Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik, 30 Nisan 2013 tarih ve 28633 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun 30. maddesine dayanılarak hazırlanan bu yönetmelik, AB’nin 1999/92/EC sayılı ATEX İşyeri Direktifi’nin Türk hukukuna aktarımıdır. İşverenlere patlayıcı ortam risk değerlendirmesi, bölge sınıflandırması, Patlamadan Korunma Dokümanı (PKD) hazırlama ve çalışan eğitimi gibi kapsamlı yükümlülükler getirmektedir.
Petrokimya tesislerinden un fabrikalarına, akaryakıt depolarından boya atölyelerine kadar pek çok sektörde her gün binlerce çalışan, görünmez ama son derece tehlikeli bir riskle karşı karşıya kalmaktadır: patlayıcı ortam. Yanıcı gazların, buharların, mist ya da tozların havayla oluşturduğu bu karışım, bir kıvılcımla yıkıcı sonuçlar doğurabilir. İşte tam bu noktada Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik (kısaca ÇPA Yönetmeliği veya ATEX 153) devreye girerek işverenlere ve çalışanlara kritik sorumluluklar yüklemektedir. Bu kapsamlı rehberde yönetmeliğin yasal dayanağını, bölge sınıflandırma sistemini, Patlamadan Korunma Dokümanı hazırlama zorunluluğunu ve pratik uyum adımlarını ayrıntılı biçimde ele alıyoruz.
Yönetmeliğin Yasal Dayanağı ve Kapsamı
ÇPA Yönetmeliği, tam adıyla “Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik”, 30 Nisan 2013 tarihinde 28633 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Resmî dayanakları arasında 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun 30. maddesi ve 16/12/1999 tarihli 1999/92/EC sayılı Avrupa Parlamentosu ve Konseyi Direktifi (ATEX İşyeri Direktifi – “ATEX 137”) yer almaktadır; yönetmelik toplamda 16 ana madde ve 4 ekten oluşmaktadır.
Bu Yönetmeliğin amacı, çalışanları sağlık ve güvenlik yönünden işyerlerinde oluşabilecek patlayıcı ortamların tehlikelerinden korumak için alınması gereken önlemlere ilişkin usul ve esasları düzenlemektir. ÇPA Yönetmeliği’nin 2. maddesi kapsamı net olarak belirler: patlayıcı ortam oluşma riski bulunan tüm işyerleri, çalışan sayısı ve sektör fark etmeksizin yönetmelik kapsamındadır.
Kapsam Dışı Tutulan Alanlar
Yönetmelik kapsamı dışında tutulan durumlar arasında gaz yakan cihazlara dair yönetmelik kapsamındaki cihazların kullanılması, patlayıcı maddelerin üretilmesi-işlenmesi-kullanılması-depolanması-nakledilmesi, sondaj yöntemiyle maden çıkarma işleri ile yeraltı ve yerüstü maden çıkarma işleri ve uluslararası antlaşmaların ilgili hükümlerinin uygulandığı kara, hava ve su yolu taşıma araçlarının kullanılması sayılmaktadır.
Tipik kapsam dahilindeki işyerleri şunlardır: Petrol ve gaz (rafineri, petrokimya, dolum tesisleri, doğalgaz dağıtım), akaryakıt sektörü (istasyonlar, depolar, tanker dolum noktaları), kimya ve ilaç (solvent kullanan tesisler, formülasyon birimleri), gıda endüstrisi (un, şeker, yem fabrikaları – toz patlama riski) ve atık-geri dönüşüm (biyogaz tesisleri, çamur işleme). Petrokimya tesisleri, gaz dolum tesisleri, boya ve tiner fabrikaları, demir-çelik tesisleri, şeker fabrikaları, çelik kapı fabrikaları, sunta ve MDF fabrikaları, mobilya fabrikaları gibi pek çok işyerinin patlayıcı ortam oluşabilecek bölgelerinde exproof ekipmanların kullanılması gerekmektedir.
Patlayıcı Ortam Nedir? Temel Kavramlar
Patlayıcı ortam; yanıcı maddelerin gaz, buhar, sis ve tozlarının atmosferik şartlar altında hava ile oluşturduğu ve herhangi bir tutuşturucu kaynakla temasında tümüyle yanabilen karışımı ifade etmektedir. Parlayıcı ve/veya yanıcı maddelerin hava ile yaptıkları karışımların, bağımsız olarak bir patlama meydana getirmeyecekleri yapılacak araştırmalarla kanıtlanmadıkça, bu maddeler patlayıcı ortam oluşturabilecek maddeler olarak kabul edilmektedir.
