KKD risk değerlendirmesi, çalışanlar için doğru kişisel koruyucu donanımın seçilmesini mevzuata uygun şekilde belgeleyen temel bir İSG sürecidir. Türkiye’de 6331 sayılı Kanun ve 28695 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik çerçevesinde yürütülen bu süreç; tehlikenin tanımlanmasından doğru KKD’nin seçimine, eğitimden periyodik kontrole kadar uzanan sistematik bir yaklaşım gerektirir. Seçim matrisi ise bu süreci hem görselleştiren hem de belgelenebilir kılan pratik bir araçtır.
İşyerlerinde güvenliği sadece baret takmak veya eldiven giymekle özdeşleştirmek, kişisel koruyucu donanım (KKD) yönetimindeki en yaygın hatalardan biridir. Oysa etkili bir KKD programının kalbinde, hangi tehlikeye karşı hangi donanımın neden seçildiğini gösteren sistematik bir risk değerlendirmesi yatar. Risk değerlendirmesi sürecinin doğal bir çıktısı olan KKD seçim matrisi, hem denetim bulgularını önler hem de çalışan sağlığını gerçek anlamda korur. Bu makalede, mevzuat çerçevesinden uygulama araçlarına kadar KKD risk değerlendirmesinin ve seçim matrisinin tüm boyutlarını ele alıyoruz.
Yasal Çerçeve: KKD’nin Mevzuattaki Yeri
KKD, çalışanı bir veya daha fazla risk faktöründen koruyan giyilebilir, takılabilir ya da tutulan donanımdır; 6331 sayılı Kanun ve Kişisel Koruyucu Donanım Yönetmeliği, KKD’yi kontrol hiyerarşisinin en sonuna yerleştirir. Yani önce riskin kaynağı, sonra mühendislik ve idari kontroller; KKD bunların hepsi başarısız ya da yetersiz olunca devreye girer.
Yönetmeliğin amacı; işyerindeki risklerin önlenmesinin veya yeterli derecede azaltılmasının teknik tedbirlere dayalı toplu korunma ya da iş organizasyonu veya çalışma yöntemleri ile sağlanamadığı durumlarda kullanılacak kişisel koruyucu donanımların özelliklerini, temini, kullanımı ve diğer hususları belirlemektir. Bu önlemlerin yeterli olmadığı durumlarda işveren, çalışanların sağlığını ve güvenliğini sağlamak amacıyla uygun KKD’leri temin etmek, bakımını yapmak, depolamak ve çalışanlara ücretsiz olarak vermek zorundadır.
CE İşareti ve Ürün Uygunluğu
Kişisel koruyucu ekipmanlar, CE etiketi taşımaksızın piyasaya arzı yasalar çerçevesinde yasaklanmış olup ürünün güvenli bir şekilde üretilerek piyasaya sunulduğunun kanıtı olarak CE markası iliştirilerek piyasaya sürülmelidir. Türkiye’de satılan KKD’ler CE işaretli olmak ve ilgili Avrupa (EN) ya da ISO standardına uymak zorundadır. KKD Yönetmeliği kapsamına giren ürünlerde uygun şekilde CE işareti ve Türkçe kullanım kılavuzu bulundurulması zorunludur.
KKD Kategorileri: Risk Düzeyine Göre Sınıflandırma
Kategori I; tasarımcı tarafından kullanıcının kendisinin değerlendirebileceği kabul edilen, tedrici olarak ortaya çıkan ve zamanında fark edilebilir derecede düşük düzeydeki risklere karşı koruma sağlayan basit yapıdaki kişisel koruyucu donanımları kapsar. Kategori II, Kategori I ve Kategori III’ün dışında kalan tüm kişisel koruyucu donanımlardır. Kategori III ise ani olarak ortaya çıkan tehlikeler karşısında kullanıcının zamanında fark edemeyeceği düşünülen, hayati tehlike oluşturarak sağlığı geri dönüşü olmayan veya ciddi derecede zarar verebilecek risklere karşı koruma sağlayan donanımları kapsar.
