapma imkânı olmayan basınçlı kaplarda ise standartlarda belirtilen tahribatsız muayene yöntemleri de uygulanabilir.

Standartlar

İlgili standartlar arasında TS EN 13445 (basınçlı kapların tasarımı, imalatı ve testleri) ile TS EN 286 (hava tankları ve kompresör sistemleri) öne çıkmaktadır. İş ekipmanına yapılacak tahribatsız muayeneler, TS EN ISO 9712 standardına uygun olarak en az Seviye 2 personel belgelendirmesine sahip kişiler tarafından uygulanır.

Bakım Rutinleri

Kompresörlerin düzenli olarak filtre ve yağ değişimi yapılmalı; hava tanklarının içi ve dışı periyodik olarak temizlenmeli; hortum bağlantıları kaçaklara karşı düzenli kontrol edilmelidir. Kompresör tankını temizlemek için tahliye vanasını açarak içindeki birikmiş nemi ve kirleri boşaltmak, bu işlemi düzenli yapmak korozyonu önler.

Hava Kalitesi ve Solunum Güvenliği

Kompresörden üretilen basınçlı hava, yalnızca aletleri çalıştırmak için değil; zaman zaman solunum amacıyla da kullanılmaktadır. Bu durumda hava kalitesi kritik bir önem kazanır. Kompresörler her zaman temiz havanın bulunduğu ortamlarda tutulmalı, patlayıcı, zehirli, zararlı gaz, duman ve toz emmeleri engellenmelidir. Kompresörün emdiği havada karbon monoksit, petrol türevleri veya toz gibi kirleticiler bulunması, dağıtılan basınçlı havayı doğrudan tehlikeli kılar. Özellikle kumlamalı yüzey temizleme, boya kabini havalandırması ve solumaya yönelik hava beslemelerinde sistematik bir iç ortam hava kalitesi ölçümü yapılması zorunludur. Solunum amacıyla basınçlı hava kullanılan durumlarda ise temiz hava solunum cihazlarının uygun standartlara göre seçilmesi ve kullanılması hayati önem taşımaktadır.

Mevzuat Karşılaştırması: Yönetmelikler ve Kapsam

Kişisel Koruyucu Donanım ve Acil Durum Hazırlığı

Kompresör ve basınçlı hava sistemleriyle çalışırken doğru KKD seçimi ve acil durum planlaması birbirini tamamlayan iki unsurdur. Kulak tıkacı veya kulaklık gibi işitme koruyucuları, yüksek gürültülü kompresör ortamlarında zorunlu KKD’ler arasındadır. Gözlük ve siperlik kullanımı ise parçacık, basınçlı hava veya yağ sıçramalarına karşı koruma sağlar.

Yangın veya patlama gibi acil durumlara karşı yangın söndürücü ve acil tahliye prosedürleri hazır olmalıdır. Basınçlı kapların bakımı asla basınç altında yapılmamalıdır. Bakım ve onarım çalışmalarına başlamadan önce sistemin tamamen basınçtan arındırılması ve enerji izolasyonu (kilitleme/etiketleme — LOTO prosedürü) uygulanması hayati önem taşımaktadır.

Sıkça Sorulan Sorular