Asansör ve yürüyen merdiven bakım güvenliği; Türkiye’de hem Asansör İşletme ve Bakım Yönetmeliği hem de 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu çerçevesinde sıkı kurallara bağlanmıştır. Yetkisiz ya da prosedürsüz yapılan bakım çalışmaları, kuyu içi düşme, elektrik çarpması ve mekanik sıkışma gibi ağır iş kazalarına kapı aralamaktadır. Bu makalede söz konusu ekipmanların bakım güvenliğini düzenleyen mevzuat, teknik gereklilikler, periyodik kontrol sistemi ve bakım personelinin yükümlülükleri kapsamlı biçimde ele alınmaktadır.
Modern binalarda ve kamuya açık alanlarda vazgeçilmez birer ulaşım aracı olan asansörler ile yürüyen merdivenler, düzenli bakım yapılmadığında ciddi tehlike kaynağı haline gelebilir. Bakım süreci; teknik bilgi, doğru ekipman ve geçerli prosedürlerin bir arada yürütülmesini gerektiren, özünde yüksek riskli bir iş alanıdır. Bakım personeli; kuyu içi çalışma, yüksekte çalışma, elektrik tehlikesi ve hareketli mekanik aksamla eş zamanlı temas gibi birden fazla tehlike ile karşı karşıya kalmaktadır. Bu nedenle asansör ve yürüyen merdiven bakım güvenliği, İSG yönetimi açısından ihmal edilmemesi gereken kritik bir başlıktır.
Türkiye’de Yasal Çerçeve ve Temel Mevzuat
Asansörlerin bakım, işletme ve periyodik kontrol süreçleri Türkiye’de birden fazla düzenleyici belgeye dayandırılmaktadır. İnsanların, insan ve yüklerin veya sadece yüklerin taşınmasında kullanılan asansörlerin insan can ve mal güvenliğini tehdit etmeyecek şekilde kullanımlarını sağlamak amacıyla işletme, bakım, periyodik kontrol, denetim, garanti ve satış sonrası hizmet şartlarını belirlemek üzere Asansör İşletme, Bakım ve Periyodik Kontrol Yönetmeliği 26/06/2015 tarihli ve 29396 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Bu yönetmelik, sonradan revize edilerek günümüzde iki ayrı yönetmelik halinde uygulanmaktadır.
Yürüyen merdivenler ise farklı bir mevzuat düzenine tabidir. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’na göre ve buna bağlı 28628 sayılı Resmî Gazete’de 25.04.2013 tarihinde yayımlanan “İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği” gereği yürüyen merdiven ve bantların periyodik kontrollerinin ve muayenesinin yapılması zorunlu tutulmuştur.
Asansör Bakımının Hukuki Tanımı
Bakım; asansörün hizmete alınmasından sonra kullanım ömrü boyunca kendisinin ve bileşenlerinin fonksiyonlarının ve güvenlik gereklerinin tasarlandığı veya yürürlükteki mevzuata uygun olarak revize edildiği biçimde devamlılığını sağlamaya yönelik, asansör monte eden veya onun yetkili servisi tarafından periyodik olarak ayda bir yürütülen işlemleri ifade eder. Bu tanım, bakım faaliyetinin en az aylık periyotlarla yerine getirilmesi gerektiğini yasal düzeyde ortaya koymaktadır.
Yetkili Servis Yapısı
Yetkili servis; asansörlerde bakım, onarım ve servis hizmetinin yürütülebilmesi için asansör monte edenin kendi adına kurduğu servis istasyonu veya gerekli olduğu durumlarda sorumluluğu kendinde olmak üzere sözleşme ile yetki verdiği gerçek veya tüzel kişiyi kapsamaktadır. Yetkili servis merkezinin veya bölgesinin bünyesinde en az bir servis teknik sorumlusunun, en az iki teknik bakım ve onarım personelinin ve en az bir idari personelin tam zamanlı olarak istihdam edilmesi zorunludur.
