Küçük İşletmeler İçin Pratik İSG Rehberi

Türkiye’deki küçük işletmelerin büyük çoğunluğu, iş sağlığı ve güvenliği (İSG) yükümlülüklerini yalnızca büyük fabrikaların ya da maden ocaklarının sorunu olarak değerlendirmektedir. Oysa iş güvenliği nedir sorusunun cevabı çok daha kapsamlıdır: Mevzuat, yanında sigortalı tek bir çalışan olan bir esnaftan, onlarca kişiyi istihdam eden bir atölyeye kadar tüm işverenleri aynı çatı altında toplamaktadır. Üstelik 01.01.2025 tarihinden itibaren yürürlüğe giren yeni düzenlemelerle birlikte “küçüğüm, muafım” argümanı tamamen ortadan kalkmıştır. Bu pratik rehber, küçük işletme sahiplerinin karmaşık mevzuat yükünü anlamlandırmasına ve doğru adımları atmasına yardımcı olmak amacıyla hazırlanmıştır.

6331 Sayılı Kanun ve Küçük İşletmelere Etkisi

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, 30 Haziran 2012 tarihinde Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Kanunun en temel ilkesi açıktır: Çalışan sayısına bakılmaksızın tüm işyerleri kapsam altındadır. Yanınızda sigortalı tek bir çalışan dahi olsa, işveren sıfatıyla İSG sorumluluklarını üstlenmiş sayılırsınız.

Küçük işletmeler açısından en kritik gelişme ise şudur: 50’den az çalışanı olan az tehlikeli işyerleri için iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi görevlendirme yükümlülüğü, defalarca ertelendikten sonra 01.01.2025 itibarıyla nihayet yürürlüğe girmiştir. Bu tarihten itibaren “az tehlikeli sınıftayım, çalışan sayım az” gerekçesiyle İSG hizmetlerinden muaf olma imkânı kalmamıştır.

İşyeri Tehlike Sınıfınızı Öğrenin: İlk ve En Kritik Adım

Küçük işletmelerin İSG yükümlülükleri, yaptıkları işin niteliğine göre şekillenmektedir. Bu nedenle işletmenizin hangi tehlike sınıfında yer aldığını bilmek, atmanız gereken ilk adımdır. Tehlike sınıfı, işyerinin NACE koduna göre belirlenir; bu kod SGK ve vergi kayıtlarında yer alan faaliyet kodudur.

Tehlike sınıfı yanlış belirlenirse iş güvenliği uzmanı süresi, işyeri hekimi süresi, eğitim süreleri ve tüm İSG yükümlülükleri de hatalı planlanabilir. Bu nedenle öncelikle SGK veya vergi sicilinizdeki NACE kodunu tespit edin; ardından İş Sağlığı ve Güvenliğine İlişkin İşyeri Tehlike Sınıfları Tebliği’nden bu kodun hangi sınıfa karşılık geldiğini kontrol edin.

Küçük İşletmelerin Temel İSG Yükümlülükleri

1. İş Güvenliği Uzmanı ve İşyeri Hekimi Görevlendirme

Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfta yer alan işyerleri çalışan sayısına bakılmaksızın İSG hizmeti (işyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanı) almak zorundadır. Az tehlikeli sınıfta bulunan işyerleri ise 01.01.2025 tarihinden itibaren bu yükümlülük kapsamına girmiştir.

Küçük işletmeler bu yükümlülüğü üç farklı yolla yerine getirebilir:

• OSGB (Ortak Sağlık ve Güvenlik Birimi) ile sözleşme yaparak kısmi süreli hizmet almak
• İşyerinde kısmi süreli işyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanı istihdam etmek
• Az tehlikeli sınıfta ve 50’den az çalışanı bulunan işyerlerinde, gerekli eğitimleri tamamlayan işverenin bizzat bu hizmetleri üstlenmesi (işe giriş ve periyodik muayeneler hariç)

2. Risk Değerlendirmesi

6331 sayılı Kanun’un 10. maddesi uyarınca her işveren, iş sağlığı ve güvenliği yönünden risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmakla yükümlüdür. Risk değerlendirmesi; işyerindeki tehlikelerin belirlenmesi, risklerin analiz edilip derecelendirilmesi ve kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması süreçlerini kapsar. Bu belge periyodik olarak güncellenmeli, önemli bir değişiklik (makine yenileme, yeni çalışan, yeni süreç vb.) halinde ise yeniden yapılmalıdır.

3. Çalışan Eğitimleri

İSG eğitimleri tüm işyerlerinde zorunludur. Çalışanlara verilecek temel eğitimlerin süresi şu şekilde belirlenmiştir: Az tehlikeli işyerlerinde en az 8 saat, tehlikeli işyerlerinde en az 12 saat, çok tehlikeli işyerlerinde ise en az 16 saat. Bu eğitimler periyodik olarak yenilenmeli; çok tehlikeli işyerlerinde yılda en az bir kez, tehlikeli işyerlerinde iki yılda en az bir kez, az tehlikeli işyerlerinde ise üç yılda en az bir kez tekrarlanmalıdır. Eğitimler, işverenin mali yük getirmeyeceği şekilde tamamen ücretsiz sunulmalı ve eğitim süresi çalışma süresinden sayılmalıdır.