ATEX mevzuatı aslında iki ayrı yönetmelikten oluşur: Biri işyerlerinde patlayıcı ortam risklerinin yönetimini (ATEX 153 olarak da bilinir), diğeri ise bu ortamlarda kullanılan ekipmanların güvenliğini (ATEX 114) kapsamaktadır. Bu iki düzenleme birbirini tamamlar: ilgili tebliğ kapsamında üretici, ATEX/CE belgeli ekipmanı pazara sunar; ÇPA Yönetmeliği kapsamında ise işveren, bu ekipmanları doğru bölgede (zone) kullanmak ve çalışanları korumakla yükümlüdür.
Patlayıcı Ortam Bölge (Zone) Sınıflandırması
İlgili yönetmeliğin 9. maddesi kapsamında patlayıcı ortam oluşturabilecek yerlerin sınıflandırılması EN 60079-10-1 ve EN 60079-10-2 standartlarına göre yapılması gerekmektedir. Alan sınıflandırması gaz patlayıcı atmosfer için Zone 0, Zone 1 ve Zone 2 olarak, toz patlayıcı atmosfer için Zone 20, Zone 21 ve Zone 22 olarak yapılmaktadır.
Bölge Tanımları: Gaz ve Toz İçin Ayrı Sınıflandırma
| Bölge (Zone) | Madde Türü | Patlayıcı Ortam Oluşma Durumu | Zorunlu Ekipman Kategorisi |
|---|---|---|---|
| Bölge 0 | Gaz / Buhar / Sis | Sürekli, uzun süreli ya da sık sık | Kategori 1G |
| Bölge 1 | Gaz / Buhar / Sis | Normal çalışmada ara sıra | Kategori 1G veya 2G |
| Bölge 2 | Gaz / Buhar / Sis | Normal koşullarda oluşmaz; çok kısa süreli | Kategori 1G, 2G veya 3G |
| Bölge 20 | Yanıcı Toz | Sürekli, uzun süreli ya da sık sık | Kategori 1D |
| Bölge 21 | Yanıcı Toz | Normal çalışmada ara sıra | Kategori 1D veya 2D |
| Bölge 22 | Yanıcı Toz | Anormal durumlarda, çok kısa süreli | Kategori 1D, 2D veya 3D |
Tehlikeli yerler, patlayıcı ortam oluşma sıklığı ve bu ortamın devam etme süresi esas alınarak bölgeler halinde sınıflandırılır. Bölge 0; gaz, buhar ve sis halindeki parlayıcı maddelerin hava ile karışımından oluşan patlayıcı ortamın sürekli olarak veya uzun süre ya da sık sık oluştuğu yerleri; Bölge 1 ise bu ortamın normal çalışma koşullarında ara sıra meydana gelme ihtimali olan yerleri ifade eder. Bölge 2, gaz, buhar ve sisin normal çalışma koşullarında patlayıcı ortam oluşturma ihtimali olmayan ya da böyle bir ihtimal olsa bile patlayıcı ortamın çok kısa bir süre için kalıcı olduğu yerlerdir.
İşverenin Temel Yükümlülükleri
İşveren, patlamaların önlenmesi ve bunlardan korunmayı sağlamak amacıyla yapılan işlemlerin doğasına uygun teknik ve organizasyona yönelik önlemleri alır. Bu önlemler alınırken belirlenen temel ilkeler ve öncelik sırası şöyle uygulanır: patlayıcı ortam oluşmasının önlenmesi, oluşmasının önlenmesi mümkün değilse ortamın tutuşmasının engellenmesi ve çalışanların sağlık ve güvenliklerini sağlayacak şekilde patlamanın zararlı etkilerini azaltacak önlemlerin alınması.
İşveren; çalışanların ve diğer kişilerin sağlık ve güvenliği için tehlike arz eden patlayıcı ortam oluşma ihtimali olan yerlerde güvenli çalışma şartlarını sağlar ve yapılan risk değerlendirmesi sonucuna göre, çalışma süresince uygun teknik önlemleri aldırarak bu kısımların gözetim altında tutulmasını sağlar.
Birden Fazla İşverenin Bulunduğu İşyerleri
Bir işyerinde birden fazla işverene ait çalışan bulunması durumunda, her işveren kendi kontrol alanına giren tüm hususlardan sorumlu olur. Asıl işveren-alt işveren ilişkisinin bulunduğu işyerlerinde ise asıl işveren, çalışanların sağlık ve güvenliklerine ilişkin tedbirlerin uygulanmasını koordine eder ve bu koordinasyonu Patlamadan Korunma Dokümanına işler.
Patlamadan Korunma Dokümanı (PKD): Yasal Zorunluluk
Patlamadan Korunma Dokümanı (PKD), 30.04.2013 tarih ve 28633 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Yönetmeliğin 10. maddesi gereğince patlayıcı ortam oluşması ihtimali bulunan işyerleri tarafından hazırlanması yasal olarak zorunludur. PKD, yasal zorunluluk olarak yanıcı, parlayıcı gaz, buhar veya toz bulunduran tüm firmalarda hazırlanması gereken ve Bakanlık İş Teftiş Kurulu denetimleri incelemesinde müfettişlere gösterilmesi zorunlu olan bir belgedir.
PKD hazırlanırken değerlendirilmesi gereken temel unsurlar şunlardır: patlayıcı ortam oluşma ihtimali ve bu ortamın kalıcılığı, statik elektrik dahil tutuşturucu kaynakların bulunma, aktif ve etkili hale gelme ihtimalleri, işyerinde bulunan tesis, kullanılan maddeler, prosesler ile bunların muhtemel karşılıklı etkileşimleri ve olabilecek patlama etkisinin büyüklüğü.
Yönetmeliğin 10. maddesine göre işverenler; patlayıcı ortam sınıflandırması, risk değerlendirmesi, Zone (Bölge) işaretlemelerini bir doküman altında toplamaları gerekmektedir. Patlamadan korunma dokümanı, işin başlamasından önce hazırlanmak zorundadır; ayrıca işyerinde, iş ekipmanında veya iş organizasyonunda önemli değişiklik, genişleme veya tadilat yapıldığı hallerde yeniden gözden geçirilerek güncellenmesi gerekmektedir.
Patlamadan Korunma Dokümanı; tesisin tehlikeli bölge (zone) sınıflandırmasını, bu bölgelerde alınması gereken teknik ve organizasyonel tedbirleri ve olası bir patlama anında çalışanların yapacağı uygulamaları detaylandırır. Yani üreticiler ATEX ürün sertifikasıyla ürünün güvenli olduğunu belgelemekle yükümlüyken, işletmeler de Patlamadan Korunma Dokümanı ile çalışma ortamlarının güvenli olduğunu göstermekle yükümlüdür.
Ekipman Seçimi, Çalışma İzni ve Uyarı İşaretleri
ATEX Belgeli Exproof Ekipman Zorunluluğu
Risk değerlendirmesine göre hazırlanan patlamadan korunma dokümanında aksi belirtilmemesi halinde, patlayıcı ortam oluşabilecek tüm yerlerdeki ekipman ve koruyucu sistemler, ilgili yönetmelikte belirtilen kategorilere göre seçilir. Özellikle gazlar, buharlar, sisler ve tozlar için bölgelere göre karşılarında verilen kategorideki ekipman kullanılır. Patlayıcı ortamlarda kullanılacak tüm ekipmanların ATEX sertifikalı ve CE belgeli olması zorunludur.
Patlayıcı ortam ihtiva eden alanlardaki personelin eğitim ihtiyacı kapsamında; tüm personele ATEX direktifi kapsamında patlamanın riskleri ve statik elektrik, mekanik kıvılcım gibi tutuşturucu kaynakların bertaraf yöntemleri aktarılmalı; exproof ekipman seçim ve montajı yapan personele EN 60079-14, muayene ve bakım yapan personele EN 60079-17, tamir ve onarım yapan personele ise EN 60079-19 standardı kapsamındaki uygun eğitim verilmelidir.
Çalışma İzni Sistemi
İşveren; tehlikeli yerlerdeki çalışmanın, işveren tarafından düzenlenen yazılı talimatlara uygun yapılmasını sağlar. Gerek tehlikeli işlerin yapılmasında, gerekse başka çalışmaları etkileyerek tehlikeye neden olabilecek diğer işlerin yapılmasında çalışma izni sistemi uygulanır. Çalışma izni, bu konuda yetkili ve sorumlu olan bir kişi tarafından işe başlamadan önce yazılı olarak verilir.
Uyarı İşaretleri
Patlayıcı ortam oluşabilecek yerler için uyarı işareti; üçgen şeklinde, siyah kenarlı, sarı zemin üzerine siyah yazılı ve sarı zeminin işaret alanının belirlenen oranı olacak şekilde şekil ve renklerde olur. Çalışanların sağlık ve güvenliğini tehlikeye atabilecek miktarda patlayıcı ortam oluşabilecek yerlerin girişine Ek-4’te verilen işaretler yerleştirilmek zorundadır. Bu işaret, uluslararası alanda “EX” sembolüyle tanınan ve patlayıcı ortam riski olduğunu gösteren sarı-siyah üçgen uyarı levhasıdır.
Çalışanların Eğitimi ve Bilgilendirilmesi
Yönetmeliğin 11. maddesi, patlayıcı ortamda görev yapan tüm çalışanların yeterli ve uygun eğitim almasını zorunlu kılar. Patlayıcı ortamda çalışan kişilerin eğitimi; genel risk farkındalığından exproof ekipman kullanımına kadar geniş bir yelpazede sunulmalıdır. Bu konuda Çalışanların İSG Eğitimleri Yönetmeliği de birlikte değerlendirilmeli; eğitim içerikleri ve kayıtları düzenli aralıklarla güncellenerek saklanmalıdır.
Yönetmeliğin 9. ve 10. maddesi ile Ek-II 2.8 maddesine göre “patlama yönünden güvenliğin sağlandığının kanıtlanması, patlamadan korunma konusunda eğitim almış ve/veya deneyimli ehil kişilerce yapılır.” Bu, sektöre özgü tehlikeleri anlayan uzman personelin değerlendirme süreçlerine dahil edilmesi anlamına gelmektedir.
İşveren, tüm risk değerlendirmeleri, zone haritası, ekipman listesi, alınan önlemler ve eğitim kayıtlarını içeren Patlamadan Korunma Dokümanı’nı (PKD) hazırlamak ve güncel tutmakla yükümlüdür. PKD işyerinde sürekli bulundurulur ve denetimde ibraz edilir. Patlamadan Korunma Dokümanı’nın hazırlanmaması durumunda cezai işlem uygulanır. Yönetmeliğin ilgili hükümleri kapsamındaki ihlaller, 6331 sayılı Kanun’un 26. maddesi çerçevesinde idari para cezasıyla yaptırıma bağlanmaktadır.
Yönetmeliğin ATEX Ekipman Direktifi ile İlişkisi
ÇPA Yönetmeliği tek başına yeterli değildir. Patlamadan Korunma Dokümanı’nda yapılan değerlendirmeler sonucunda belirlenen patlayıcı ortam oluşabilecek yerlerde exproof ekipman ve koruyucu sistemler kullanılmalıdır ve Muhtemel Patlayıcı Ortamda Kullanılan Teçhizat ve Koruyucu Sistemlerle İlgili Yönetmelikte (2014/34/AB) belirtilen kategorilere göre seçilmelidir. Konuya daha ayrıntılı hakim olmak için sitemizin Patlayıcı Ortamlarda İş Güvenliği (ATEX) sayfasını da incelemenizi tavsiye ederiz.
İlgili Avrupa Birliği standartlarına ve yönetmeliklerine göre (EN 60079-10-1; EN 60079-10-2; ATEX 99/92/AT) tehlikeli bölge sınıflandırması yapılmış ve zone haritası oluşturulmuş tesislerde kullanılacak elektrikli ekipmanların ve elektrik tesisatının tasarımı, belirlenen tehlikeli bölgelere uygun seçilmesi ve bu bölgelerde doğru montajlarının yapılması, söz konusu patlayıcı ortam içeren tesisler için en önemli konuların başında gelir.
Denetim ve Yaptırımlar
İş sağlığı ve güvenliği mevzuatına aykırı faaliyetlerin yaptırımı kural olarak idari para cezalarıdır. İSG Kanunu’nun 24. maddesinin 4857 sayılı İş Kanunu’na yaptığı atıf gereği, iş sağlığı ve güvenliği yönünden işyerlerinde yapılacak teftişlerde İş Kanununun çalışma hayatının denetimine ilişkin hükümleri uygulanır. Söz konusu teftişler, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nca yetkilendirilen iş müfettişlerince yapılmaktadır. Yönetmelik ihlallerinde uygulanacak idari para cezaları 6331 sayılı Kanun’un 26. maddesi çerçevesinde her yıl yeniden değerleme oranında güncellenerek uygulanmaktadır.
Çalışanların hak ve yükümlülükleri konusunda ayrıntılı bilgiye ulaşmak için 6331’e Göre Çalışanların Hak ve Yükümlülükleri sayfamıza göz atabilirsiniz.
Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik, patlama riskinin söz konusu olduğu her işyerinde mutlaka uyulması gereken kapsamlı bir hukuki çerçeve çizmektedir. Risk değerlendirmesinden bölge haritasının oluşturulmasına, Patlamadan Korunma Dokümanı hazırlamaktan ATEX belgeli ekipman seçimine, çalışan eğitiminden çalışma izni sistemine kadar uzanan bu yükümlülükler; hem can güvenliğini hem de işletmenin hukuki güvencesini doğrudan ilgilendirmektedir. Tüm bu süreçlerin eksiksiz ve belgelenmiş biçimde yürütülmesi, iş müfettişi denetimlerinde olası yaptırımları önleyeceği gibi gerçek anlamda güvenli bir çalışma ortamının temelini de oluşturacaktır.
Sıkça Sorulan Sorular
Patlamadan Korunma Dokümanı (PKD) hazırlamak zorunlu mudur?
Evet, kesinlikle zorunludur. 30.04.2013 tarih ve 28633 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Yönetmeliğin 10. maddesi gereğince, patlayıcı ortam oluşması ihtimali bulunan işyerleri PKD hazırlamakla yasal olarak yükümlüdür. PKD’nin hazırlanmaması durumunda cezai işlem uygulanır.
PKD ne zaman hazırlanmalı ve ne zaman güncellenmeli?
Patlamadan korunma dokümanı, işin başlamasından önce hazırlanmak zorundadır. Ayrıca işyerinde, iş ekipmanında veya iş organizasyonunda önemli değişiklik, genişleme veya tadilat yapıldığı hallerde yeniden gözden geçirilerek güncellenmesi gerekmektedir.
Bölge 0 (Zone 0) ile Bölge 1 (Zone 1) arasındaki fark nedir?
Bölge 0; gaz, buhar ve sis halindeki parlayıcı maddelerin hava ile karışımından oluşan patlayıcı ortamın sürekli olarak veya uzun süre ya da sık sık oluştuğu yerleri ifade eder. Bölge 1 ise bu ortamın normal çalışma koşullarında yalnızca ara sıra meydana gelme ihtimali olan yerleri kapsar. Bölge 0’da yalnızca en üst koruma seviyesindeki Kategori 1 ekipman kullanılabilirken, Bölge 1’de Kategori 1 veya 2 ekipman tercih edilebilir.
Toz patlama riski olan işyerleri (un fabrikası, şeker fabrikası vb.) de bu yönetmelik kapsamında mıdır?
Evet. Alan sınıflandırması toz patlayıcı atmosfer için Zone 20, Zone 21 ve Zone 22 olarak yapılmaktadır. Un fabrikaları, şeker fabrikaları, yem tesisleri ve benzeri tozlu ortamlar da patlayıcı ortam oluşabilecek yerler arasında değerlendirilir ve yönetmeliğin tüm hükümleri bu işyerleri için de geçerlidir.
Çalışma izni sistemi zorunlu mu, kimler tarafından verilmelidir?
Tehlikeli işlerin yapılmasında ve başka çalışmaları etkileyerek tehlikeye neden olabilecek diğer işlerin yapılmasında çalışma izni sistemi uygulanır. Çalışma izni, bu konuda yetkili ve sorumlu olan bir kişi tarafından işe başlamadan önce yazılı olarak verilir.
Patlayıcı ortamda kullanılacak ekipmanların ATEX belgeli olması şart mıdır?
Patlamadan Korunma Dokümanı’nda belirlenen patlayıcı ortam oluşabilecek yerlerde exproof ekipman ve koruyucu sistemler kullanılmalıdır ve Muhtemel Patlayıcı Ortamda Kullanılan Teçhizat ve Koruyucu Sistemlerle İlgili Yönetmelikte (2014/34/AB) belirtilen kategorilere göre seçilmelidir. Bu zorunluluk yerine getirilmezse hem çalışan güvenliği tehlikeye girer hem de idari para cezası uygulanır.
Bu konuyla ilgili diğer rehberler
→ Gürültü Yönetmeliği: Çalışanların Korunması
→ 6331’e Göre Çalışanların Hak ve Yükümlülükleri
→ Çalışanların İSG Eğitimleri Yönetmeliği
→ 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu Nedir?
