Sondajla Maden Çıkarılan İşletmelerde İSG

Yeraltındaki maden rezervlerine yüzeyden sondaj kuyuları açılarak ulaşılması, kontrolsüz gaz fışkırmaları, yüksek basınç altında çalışma, yanıcı-patlayıcı ortamlar ve zehirli gazlara maruziyet gibi kendine özgü tehlike profillerini beraberinde getirir. Türkiye’de bu alandaki yasal düzenleme süreci, 22 Şubat 2004 tarihinde yürürlüğe giren özel yönetmelikten başlayarak günümüzdeki kapsamlı çerçeveye ulaşmıştır. Maden sektöründe iş güvenliği uygulamaları söz konusu olduğunda, sondaj işletmelerinin kendine özgü riskleri nedeniyle ayrıca ele alınması zorunludur.

Yasal Dayanak ve Kapsam

Maden İşyerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği’nin amacı; sondajla maden çıkarılan işlerin yapıldığı işyerleri ile yeraltı ve yerüstü maden işlerinin yapıldığı işyerlerinde çalışanların sağlık ve güvenliğinin korunması için uyulması gerekli asgari şartları belirlemektir. Bu Yönetmelik; 20/6/2012 tarihli ve 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamına giren maden işyerlerini kapsar.

Yönetmelik; 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanununun 30. maddesine dayanılarak ve 3/12/1992 tarihli ve 92/104/EEC sayılı ile 3/11/1992 tarihli 92/91/EEC sayılı Avrupa Birliği direktiflerine paralel olarak hazırlanmıştır. Bu durum, Türkiye’nin İSG mevzuatının AB standartlarıyla uyumlu hale getirilmesi sürecinin somut bir yansımasıdır.

Sondajla Maden Çıkarma: Tanım ve Kapsam

Sondajla maden çıkarma işlerinin yapıldığı işyerleri; madenlerin sondaj kuyuları açılarak çıkarılması, arama amacıyla sondaj yapılması ve çıkarılan madenlerin işlenmesi hariç satışa hazırlanması işlerini kapsamaktadır. Bu tanım; kara platformları, açık deniz (offshore) tesisleri ve boru hattı bağlantı yapılarını içermektedir.

İşveren; yeraltı ve yerüstü maden işleri ile sondajla maden çıkarma işlerinin yapıldığı işyerlerinde Ek-1’de, yerüstü maden işlerinin yapıldığı işyerleri için Ek-2’de, yeraltı maden işlerinin yapıldığı işyerleri için Ek-3’te ve sondajla maden çıkarılan işyerlerinde ise Ek-4’te belirtilen sağlık ve güvenlikle ilgili gereklere uymak zorundadır.

İşverenin Temel Yükümlülükleri

Mevzuat kapsamında sondajla maden çıkarılan işletme işverenleri; sağlık ve güvenlik dokümanı hazırlamaktan acil durum planı oluşturmaya, çalışan sağlık gözetiminden kaçış sistemlerine kadar geniş bir yükümlülükler listesiyle karşı karşıyadır.

Sağlık ve Güvenlik Dokümanı

Sağlık ve güvenlik dokümanında; çalışanların işyerinde maruz kalabilecekleri risklerin belirlenmesi ve değerlendirilmesi, yönetmelik hükümlerini yerine getirmek için alınacak uygun önlemler ile çalışma yerlerinin ve ekipmanın güvenli şekilde düzenlenmesi, kullanılması ve bakımının yapılması yer alacak; bu doküman çalışmaya başlanılmadan önce hazırlanacak ve işyerinde önemli değişiklikler veya ilave yapıldığında yenilenecektir.

Birden Fazla İşveren Bulunan İşyerleri

Bir işyerinde birden çok işverene ait çalışanların bulunması durumunda, her işveren kendi kontrolü altındaki işlerden sorumludur. Bu hüküm, özellikle taşeronlu çalışmanın yaygın olduğu sondaj işletmelerinde kritik bir sorumluluk dağılımını ortaya koymaktadır.

Sağlık Gözetimi

Çalışanların; yapmakta oldukları işlerde maruz kaldıkları sağlık ve güvenlik risklerine uygun olarak sağlık gözetimine tabi tutulmaları sağlanır. İşe girişlerinde ve işin devamı süresince periyodik olarak sağlık gözetimleri yapılır.

Temel Riskler ve Korunma Önlemleri

Sondajla maden çıkarılan işletmeler, sektörün doğası gereği yüksek tehlike sınıfında yer almaktadır. Maden işyerlerinde İSG yönetmeliği kapsamında bu riskler sistematik biçimde ele alınmıştır.

Püskürme (Blowout) Riski

Sondaj kuyusu açılması sırasında karşılaşılan en kritik tehlikelerden biri, kontrolsüz gaz ya da sıvı fışkırmasıdır. Sondaj kuyusu açılması işlemleri sırasında kullanılmak üzere, püskürme gibi risklerden korunmak için uygun kontrol ekipmanı ve gerektiğinde kuyuyu susturmak amacıyla sondaj çamurunu ağırlaştırmak için bant ve benzeri malzemeler bulundurulur; bu ekipmanların ve malzemelerin dağılımında açılan kuyular ve yürütülen işlemler dikkate alınır.

