İşe Devamsızlık ve İSG İlişkisi Analizi

Bir çalışanın işe gelmemesi, yalnızca o güne ait bir devamsızlık kaydından ibaret değildir. Aksine bu durum, işyerindeki sağlık ve güvenlik koşulları hakkında son derece değerli bir sinyal taşır. İşe devamsızlık ile İSG ilişkisi analizi; devamsızlık örüntülerini okuyarak ardındaki risk faktörlerini tespit etmeyi, önleyici müdahaleler geliştirmeyi ve yasal yükümlülüklerin yerine getirilmesini sağlamayı kapsar. Bu makale, söz konusu ilişkiyi mevzuat çerçevesinde, pratik araçlarla ve yönetilebilir bir yaklaşımla ele almaktadır.

Devamsızlığın İSG Perspektifinden Tanımı ve Sınıflandırılması

İşe devamsızlık, çalışanın herhangi bir nedenle görevine gelmemesi durumunu ifade eder; ancak İSG açısından bu kavram çok daha geniş bir anlam taşır. Devamsızlık yalnızca isteğe bağlı yoklukla değil, sağlık sorunlarından, iş kazasından, meslek hastalığından, psikososyal baskıdan ve ergonomik yetersizliklerden kaynaklanan zorunlu yokluklarla da doğrudan bağlantılıdır.

Devamsızlık Türleri

İSG literatüründe devamsızlık genel olarak iki ana kategoride incelenir:

• İstemsiz devamsızlık: İş kazası, meslek hastalığı, akut hastalık veya kronik rahatsızlık nedeniyle gerçekleşir. İSG önlemlerinin etkinliğiyle doğrudan ilişkilidir.
• İsteyerek devamsızlık (devamsızlık davranışı): Motivasyon eksikliği, iş doyumsuzluğu, mobbing veya tükenmişlik gibi psikososyal risk etkenlerinin yansımasıdır.

Devamsızlık-İSG İlişkisinin Boyutları

İş Kazaları ve Geçici İş Göremezlik

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı ile SGK verilerine göre her yıl yüzbinlerce iş kazası kayıtlara geçmekte, binin üzerinde çalışan yaşamını yitirmektedir. Ölümlü iş kazaları bakımından Türkiye, AB ülkeleri arasında birinci sırada yer almaktadır. Bu tablonun her iş kazasında defalarca yinelenen boyutu ise geçici iş göremezliktir: yani işyerinden uzak kalınan günlerdir.

Geçici iş göremezlik; sigortalının iş kazası, meslek hastalığı, hastalık ve analık hallerinde Kurumca yetkilendirilen hekim veya sağlık kurulu raporlarında belirtilen istirahat süresince geçici olarak çalışamama halidir. Geçici iş göremezlik ödeneği, Kurumca yetkilendirilen hekim veya sağlık kurullarından istirahat raporu alınmış olması şartıyla iş kazası veya meslek hastalığı nedeniyle iş göremezliğe uğrayan sigortalıya her gün için ödenir; iş kazası ve meslek hastalığı halinde yatarak tedavilerde günlük kazancın yarısı, ayaktan tedavilerde ise günlük kazancın üçte ikisi ödeneği oluşturur.

Meslek Hastalıkları ve Kronik Devamsızlık

Meslek hastalıkları, iş kazalarına kıyasla çok daha uzun ve kronik devamsızlık dönemlerine yol açar. Kas-iskelet bozuklukları, solunum yolu hastalıkları, işitme kayıpları ve cilt hastalıkları gibi mesleki kökenli rahatsızlıklar hem sağlık gözetimi verilerinde hem de devamsızlık istatistiklerinde birlikte izlenmelidir. ILO verilerine göre meydana gelen iş kazaları ve meslek hastalıklarının toplam maliyeti, ülkelerin gayri safi milli hasılalarının %1 ile %3’üne karşılık gelmektedir.

Psikososyal Risk Etkenlerinin Devamsızlığa Etkisi

İşyerinde stres, yalnızca çalışanların bireysel deneyimlediği bir durum değil; aynı zamanda iş sağlığı ve güvenliği mevzuatının doğrudan kapsama alanına giren toplu bir risk faktörüdür. Türkiye’de yürürlükte olan 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, işverenlere çalışanın fiziksel sağlığını olduğu kadar psikososyal refahını da koruma yükümlülüğü getirmektedir.