4. Acil Durum Planı

Her işyerinde yangın, deprem, kimyasal yayılım gibi acil durumlara karşı yazılı bir acil durum planı hazırlanmalıdır. Bu plan; acil durum ekipmanlarının konumlarını, kaçış yollarını, toplanma noktasını ve görevlendirilen çalışanların iletişim bilgilerini içermelidir. “Küçük işletmeyiz, herkes ne yapacağını bilir” yaklaşımı mevzuat açısından geçerli bir gerekçe değildir; planın yazılı olması ve personelin bilgilendirilmiş olması zorunludur.

5. Sağlık Gözetimi

İşe girişte ve periyodik aralıklarla çalışanların sağlık muayenelerinin yaptırılması zorunludur. Periyodik muayene sıklığı tehlike sınıfına göre farklılık göstermekte; az tehlikeli sınıftaki işlerde en geç beş yılda bir, tehlikeli sınıftaki işlerde en geç üç yılda bir, çok tehlikeli sınıftaki işlerde ise en geç yılda bir tekrarlanmaktadır.

6. İş Kazası Bildirimi

6331 sayılı Kanun’un 14. maddesi uyarınca işveren, iş kazasını üç iş günü içinde yetkili mercilere bildirmekle yükümlüdür. Bu yükümlülüğün ihlali halinde hukuki sorumluluk doğmaktadır.

Tehlike Sınıfına Göre İSG Yükümlülükleri Özet Tablosu

Küçük İşletmeler İçin Pratik Uygulama Önerileri

OSGB ile Çalışmak: En Yaygın Çözüm

Küçük işletmelerin büyük çoğunluğu, iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi ihtiyacını bir Ortak Sağlık ve Güvenlik Birimi (OSGB) ile yapılacak sözleşme aracılığıyla karşılamaktadır. OSGB’ler kısmi süreli hizmet sunduğundan, az sayıda çalışanı olan işyerleri için oldukça ekonomik bir çözüm sunar. İşyerinizin tehlike sınıfı, çalışan sayısı, vardiya düzeni ve sağlık gözetimi kapsamı hizmet bedelini belirleyen temel faktörlerdir.

İşverenin Kendi Üstlenebileceği Hizmetler

Az tehlikeli sınıfta ve 50’den az çalışanı olan işyerlerinde, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nca ilan edilen eğitimleri tamamlayan işveren veya işveren vekili bazı İSG hizmetlerini bizzat yürütebilmektedir. Ancak bu durum, işe giriş ve periyodik sağlık muayeneleri ile bunlara ilişkin tetkik zorunluluklarını ortadan kaldırmaz. Ayrıca bu seçeneği kullanan işletmeler, çalışan başına aylık en az 10 dakika İSG hizmetine ayırmakla yükümlüdür.

İdari Yaptırımlar: Görmezden Gelmenin Bedeli

6331 sayılı Kanun kapsamındaki yükümlülükleri yerine getirmeyen işverenlere, her yıl yeniden değerleme oranına göre güncellenen idari para cezaları uygulanmaktadır. Bu cezalar; risk değerlendirmesi yapmamaktan, eğitim vermemekten, uzman ya da hekim görevlendirmemekten, iş kazasını süresinde bildirmemekten kaynaklanabilmektedir. Cezalar, Çalışma ve İş Kurumu il müdürünce verilmekte olup tebliğ tarihinden itibaren otuz gün içinde ödenmesi gerekmektedir.

Kanunda belirtilen idari para cezalarına tebliğ tarihinden itibaren on beş gün içinde ilgili Kuruma (SGK) dilekçe ile itiraz edilebilir. İtirazın reddi halinde, kararın tebliğinden itibaren otuz gün içinde yetkili İdare Mahkemesi’ne başvurulabilir.

Zorunlu Belgeler ve Kayıt Sistemi

Küçük işletmelerin en sık ihmal ettiği alan, belgelendirmedir. Hem denetim anında hem de iş kazası sonrasında ispat yükü işverendedir. Aşağıdaki belgeler eksiksiz bulunmalıdır:

• İSG-KATİP kayıtları: Uzman ve hekim atamalarının aktif olduğu sözleşme bilgileri
• Risk değerlendirmesi dosyası: Tehlike envanteri, sorumlu kişi, tarih ve eylem planı
• Eğitim kayıtları: İşe giriş ve periyodik eğitim katılım listeleri, sertifikalar
• Sağlık gözetimi kayıtları: İşe giriş ve periyodik muayene formları, tetkik sonuçları
• Acil durum planı: İmzalı, numaralandırılmış, erişilebilir konumda
• İş kazası kayıt ve bildirim belgeleri

Sıkça Sorulan Sorular