Yeraltı ve yerüstü maden işyerleri, Türkiye’nin en tehlikeli iş kolları arasında yer almakta; bu alanlarda çalışanların korunması için 19 Eylül 2013 tarih ve 28770 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Maden İşyerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği kapsamlı bir çerçeve oluşturmaktadır. Söz konusu yönetmelik, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’na dayanmakta; yeraltı, yerüstü ve sondajla maden çıkarılan tüm işyerlerini kapsamaktadır. İşverenler; sağlık ve güvenlik dokümanı hazırlamak, havalandırma planı oluşturmak, periyodik tatbikat yapmak ve çalışanların sağlık gözetimini sağlamak gibi temel yükümlülükleri yerine getirmek zorundadır.
Madencilik sektörü, yerkürenin derinliklerinde veya açık arazide yürütülen faaliyetlerin doğası gereği pek çok kritik riski barındırır. Göçük, gaz patlaması, tozlanma, su baskını ve elektrik tehlikeleri bu risklerin başında gelir. Maden sektöründe iş güvenliği konusu, hem hukuki yükümlülükler hem de etik bir sorumluluk anlayışıyla ele alınmalıdır. Bu makalede, yeraltı ve yerüstü maden işlerinin sağlık ve güvenlik şartlarını düzenleyen temel mevzuat, pratik yükümlülükler ve denetim süreçleri kapsamlı biçimde incelenmektedir.
Yasal Çerçeve: Temel Mevzuat ve Tarihsel Gelişim
Maden İşyerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği, 19.09.2013 tarih ve 28770 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiş; en son 18.11.2017 tarihinde değişikliğe uğramıştır. Yönetmelik, AB’nin 3/12/1992 tarihli ve 92/104/EEC sayılı Direktifi ile 3/11/1992 tarihli ve 92/91/EEC sayılı Direktifine paralel olarak hazırlanmıştır.
Yönetmelik ile birlikte 11/3/1997 tarihli Grizulu Ocaklarda Elektrik Enerjisi Kullanılması Hakkında Yönetmelik, 13/4/1997 tarihli Deniz, Göl veya Nehir Altında Bulunan Madenlerdeki Çalışmalar Hakkında Yönetmelik, 21/2/2004 tarihli Yeraltı ve Yerüstü Maden İşletmelerinde Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği yürürlükten kaldırılmıştır.
Yönetmeliğin Kapsamı ve İşveren Yükümlülükleri
Yönetmeliğin amacı; sondajla maden çıkarılan işlerin yapıldığı işyerleri ile yeraltı ve yerüstü maden işlerinin yapıldığı işyerlerinde çalışanların sağlık ve güvenliğinin korunması için uyulması gerekli asgari şartları belirlemektir. Bu Yönetmelik; 20/6/2012 tarihli ve 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamına giren maden işyerlerini kapsar.
Sağlık ve Güvenlik Dokümanı Hazırlama Yükümlülüğü
İşveren; Kanunun ilgili maddeleri doğrultusunda sağlık ve güvenlik dokümanı hazırlanmasını ve güncellenmesini sağlamak zorundadır. Bu dokümanda özellikle; çalışanların işyerinde maruz kalabilecekleri psikososyal riskler dahil olmak üzere risklerin belirlenmesi ve değerlendirilmesi, yönetmelik hükümlerini yerine getirmek için alınacak uygun tedbirler ile hazırlanması gereken yönerge ve planlar ile çalışma yerlerinin ve ekipmanın güvenli şekilde düzenlenmesi, kullanılması ve bakımının yapılması hususlarına yer verilmesi zorunludur.
Sağlık ve güvenlik dokümanının işyerinde çalışmaya başlanılmadan önce hazırlanması ve önemli değişiklikler veya ilave yapıldığında ya da işyerinde meydana gelen iş kazasından sonra gözden geçirilmesi ve ihtiyaç halinde revize edilmesi zorunludur.
İşyeri Organizasyonu ve Gözetim
İşyerleri, çalışanların sağlık ve güvenliklerini tehlikeye atmayacak şekilde tasarlanır, inşa edilir, teçhiz edilir, hizmete alınır, işletilir ve bakımı yapılır. İşyerinde yapılacak her türlü çalışma, yetkili kişinin nezaretinde ve sorumluluğu altında yapılır. Özel riski bulunan işler yalnızca bu işlerle ilgili özel eğitim alan ehil kişiler tarafından ve talimatlara uygun olarak yapılır.