Patlama, Yangın ve Zararlı Ortam Havası

Ortam havasında sağlığa zararlı ve/veya patlayıcı maddelerin bulunup bulunmadığının tespit edilmesi ve bu maddelerin konsantrasyonunun ölçülmesi için gerekli tedbirler alınır. Sağlık ve güvenlik dokümanında gerekli görülmesi halinde; elektrikli tesisatlar ve içten patlamalı motorların gücünü otomatik olarak kesen aygıtlar, belirlenmiş yerlerdeki gaz birikimlerini otomatik ve devamlı olarak ölçen kontrol aygıtları ve otomatik alarm sistemleri sağlanır.

Ekipman Güvenliği

Mekanik ve elektrikli ekipmanlar ile tesislerin düzenli bir şekilde kontrolü, bakımı ve gerektiğinde testleri için uygun plan yapılır. Ekipmanların ve tesislerin bütün kısımlarının kontrol, bakım ve testleri yetkili uzman kişiler tarafından yapılır. Yapılan kontrol ve testlerle ilgili kayıt tutulur ve bu kayıtlar uygun şekilde saklanır.

Açık Deniz (Offshore) Sondaj İşletmelerine Özgü Kurallar

Açık deniz sondaj platformları, karasal işletmelere kıyasla çok daha ağır çevresel koşullara maruz kalmaktadır. Sondajla maden çıkartma işletmelerinin açık denizde konuşlandırılması esnasında, işçilerin sağlık ve güvenliklerini korumak için gerekli olan bütün önlemler alınacaktır. İşyerlerinin açık denizde konuşlandırılması ile ilgili çalışmalar, güvenliği ve sağlamlığı sürekli kılacak şekilde yapılacaktır.

Ek olarak, işyerlerinin açık denizde konuşlandırılması çalışmaları sırasında kullanılan ekipman ve çalışma yöntemleri, hem normal hem de kritik koşullar göz önünde bulundurularak, sondajla maden çıkartma işletmelerinde çalışacak işçilerin maruz kalacakları riskleri azaltacak şekilde olmalıdır.

Kaçış, Kurtarma ve Acil Durum Sistemleri

İşveren, ihtiyaç halinde yardım, kaçış ve kurtarma işlemlerinin derhal uygulamaya konulabilmesi için gerekli uyarı ve diğer iletişim sistemlerini hazır bulundurur.

Sağlık ve güvenlik dokümanında gerekli görülen iş ekipmanlarının, herhangi bir acil durumda uygun bir yerden uzaktan kumanda edilebilmesi mümkün olacaktır. Bu tür ekipmanlar, sondaj kuyularını, tesis ve boru hatlarını izole edecek ve kapatacak sisteme sahip olacaktır.

Sağlık ve güvenlik dokümanında gerekli görülmesi halinde işçi bulunan her işyerinde; işyerinin insan bulunan bütün bölümlerine alarm işaretini iletebilecek kapasiteye sahip sesli veya ışıklı sistem ile işyerinin çoğu zaman işçi bulunan bütün kısımlarından açıkça işitilebilecek kapasiteye sahip sesli sistem bulundurulacaktır.

Kaza Bildirimi ve İdari Yükümlülükler

Mevzuatta iş kazası bildirimi konusunda net süreler belirlenmiştir. İşveren, işyerinde meydana gelen iş kazalarını ve önemli tehlike yaratan olayları en geç iki iş günü içinde Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın ilgili bölge müdürlüğüne bildirecektir. Genel mevzuat çerçevesinde ise SGK’ya yapılacak bildirim için üç iş günlük süre öngörülmektedir.

İşveren, gerektiğinde bu tür olayların tekrarlanmasını önlemek için alınan önlemlerin kaydedildiği sağlık ve güvenlik dokümanını güncelleyecektir.

Yönetmelik Kapsamındaki Temel Gereklilikler Tablosu

Denetim, Çalışan Bilgilendirmesi ve Koordinasyon

Çalışanların sağlık ve güvenlik konularında doğru bilgilendirilmesi, sondaj işletmelerinde risklerin yönetilmesinin temel yapı taşlarından biridir. Çalışanlar veya temsilcileri, işyerinde sağlık ve güvenlikle ilgili alınması gereken tüm tedbirler hakkında bilgilendirilir ve bu bilgiler çalışanlar tarafından erişilebilir ve anlaşılır şekilde sunulur.

Birden fazla işverenin faaliyet gösterdiği işyerlerinde koordinasyon sorumluluğu açıkça belirlenmiştir: Aynı işyerinde birden çok işletmeye ait işçilerin bulunması durumunda her işveren kendi kontrolü altındaki işlerden sorumludur; tüm işyerinden sorumlu olan işveren ise işçilerin sağlık ve güvenliğinin korunması ile ilgili tedbirlerin uygulanmasını koordine edecek ve sağlık ve güvenlik dokümanında koordinasyonun amacını ve bu koordinasyonu sağlamak için alınacak önlemleri ve uygulanacak yöntemleri belirtecektir.

Önceki Mevzuatın Yürürlükten Kaldırılması ve Geçiş Süreci

2013 tarihli Maden İşyerlerinde İSG Yönetmeliği ile 22/2/2004 tarihli ve 25381 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Sondajla Maden Çıkarılan İşletmelerde Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği yürürlükten kaldırılmıştır. Bu kapsamda hazırlanan mevcut sağlık ve güvenlik dokümanları, bir yıl içerisinde yeni yönetmelik hükümlerine uygun hale getirilmesi zorunlu tutulmuştur.

Mevzuatın tarihsel gelişimini ve günümüzdeki uygulamalarını daha kapsamlı anlamak için iş kazası vakalarından çıkarılan dersler incelendiğinde, sektörel güvenlik kültürünün ne denli belirleyici olduğu açıkça görülmektedir.

Sıkça Sorulan Sorular