Bulgular, çalışanların mental sağlığının ağırlıklı olarak iş stresi, tükenmişlik, anksiyete, depresyon, psikolojik iyilik hâli ve yaşam kalitesi göstergeleri üzerinden ele alındığını; olumsuz psikososyal çalışma koşullarının iş kazası riskini artırabildiğini göstermektedir. Psikososyal risklerin neden olduğu verim kaybı, işe devamsızlık, sağlık harcamalarındaki artış, hırsızlık ve sabotaj, yol açtığı sakatlık ve erken emeklilik ödemeleri nedeniyle işyerlerine çok ağır bedeller ödettiği bilimsel bulgularla ortaya konmaktadır.

Mevzuat Çerçevesi: İşyeri Hekiminin Rolü

Türkiye’de devamsızlık-İSG ilişkisi analizinin yasal temeli, 6331 sayılı Kanun’un 15. maddesine dayanan sağlık gözetimi hükümleri ve buna bağlı yönetmeliklerle belirlenmiştir.

Periyodik Sağlık Muayeneleri ve Devamsızlık Takibi

6331 sayılı Kanun ve bu Kanuna göre yayımlanan alt düzenlemeler uyarınca çalışanların işe giriş muayeneleri yapılmadan işe başlatılması veya çalışmakta olanların periyodik muayenesi yapılmadan işe devam etmesi mümkün değildir. Çalışanın kişisel özellikleri, işyerinin tehlike sınıfı ve işin niteliği gözetilerek az tehlikeli sınıftaki işlerde en geç beş yılda bir, tehlikeli sınıftaki işlerde en geç üç yılda bir, çok tehlikeli sınıftaki işlerde en geç yılda bir, özel politika gerektiren grupta yer alanlardan çocuk, genç ve gebe çalışanlar için en geç altı ayda bir defa olmak üzere periyodik muayene tekrarlanır.

Daha ayrıntılı bir rehber için işe giriş ve periyodik sağlık muayeneleri hakkındaki kapsamlı kaynağımızı inceleyebilirsiniz.

Yönetmeliğe göre işyeri hekiminin devamsızlık konusundaki yükümlülükleri iki temel başlıkta toplanır:

Sağlık sorunları nedeniyle işe devamsızlık durumları ile işyerinde olabilecek sağlık tehlikeleri arasında bir ilişkinin olup olmadığını tespit etmek, gerektiğinde çalışma ortamı ile ilgili ölçümler yapılmasını planlayarak işverenin onayına sunmak ve alınan sonuçların çalışanların sağlığı yönünden değerlendirmesini yapmak.

Çalışanların sağlık nedeniyle tekrarlanan işten uzaklaşmalarından sonra işe dönüşlerinde talep etmeleri halinde işe dönüş muayenesi yaparak eski görevinde çalışması sakıncalı bulunanlara mevcut sağlık durumlarına uygun bir görev verilmesini tavsiye ederek işverenin onayına sunmak.

Risk Gruplarının Öncelikli Takibi

Gebe veya emziren kadınlar, 18 yaşından küçükler, meslek hastalığı tanısı veya ön tanısı olanlar, kronik hastalığı olanlar, yaşlılar, malul ve engelliler, alkol, ilaç ve uyuşturucu bağımlılığı olanlar, birden fazla iş kazası geçirmiş olanlar gibi özel politika gerektiren gruplar yakın takip ve koruma altına alınarak bilgilendirilmeli ve yapılacak risk değerlendirmesinde özel olarak dikkate alınmalıdır.

Devamsızlık Analizinde Kullanılan İSG Araçları

Devamsızlık verisini İSG perspektifiyle değerlendirmek için sistematik analiz araçlarına başvurmak gerekir. Risk değerlendirme metodolojileri bu süreçte belirleyici rol oynar. JSA (İş Güvenliği Analizi), belirli görevlerle ilişkili tehlikeleri adım adım haritalandırarak hangi işlerin yoğun devamsızlığa yol açtığını görünür kılar. Benzer şekilde What-If Analizi yöntemi, “Bu çalışan kronik sırt ağrısıyla çalışmaya devam ederse ne olur?” gibi senaryolarla önleyici kararlar almanın kapısını açar.