Her işyerinde işveren tarafından atanmış, çalışmanın devam ettiği sürece görev yapacak, yeterli beceri ve uzmanlığa sahip sorumlu kişi veya kişiler bulunur. Yeterli beceri ve uzmanlığa sahip olmak şartıyla işyeri için bu sorumluluğu işverenin kendisi üstlenebilir.
İşyerlerinde altı ayda bir acil durum planları yenilenir, tatbikatlar en geç altı ayda bir yapılır ve uygun ekipmanlar vasıtasıyla tatbikatların görüntüsü kaydedilerek gerekli tutanaklar düzenlenir.
Asgari Teknik Güvenlik Şartları: Ek Hükümler
İşveren; yeraltı ve yerüstü maden işleri ile sondajla maden çıkarma işlerinin yapıldığı işyerlerinde Ek-1’de, yerüstü maden işlerinin yapıldığı işyerlerinde Ek-2’de, yeraltı maden işlerinin yapıldığı işyerlerinde Ek-3’te, sondajla maden çıkarılan işyerlerinde ise Ek-4’te belirtilen sağlık ve güvenlikle ilgili gereklere uymak zorundadır.
Havalandırma ve Gaz Ölçüm Yükümlülükleri
Yeraltı maden işlerinde havalandırma, hayati öneme sahip teknik bir zorunluluktur. Havalandırma ile ilgili değerler periyodik olarak ölçülür ve ölçüm sonuçları kaydedilir. Havalandırma sisteminin detaylarını kapsayan bir havalandırma planı hazırlanır, periyodik olarak güncellenir ve işyerinde hazır bulundurulur. Ocaktaki hava miktarı; temiz hava giriş yolu ve havanın ayrıldığı bütün kollarda dahil olacak şekilde, hava ölçüm istasyonları kurularak gerekli ölçümler yapılmak suretiyle takip edilir. Bu ölçümler sağlık ve güvenlik dokümanında belirtilen sıklıklara göre yapılır ve havalandırma defterine kaydedilir.
Ocakta yeterli sayıda kalibre edilmiş seyyar gaz ölçüm cihazları bulundurulur, birbirinden ayrı noktalarda çalışan her ekipte en az bir adet cihaz bulunur. Bu cihazlar metan, karbonmonoksit, oksijen ve hidrojensülfür gazlarını ölçecek özellikte olur. Bu cihazlarla; sağlık ve güvenlik dokümanında belirtilen sıklıkta ocağın çalışan bulunan bölgelerinde, baraj önlerinde, hava istasyonlarında ve su ceplerinde ölçümler yapılarak havalandırma defterine kaydedilir.
Barajların arkasında bulunan oksijen, metan, karbonmonoksit, hidrojensülfür gibi ocak gazları ile sıcaklık ölçümleri 10 günde bir, değişiklik tespit edilmesi halinde sürekli yapılır ve kayıt altına alınır.
Yangın ve Patlama Önlemleri
Yangın çıkması veya patlama meydana gelmesine karşı yeterli önlem alınmadığı sürece, açık alev kullanılması ve kıvılcım çıkarabilecek herhangi bir çalışma yapılması yasaklanmaktadır. Yangın veya patlama tehlikesi bulunan ortamlarda tütün ve tütün ürünlerinin içilmesine izin verilmez. Bu tür ocaklara sigara, pipo, puro, kibrit, çakmak ve benzeri madde ve malzemeler sokulamaz.
Yeraltı kömür ocaklarında gaz degajı riski ile kömür tozlarının kendiliğinden yanmaya meyilli olup olmadığının değerlendirilerek sağlık ve güvenlik dokümanında yer alması esastır.
Çalışan Sağlık Gözetimi ve Katılım Hakları
Sağlık Gözetimi Yükümlülüğü
Çalışanların, yapmakta oldukları işlerde maruz kaldıkları sağlık ve güvenlik risklerine uygun olarak sağlık gözetimine tabi tutulmaları sağlanır. İşe girişlerinde ve işin devamı süresince periyodik olarak sağlık gözetimleri yapılır.
OSGB (Ortak Sağlık ve Güvenlik Birimi) hizmetlerinden yararlanan maden işletmeleri, çalışanların düzenli sağlık kontrollerini ve işyeri hekimi gözetimini bu birimler aracılığıyla yürütebilir. Özellikle “çok tehlikeli” sınıfında yer alan yeraltı maden işyerlerinde bu hizmetlerin kesintisiz sağlanması yasal bir zorunluluktur.
Çalışan Katılımı
İşveren, yönetmelikte belirtilen konularda 6331 sayılı Kanun’un 18. maddesine uygun olarak çalışanların veya temsilcilerinin görüşlerini alır ve katılımlarını sağlar.