Periyodik Kontrol Sistemi ve Renk Etiket Uygulaması
Asansörlere ilişkin periyodik kontrollerin yılda en az bir defa yaptırılması zorunludur; A Tipi Muayene Kuruluşları, TS EN ISO/IEC 17020 standardına göre TÜRKAK tarafından akredite edildikten sonra Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından yetkilendirilmekte ve ilgili idare ile protokol yaparak asansörlerin periyodik kontrollerini gerçekleştirmektedir.
Asansörlerin periyodik kontrolleri 04.05.2018 tarih ve 30411 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Asansör Periyodik Kontrol Yönetmeliği esaslarına göre gerçekleştirilmekte olup söz konusu yönetmeliğe göre asansörlerin yılda en az bir defa periyodik kontrolünün yapılması zorunludur.
Kontrol sonucunda asansöre, güvenlik durumuna göre dört farklı renkte bilgi etiketi yapıştırılmaktadır:
| Etiket Rengi | Anlam | Düzeltme Süresi | Kullanım Durumu |
|---|---|---|---|
| 🟢 Yeşil | Kusursuz | — | Serbestçe kullanılabilir |
| 🔵 Mavi | Hafif Kusurlu | Bir sonraki yıllık kontrole kadar | Kullanılabilir |
| 🟡 Sarı | Kusurlu | 120 gün içinde | Şartlı kullanım |
| 🔴 Kırmızı | Güvensiz | 60 gün içinde | Kullanıma kapalı |
Asansörünüze kırmızı renkli etiket iliştirildiğinde 60 gün, sarı renkli etiket iliştirildiğinde 120 gün içerisinde tespit edilen uygunsuzlukların giderilmiş olması gerekmektedir. 60 gün içinde eksiklikler giderilmezse asansör mühürlenebilir ve kullanıma kapatılır.
Yürüyen Merdiven Bakım Güvenliği
Periyodik Kontrol Yükümlülüğü
25.04.2013 tarih ve 28628 sayılı Resmî Gazete ile yayımlanan “İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği” Ek-III Madde 2.2.3’e göre, yürüyen merdiven ve bantların yılda en az bir kez periyodik muayeneye tabi tutulması gerekmektedir. Kontrol, bakım ve onarım işlemleri TS EN 13015 standartlarında belirtilen şartlara göre yapılır.
Yürüyen merdiven ve yolların periyodik kontrolleri; yetkili olan makine mühendisleri, mekatronik mühendisleri, makine veya metal eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler ya da makine tekniker veya yüksek teknikerleri tarafından yapılır.
“İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği”nin Ek III Bakım, Onarım ve Periyodik Kontrol ile İlgili Hususlar bölümünün 1.4. Maddesi gereği; periyodik muayene aralığı ve kriterleri standartlarda aksi bir şekilde belirlenmemiş iş ekipmanlarının periyodik kontrolleri ve muayeneleri, varsa imalatçının öngördüğü aralık ve kriterlerde yapılır; bu hususlar imalatçı tarafından belirlenmemişse iş ekipmanının periyodik muayenesi, bulunduğu işyerindeki ortam koşulları, kullanım sıklığı ile kullanım süresi gibi bazı faktörler göz önünde bulundurularak yapılacak risk analizi ve değerlendirmesi sonuçlarına göre belirlenen aralıklarda yapılmalı; belirlenen periyodik muayene aralığının ilgili yönetmelikte olası durumlar dışında 1 (bir) yılı aşmaması gerekir.
Yürüyen Merdivenlerde Öne Çıkan Güvenlik Riskleri
Yürüyen merdiven ve bantların güvenli bir şekilde çalışması ve gerekli güvenlik donanımlarının bulunması sağlanır; bunlarda kolay fark edilir ve kolay ulaşılır acil durdurma tertibatı bulundurulur.
Bakım sırasında karşılaşılan başlıca riskler şöyle sıralanabilir: Tırabzan ile korkuluk arasında parmakların ezilmesi ve kesilmesi; bina yapıları ile çarpışma sonucunda ortaya çıkan etkiler; bitişik koruyucu profil kısımlarının kesme tehlikesi; tırabzan başlangıcında korkuluklara doğru çekme; pervaz ve basamaklar arasında, taraklık ve basamak arasında yakalama (kaptırma) ile döşeme ve tırabzan arasında yakalama (kaptırma).