Devamsızlık Göstergelerinin Takibi

Etkin bir devamsızlık-İSG analizi için aşağıdaki nicel göstergeler periyodik olarak izlenmelidir:

Psikososyal Risk Ekseninde İzleme

Düzenli psikososyal risk anketleri, devamsızlık verilerinin analizi, çalışan memnuniyet ölçümleri ve turnover oranlarının takibi bu mekanizmaların parçasıdır. Tüm bu muayene ve değerlendirmelerin yanında işyerinde çalışanların sağlık gözetimi yoluyla periyodik olarak izlenmesi ve değerlendirilmesi en etkin yöntemdir.

İşletme Etkisi: Ekonomik ve Operasyonel Maliyetler

Devamsızlığın yalnızca “insan kaynakları sorunu” olarak değil, doğrudan bir İSG ve ekonomik yönetim meselesi olarak ele alınması gerekmektedir. İş kazaları, insan hayatı söz konusu olduğunda yaralanma, sakat kalma, ölüm gibi sonuçlar doğurmakla birlikte işverenlere ve devlete yüklediği ağır ekonomik maliyetleri de beraberinde getirmektedir.

Devamsızlığın işletme düzeyindeki maliyetleri iki katmanda değerlendirilmelidir:

• Doğrudan maliyetler: Geçici iş göremezlik ödemeleri, ikame işgücü giderleri, SGK bildirimleri ve idari süreçler.
• Dolaylı maliyetler: Üretim kaybı, kalite düşüşü, ekip moralinin bozulması, eğitim ve adaptasyon giderleri, iş akışı kesintileri.

Önlemenin ödemekten daha kolay olduğu gerçeğini dikkate almak, güvenlik kültürünü yerleştirmek, iş sağlığı ve iş güvenliği çalışmalarını bir maddi külfet, engelleyici faaliyet ve zaman kaybı olarak gören düşünsel algıları ortadan kaldırmak gerekmektedir.

Önleme Stratejileri: İSG Odaklı Yaklaşım

Birincil Önleme: Tehlikeyi Kaynakta Giderme

En etkili devamsızlık azaltma stratejisi, iş kazası ve meslek hastalığına yol açan tehlikelerin kaynakta ortadan kaldırılmasıdır. Risk değerlendirmesi, çalışma ortamı ölçümleri ve ergonomik iyileştirmeler bu kapsamda değerlendirilir. İş kazasının oluşumunu önleyecek güvenlik önlemlerinin alınması ve geliştirilmesi elzem olup bu; işyeri ortamından, üretim sürecinden, alet ve ekipmanlardan, yönetim ve denetim aksaklıklarından kaynaklanan tehlikelerin saptanmasını ve ayrıntılı çözümlemelerinin yapılmasını gerektirir.

İkincil Önleme: Erken Müdahale

Devamsızlık verilerinin periyodik analizi, tekrarlayan örüntülerin erken tespitini sağlar. Belirli bir bölümde ya da belirli görevlerde yoğunlaşan devamsızlık, olası meslek hastalığının habercisi olabilir. Psikososyal risk anketleri, devamsızlık verilerinin analizi ve çalışan memnuniyet ölçümleri bu mekanizmaların parçasıdır; verilerdeki anormal değişimler, müdahale gerektiren sinyaller olarak değerlendirilmeli ve hızlı aksiyon alınmalıdır.

Üçüncül Önleme: İşe Dönüş Yönetimi

Uzun süreli devamsızlık sonrasında işe dönüş süreci, dikkatli bir yönetimi gerektirir. Çalışanların sağlık nedeniyle tekrarlanan işten uzaklaşmalarından sonra işe dönüşlerinde talep etmeleri halinde işe dönüş muayenesi yapılarak eski görevinde çalışması sakıncalı bulunanlara mevcut sağlık durumlarına uygun bir görev verilmesini tavsiye ederek işverenin onayına sunmak, işyeri hekiminin yükümlülükleri arasında yer almaktadır.

Sıkça Sorulan Sorular