Bir işyerinde birden çok işverene ait çalışanların bulunması durumunda, her işveren kendi kontrolü altındaki işlerden sorumludur. Ancak işyerinin tamamından sorumlu olan işveren, çalışanların sağlık ve güvenliğinin korunması ile ilgili tedbirlerin uygulanmasını koordine eder. Kendisine ait sağlık ve güvenlik dokümanında koordinasyonun amacını ve bu koordinasyonu sağlamak için alınacak tedbirler ile uygulanacak yöntemleri belirler.
Yerüstü ve Yeraltı İşleri Arasındaki Temel Farklar
Yönetmelik; yerüstü maden işleri için toprak kayması ve şev stabilitesine odaklanırken, yeraltı işleri için havalandırma, gaz izleme, tahkimat, su baskını ve kurtarma sistemlerine dair çok daha ayrıntılı düzenlemeler içermektedir.
| Kriter | Yeraltı Maden İşleri (Ek-3) | Yerüstü Maden İşleri (Ek-2) |
|---|---|---|
| Havalandırma | Zorunlu mekanik/doğal havalandırma, hava ölçüm istasyonları, sürekli gaz izleme | Açık hava koşulları genel olarak yeterli; özel kapalı alanlarda gerekli |
| Göçük/Şev Stabilitesi | Tahkimat zorunluluğu, galeri destekleme, göçük planları | Şev eğimi ve yüksekliği zemine uygun olmalı; her çalışma öncesi kontrol zorunlu |
| Personel Takibi | Personel takip ve izleme sistemi zorunlu (2017’den itibaren) | Yerüstü görünürlüğü nedeniyle daha esnek uygulanabilir |
| Elektrik Tesisatı | 42 volt üzeri ekipmanlarda topraklama zorunlu; EX-proof (I. Grup Teçhizat) | Standart elektrik güvenliği kuralları + özel patlayıcı ortam önlemleri |
| İnsan Nakli | Eğimin 18°yi geçtiği galerilerde fren sistemli mekanik taşıma zorunlu | Kara araçları ve iş makineleri güvenlik standartlarına tabi |
| Tatbikat | En geç 6 ayda bir, görüntü kaydı zorunlu | En geç 6 ayda bir acil durum tatbikatı |
Denetim Süreci ve Mevzuata Aykırılık Halleri
Yapılan analizler sonucunda Türkiye’de madencilik sektöründe meydana gelen iş kazalarının yasal düzenlemelere rağmen azalmadığı, aksine çalışan sayısı başına düşen kaza ve ölüm oranlarının diğer sektörlerle karşılaştırıldığında daha yüksek olduğu belirlenmiştir. Kaza olabilirlik oranına göre birinci sırada “Kömür ve linyit çıkartılması” sektörü gelmekte; meslek hastalığı olabilirlik oranında da yine “Kömür ve linyit çıkartılması” sektörü ilk sırayı almaktadır.
Teftişleri gerçekleştirilen yeraltı kömür maden işyerlerinde, çalışanlar için hayati tehlike oluşturan hususlar tespit edildiğinde, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun 25. maddesi çerçevesinde tespit edilen hususlar giderilinceye kadar işin durdurulmasına karar verilebilmektedir.
Araştırma sonucunda, teftiş raporlarındaki verilerde tutarsızlık ve müfettiş sayılarının az olduğu, özellikle 2019 ve 2020 yıllarında yapılan teftişlerin azlığının dikkat çekici olduğu tespit edilmiştir. Bununla beraber madenlerde uygunsuzlukların tam olarak giderilmediği de tespit edilmiştir. Maden iş yerlerinde iş sağlığı ve güvenliğini sağlamak için teftişlerin etkinliğinin artırılması gerekmektedir. Bu amaçla teftişlerin daha sık yapılması, teftişlerde kullanılan yöntemlerin geliştirilmesi ve teftiş sonuçlarının daha etkin şekilde takip edilmesi önerilmektedir.
Maden sektöründe sağlık ve güvenlik konusunu daha kapsamlı ele almak isteyenler için vardiyalı çalışmanın sağlık etkileri başlıklı içeriğimiz de rehber niteliğinde olacaktır; zira maden işçileri sıklıkla uzun süreli ve gece vardiyalarında görev yapmaktadır.