Yürüyen merdiven ve yolların ekipmanlarının periyodik bakımları (günlük, haftalık, aylık, üç aylık, altı aylık ve benzeri), ilgili standartlarda belirlenen veya imalatçının belirlediği şekilde, imalatçı tarafından yetkilendirilmiş servislerce veya işyeri tarafından görevlendirilmiş kişilerce yapılır.
Bakım Personelinin Uyması Gereken Temel Güvenlik Kuralları
Kişisel Koruyucu Donanım (KKD) Kullanımı
Periyodik kontrol faaliyeti yürütülürken gerekli iş sağlığı ve güvenliği tedbirleri, 20/06/2012 tarihli ve 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve ilgili mevzuat hükümleri doğrultusunda A tipi muayene kuruluşu tarafından alınır.
Asansör kuyusunda çalışan bakım personeli için doğru KKD seçimi hayat kurtarıcıdır. Güvende kalmak için işçilerin güvenlik kaskı, eldiven, göz veya işitme koruması, yüksek görünürlü giysiler, güvenlik ayakkabıları ve emniyet kemerleri gibi KKD giymeleri gerekebilir. Kişisel koruyucu donanımlar TS EN standartlarına uygun olarak üretilmiş olmalı ve üzerinde CE işareti bulunmalıdır.
Kilit-Etiketleme (LOTO) ve Enerji Kontrolü
Asansör ve yürüyen merdiven bakımında en kritik güvenlik önlemi, bakım öncesinde makinenin tüm enerji kaynaklarından yalıtılmasıdır. LOTO (Lockout-Tagout) prosedürü; elektrik, mekanik ve hidrolik enerji kaynaklarının kilitlenmesini ve etiketlenmesini kapsar. Bu adım atlanmadan kuyu içine ya da makina dairesine girmek kabul edilemez bir risk oluşturur.
Periyodik Bakım İçeriğinde Kontrol Edilmesi Gereken Unsurlar
İlgili standartlara (TS EN 81 serisi gibi) ve yönetmeliğe göre hazırlanan formlar; asansörün fren sisteminden kapı kilit mekanizmaları, halatlarından acil durum haberleşme sistemine kadar yüzlerce kontrol noktasını içerir. Yürüyen merdivenler için ise kontrol noktaları arasında öne çıkanlar şunlardır:
Yürüyen merdiven veya yürüyen bandın mekanik olarak hareketli tüm parçaları, paneller ve duvarlar ile tamamen kuşatılmalıdır; yürüyen merdivenin/yürüyen bandın iç kısmının düzenli olarak temizlenmesi mümkün olmalıdır; kiriş içerisindeki makina boşluklarına yalnızca yetkili kişiler ulaşabilmelidir.
Bina Yöneticisi ve İşverenin Sorumlulukları
Binadaki asansörün güvenli şekilde çalışmasını sağlamak ve yılda en az bir kez periyodik kontrol yaptırmak, doğrudan bina yöneticisi ve kat malikleri sorumluluğu altındadır; yöneticinin bu kontrolü yetkili kuruluşa yaptırması ve kontrol sonucunda ortaya çıkan eksiklikleri gidermesi yasal bir yükümlülüktür.
İşverenler açısından da yükümlülükler belirgindir. İlgili yönetmelikte “İşyerinde kullanılacak iş ekipmanının yapılacak işe uygun olması ve bu ekipmanın çalışanlara sağlık ve güvenlik yönünden zarar vermemesi için işveren gerekli tüm tedbirleri alır” maddesi bulunmaktadır.
İSG Açısından En Sık Karşılaşılan Hatalar
Asansör ve yürüyen merdiven bakım çalışmalarında tekrarlayan güvenlik ihlallerinin başında şunlar gelmektedir:
- Bakım öncesi enerji izolasyonunun (LOTO) yapılmaması
- Kuyu içi çalışmalarda düşmeye karşı koruyucu önlemlerin eksikliği
- Ekipnet numarası bulunmayan personelin kontrol yapması
- Aylık bakım kaydının usulsüz tutulması veya hiç tutulmaması
- A tipi muayene kuruluşunun aynı zamanda bakım hizmeti sunması (mevzuata aykırı)
- Kırmızı etiket alınmasına rağmen asansörün kullanılmaya devam ettirilmesi
Asansör ve yürüyen merdiven bakım güvenliği, hem kullanıcı hem de bakım personeli açısından hayati önem taşıyan çok katmanlı bir İSG konusudur. Türkiye’de bu alanda geçerli olan Asansör İşletme ve Bakım Yönetmeliği ile İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği, aylık bakım zorunluluğunu, yıllık periyodik kontrolü, yetkili personel şartını ve renk etiket sistemini net biçimde tanımlamaktadır. Bakım firmalarının, bina yöneticilerinin ve işverenlerin bu mevzuatı eksiksiz uygulaması; hem yasal yaptırımlardan korunmayı hem de iş kazalarının önlenmesini sağlayacaktır.
Sıkça Sorulan Sorular
Asansör bakımı ne sıklıkla yapılmalıdır?
Bakım; asansör monte eden veya onun yetkili servisi tarafından periyodik olarak ayda bir yürütülen işlemleri kapsamaktadır. Bu, yasal asgari zorunluluktur; daha yoğun kullanımlı asansörlerde bakım sıklığı artırılabilir.
Yürüyen merdivenlerde periyodik kontrol zorunlu mudur?
Montajı 10.03.1998 tarihinden sonra yapılan her marka yürüyen merdiven ve bant bu kapsamda yer almakta olup aksi belirtilmedikçe yılda en az 1 defa kontrol edilmesi ve periyodik kontrol raporu düzenlenmesi yasal olarak zorunludur.
Asansör periyodik kontrolünü kim yapabilir?
İlgili idare ile protokol imzalayacak olan A tipi muayene kuruluşu, TÜRKAK tarafından akredite edilir. Bu kuruluşlar, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından da ayrıca yetkilendirilmek zorundadır. Yetkisiz kişi ya da kuruluşlarca yapılan kontroller hukuken geçerli sayılmaz.
Kırmızı etiket alan asansör kullanılabilir mi?
Kırmızı etiket güvensiz olduğunu göstermekte olup asansör kullanılamaz ve 60 gün içerisinde güvenli hale getirilmesi gereklidir. Bu süre içinde asansörü kullanmaya devam etmek hem yasal yaptırıma hem de ağır kazalara zemin hazırlamaktadır.
Bakım personeli ile periyodik kontrol personeli aynı kişi olabilir mi?
Periyodik kontrol/muayene ve periyodik bakım farklı hizmetlerdir; A tipi periyodik muayene kuruluşlarından, tarafsızlık ve bağımsızlık ilkesiyle çelişmesi sebebiyle bakım hizmeti alınamaz ve teklif edilemez. Bu ayrım mevzuat tarafından kesin olarak çizilmiştir.
Asansör bakım güvenliği kapsamında bakım personelinin hangi KKD’leri kullanması gerekir?
Asansör kuyusunda ve makine dairesinde çalışan bakım personeli; en az baş koruyucu (baret), yüksekten düşmeye karşı emniyet kemeri ve bağlantı tertibatı, yalıtkan eldiven, güvenlik ayakkabısı ve yüksek görünürlüklü yelek kullanmak zorundadır. Kişisel koruyucu donanımlar TS EN standartlarına uygun olarak üretilmiş olmalı ve üzerinde CE işareti bulunmalıdır.
Bu konuyla ilgili diğer rehberler
→ Oto Yıkama ve Oto Bakım Servislerinde Güvenlik
→ İnşaat Sektöründe İş Güvenliği
→ Yüksekte Çalışma Güvenliği
→ Kimya Sektöründe İş Güvenliği