Risk Hiyerarşisi İçinde KKD’nin Konumu
İSG yönetiminde kontrol önlemleri belirli bir hiyerarşi içinde uygulanır. ISO 45001:2018 Madde 6.1.4 (Eylemlerin Planlanması) kapsamında, risk değerlendirmesi sonucu uygulanacak kontrol hiyerarşisi — yok et, ikame et, mühendislik, idari, KKD — zorunludur. Bu hiyerarşiye göre KKD, listenin en sonunda yer alır ve artık risk için kullanılır.
Risk hiyerarşisi prensibine göre önce ikame (tehlikeli kimyasalın daha az tehlikeli bir maddeyle değiştirilmesi), ardından mühendislik kontrolleri (riski kaynağında yok etme veya azaltma), sonra idari kontroller (iş pratiklerinin değiştirilmesi) ve en son KKD (en son çare olarak maske, eldiven, gözlük gibi donanımların sağlanması) uygulanır.
Bu nedenle risk değerlendirmesi tamamlanmadan hazırlanan KKD listeleri, hem teknik hem de hukuki açıdan eksik kabul edilmektedir.
KKD Risk Değerlendirmesi Nasıl Yapılır?
Adım 1: Tehlikenin ve Artık Riskin Belirlenmesi
KKD Yönetmeliği uyarınca KKD seçimi risk değerlendirmesi sonucuna dayanmalıdır. Önce tehlike belirlenir, sonra risk büyüklüğü hesaplanır (Fine Kinney veya 5×5 matris), risk kabul edilemez seviyedeyse mühendislik/idari kontroller uygulanır; kalan artık risk için KKD önerilir. Seçilen KKD, ilgili EN/ISO standardına ve CE işaretlemesine sahip olmalıdır.
L Tipi (5×5) Risk Matrisi gibi yöntemler kullanılarak her tehlike için olasılık ve şiddet skorları belirlenir; elde edilen risk puanı, KKD’nin zorunlu olup olmadığını ve hangi kategoride olması gerektiğini doğrudan etkiler.
Adım 2: Vücut Bölgesi – Risk – KKD Eşleştirmesi
Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik’in Ekler bölümündeki risk değerlendirme tablosunda vücudun kısımları (baş, üst beden, alt beden, diğer) ve riskler (fiziksel, kimyasal, biyolojik) çaprazlanmıştır. KKD risk kategorileri, işyeri ortamına ve çalışma koşullarına göre değişiklik göstermekle birlikte tema olarak fiziksel, kimyasal ve biyolojik olarak sınıflandırılabilir.
Adım 3: Kullanım Süresinin ve Maruziyet Sıklığının Değerlendirilmesi
KKD kullanım süresi belirlenirken riskin derecesi, maruziyet sıklığı, her bir çalışanın iş yaptığı yerin özellikleri ve kişisel koruyucu donanımın performansı dikkate alınarak belirlenir. Her görev değişimi veya koşul değişiminde bir KKD risk değerlendirmesi yenilenmeli ; bu değerlendirme statik bir belge olarak değil, yaşayan bir yönetim aracı olarak ele alınmalıdır.
KKD Seçim Matrisi: Tehlikeden Standarda Eşleştirme Tablosu
Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik Ek-1’e göre hazırlanması gereken risk değerlendirme tablosu , işyerinin gerçek tehlike profilini yansıtmalıdır. Aşağıdaki tablo, yaygın tehlike türlerine karşı kullanılacak KKD tiplerini ve ilgili EN/ISO standartlarını özetlemektedir:
| Tehlike Türü | Etkilenen Bölge | Önerilen KKD | İlgili Standart | KKD Kategorisi |
|---|---|---|---|---|
| Mekanik Darbe / Düşen Cisim | Baş | Endüstriyel Baret | EN 397 | Kategori II |
| Kimyasal Sıçrama / UV / Radyasyon | Göz / Yüz | Koruyucu Gözlük, Yüz Siperliği | EN 166, EN 175 | Kategori II |
| Yüksek Gürültü (≥80 dB(A)) | İşitme | Kulak Tıkacı / Manşon Kulaklık | EN 352-2, EN 352-1 | Kategori II |
| Kimyasal Gaz / Partikül / Duman | Solunum | Yarı/Tam Maske, Filtre Kartuşu | EN 140, EN 136 | Kategori III |
| Kesici / Delici / Kimyasal Temas | El / Kol | Kesme Dirençli / Kimyasal Eldiven | EN 388, EN 374 | Kategori II / III |
| Elektrik / Yüksek Sıcaklık | Vücut | İzoleli Elbise / Alev Geciktirici | EN 61482, EN ISO 11612 | Kategori III |
| Yüksekten Düşme | Vücut (Tüm) | Paraşüt Tipi Emniyet Kemeri | EN 361 | Kategori III |
| Düşen / Delinme Riski | Ayak | Çelik Burunlu / Delinme Dirençli Ayakkabı | EN ISO 20345 | Kategori II |
Çoklu Risk Durumunda Uyumluluk Kontrolü
Birden fazla riskin bulunduğu ve çalışanın bu risklere karşı aynı anda birden fazla kişisel koruyucu donanımı kullanmasını gerektiren durumlarda; bir arada kullanılmaya uygun olan ve bir arada kullanıldığında söz konusu risklere karşı koruyuculuğu etkilenmeyen kişisel koruyucu donanımlar seçilmelidir. Örneğin kaynak işlerinde tam yüz maskesi ile solunum cihazının birlikte kullanılabilirliği, her iki ürünün üretici belgeleri incelenerek teyit edilmelidir.
Kimyasal risklere karşı Malzeme Güvenlik Bilgi Formları (MGBF/MSDS) incelenmeli, ardından ölçümler yapılarak Maksimum Kabul Edilebilir Konsantrasyon seviyeleri tespit edilerek ölçüm sonuçları ile kıyaslanmalıdır.
İşveren Yükümlülükleri ve Çalışanın Rolü
Kişisel koruyucu donanımlar, işveren tarafından ücretsiz verilir; imalatçı tarafından sağlanacak kullanım kılavuzuna uygun olarak bakım, onarım ve periyodik kontrolleri yapılır; ihtiyaç duyulan parçaları değiştirilir; hijyenik şartlarda muhafaza edilir ve kullanıma hazır bulundurulur.
İşveren, destek elemanları ile çalışan temsilcilerinin kullanılması gereken kişisel koruyucu donanımların belirlenmesi konularında önceden görüşlerinin alınmasını sağlar. Bu katılım, hem yasal bir gereklilik hem de KKD kabulünü artıran pratik bir yaklaşımdır. 50’den fazla çalışan barındıran tehlikeli ve çok tehlikeli işyerlerinde İSG kurulu zorunludur; KKD seçimi ve değişikliği bu kurulun gündem maddesi olmalı ve toplantı tutanağı denetim kanıtı olarak saklanmalıdır.
Seçim matrisinin ne zaman güncellenmesi gerektiği sorusu da kritik bir yönetim konusudur. Risk değerlendirmesinin yenilenmesini gerektiren koşullar oluştuğunda — yeni bir makine alımı, üretim prosesinde değişiklik, iş kazası yaşanması gibi durumlarda — KKD seçim matrisi de otomatik olarak revize edilmelidir.
Kişisel Koruyucu Donanım Yönetmeliği kapsamına giren tüm ekipmanların sağlaması gereken özellikler: donanımın kendisi risk oluşturmaksızın risk durumlarını engelleme amacına hizmet etmesi, işyerinin çalışma koşullarına uygun olması, kullanıcının sağlık durumuna ve vücuduna uygunluk sağlaması ve ergonomik ihtiyaçlarını karşılamasıdır.
KKD risk değerlendirmesi ve seçim matrisi, iş güvenliğinin en somut uygulamalarından biridir. 28695 sayılı Yönetmelik ve 6331 sayılı Kanun çerçevesinde yürütülen bu süreç; tehlikenin doğru tanımlanmasını, risk hiyerarşisine uygun kontrol önlemlerinin sıralanmasını, artık riske karşı CE belgeli ve EN/ISO standartlarına uygun KKD seçilmesini ve tüm bu adımların belgelenmesini zorunlu kılmaktadır. Risk değerlendirmesine dayanmayan, çalışan katılımından yoksun ya da güncellenmemiş bir KKD listesi; hem denetim bulgusu hem de gerçek bir güvenlik açığı anlamına gelir. Sistematik bir seçim matrisi oluşturmak, yalnızca mevzuat uyumluluğunu değil — çalışanın canını da güvence altına alır.
Sıkça Sorulan Sorular
KKD risk değerlendirmesi ile genel risk değerlendirmesi arasındaki fark nedir?
Genel risk değerlendirmesi tüm tehlike ve riskleri kapsamlı biçimde ele alırken, KKD risk değerlendirmesi özellikle mühendislik ve idari kontrollerden sonra kalan artık riske odaklanır ve bu artık riske karşı hangi donanımın kullanılacağını belgelenebilir şekilde ortaya koyar. Yönetmelik Ek-1’deki tablo, bu değerlendirmenin resmi çıktısıdır.
Kategori III KKD için ekstra yükümlülük var mıdır?
Evet. Kategori III KKD’ler — hayati tehlike içeren, geri dönüşü olmayan zarar riski taşıyan durumlarda kullanılanlar — AT Tip İncelemesi’nin yanı sıra üretim aşamasında da periyodik denetim gerektirir. Bu donanımların seçimi, eğitimi ve kullanımının denetlenmesi işverenin ağırlaştırılmış sorumluluğu altındadır.
Gürültülü bir ortamda kulak koruyucu kullandırmak için hangi eşik değer geçerlidir?
Çalışanların Gürültü ile İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik’e göre; 8 saatlik ortalama maruziyet 80 dB(A) eşiğini aştığında kulak koruyucuların hazır bulundurulması, 85 dB(A) eşiğini aştığında ise fiilen kullandırılması zorunludur. Maruziyet sınır değeri 87 dB(A)’dır; bu değer KKD’nin koruma etkisi dikkate alınarak hesaplanır.
KKD seçim matrisi ne sıklıkla güncellenmelidir?
Seçim matrisi, işyerinde yeni tehlike doğuran her değişiklikte (yeni makine, kimyasal, proses veya çalışma yöntemi) güncellenmelidir. Bunun yanı sıra iş kazası veya ramak kala olayı yaşandığında, periyodik sağlık gözetimi bulgularında değişiklik olduğunda ve en az yılda bir kez rutin gözden geçirme kapsamında revize edilmesi önerilir.
CE işareti olmayan KKD kullandırmanın yaptırımı nedir?
CE işareti bulunmayan veya Türkçe kullanım kılavuzu eşlik etmeyen KKD kullandırmak, 6331 sayılı Kanun ve ilgili yönetmelik kapsamında idari para cezasına yol açar. Ürünün piyasadan toplatılması ve işverenin iş kazası sorumluluğunun ağırlaşması da olası sonuçlar arasındadır. Ceza tutarları için ilgili yönetmelikte belirlenen güncel değerleri kontrol ediniz.
Çalışan KKD kullanmayı reddederse işverenin sorumluluğu devam eder mi?
Evet. İşveren; KKD’yi temin etmek, eğitimini vermek, kullanımını denetlemek ve gerektiğinde disiplin süreci başlatmakla yükümlüdür. Çalışanın kullanmadığına dair yazılı uyarı ve tutanak olmaksızın, iş kazası halinde işveren tamamen sorumlu tutulabilir. Yönetmelik, KKD kullanım zorunluluğunu sadece işverene değil, çalışana da yükler.
Bu konuyla ilgili diğer rehberler
→ Kişisel Koruyucu Donanım (KKD) Nedir?
→ KKD Seçiminde Dikkat Edilmesi Gerekenler
→ KKD Kullanım Zorunluluğu ve Mevzuat
→ CE İşareti ve KKD Standartları