En Sık Tespit Edilen Mevzuata Aykırılıklar
Tespit edilme yoğunluğuna göre ilk sırada “havalandırma” başlığı altında tespit edilen mevzuata aykırı hususlar gelmektedir. Bu kapsamda en sık tespit edilen hususlar arasında nefeslik ile ayak haricinde çalışma yapılan diğer kısımlarda sensör bulunmaması ile hava dönüş yolunda sensör bulunmaması yer almaktadır. Bunların yanı sıra denetim raporlarında öne çıkan diğer aykırılıklar şunlardır:
- Yerüstü merkezi gaz izleme sisteminde gaz değerleri sınır değerlere ulaştığında uyarı verecek uygun nitelikte sesli ikaz sistemi bulunmaması ve merkezi gaz izleme sisteminin hiç kurulmamış olması.
- Hava hızı ölçümü yapılmaması.
- Patlayıcı madde depolama ve kullanımının yetkisiz kişilerce yürütülmesi.
- Yönetmelikte öngörülen kayıtların tutulmaması ve saklanmaması.
Yeraltı ve yerüstü maden işyerlerinde iş sağlığı ve güvenliği, yalnızca hukuki bir zorunluluk değil; insan hayatını doğrudan etkileyen yaşamsal bir sorumluluktur. 19 Eylül 2013 tarihli Maden İşyerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği, 6331 sayılı Kanun’un çerçevesinde kapsamlı bir güvenlik sistemi kurmaktadır. İşverenlerin; sağlık ve güvenlik dokümanını çalışmaya başlamadan önce hazırlaması, havalandırma ve gaz izleme sistemlerini eksiksiz kurması, 6 ayda bir tatbikat gerçekleştirmesi ve çalışanların periyodik sağlık gözetimini sağlaması temel yükümlülükler arasındadır. Denetim mekanizmalarının güçlendirilmesi ve uygunsuzlukların zamanında giderilmesi, maden sektöründeki iş kazalarının önüne geçilmesinde belirleyici rol oynamaktadır.
Sıkça Sorulan Sorular
Maden İşyerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği hangi tarihte yürürlüğe girmiştir?
Maden İşyerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği, 19.09.2013 tarih ve 28770 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Son değişikliği ise 18.11.2017 tarihinde yapılmıştır. Bu yönetmelik, daha önce yürürlükte olan birçok eski düzenlemenin yerini almıştır.
Sağlık ve güvenlik dokümanı ne zaman hazırlanmak zorundadır?
Sağlık ve güvenlik dokümanının işyerinde çalışmaya başlanılmadan önce hazırlanması zorunludur. Önemli değişiklikler veya ilave yapıldığında ya da işyerinde iş kazası meydana geldiğinde dokümanın gözden geçirilmesi ve ihtiyaç halinde revize edilmesi gerekmektedir.
Yeraltı maden işyerlerinde gaz ölçümleri ne sıklıkla yapılmalıdır?
Barajların arkasındaki oksijen, metan, karbonmonoksit, hidrojensülfür gibi ocak gazları ile sıcaklık ölçümleri 10 günde bir, değişiklik tespit edilmesi halinde ise sürekli olarak yapılır ve kayıt altına alınır. Havada %1’den çok metan gazı tespitinde, bu oran %1’in altına düşünceye kadar ölçümler aralıksız sürdürülür.
Acil durum tatbikatları ne sıklıkla yapılmak zorundadır?
İşyerlerinde altı ayda bir acil durum planları yenilenir ve tatbikatlar en geç altı ayda bir yapılır. Tatbikatların uygun ekipmanlar vasıtasıyla görüntüsü kaydedilerek gerekli tutanaklar düzenlenir. Bu yükümlülük hem yeraltı hem de yerüstü maden işyerleri için geçerlidir.
Aynı işyerinde birden fazla işverenin olduğu durumda sorumluluk nasıl paylaşılır?
Bir işyerinde birden çok işverene ait çalışanların bulunması durumunda, her işveren kendi kontrolü altındaki işlerden sorumludur. Ancak işyerinin tamamından sorumlu olan işveren, çalışanların sağlık ve güvenliğinin korunması ile ilgili tedbirlerin uygulanmasını koordine etmek zorundadır.
Maden işyerlerinde özel riski bulunan işleri kim yapabilir?
Özel riski bulunan işler yalnızca bu işlerle ilgili özel eğitim alan ehil kişiler tarafından ve talimatlara uygun olarak yapılabilir. Örneğin; patlayıcı maddelerin ve ateşleyici malzemelerin depolanması, taşınması ve kullanılması sadece ateşleyiciler tarafından yapılır. Bu düzenleme, patlama riskini en aza indirmek için kritik bir güvencedir.
Bu konuyla ilgili diğer rehberler
→ OSGB Nedir? Ortak Sağlık ve Güvenlik Birimi
→ Maden İşyerlerinde İSG Yönetmeliği
→ Elle Taşıma İşleri Yönetmeliği
→ İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemleri
