Gemi adamları, kapalı ve izole bir çalışma ortamında uzun saatler boyunca fiziksel, kimyasal ve psikososyal risklere maruz kalan özel bir çalışan grubudur. Türkiye’de bu grubun sağlık ve güvenliği; 854 sayılı Deniz İş Kanunu, Gemiadamları ve Kılavuz Kaptanlar Yönetmeliği, Gemiadamları Sağlık Yönergesi ve uluslararası alanda MLC 2006 (Deniz Çalışma Sözleşmesi) çerçevesinde güvence altına alınmaktadır. Tersaneden açık denize, her aşamada titiz bir risk yönetimi zorunludur.
Denizcilik sektörü, dünya ticaretinin omurgasını oluşturmakla birlikte çalışanları açısından son derece riskli bir meslek alanıdır. Denizcilik sektörü, iş kazaları ve meslek hastalıklarına en çok maruz kalınan sektörlerden biri olup gemi adamları uzun süreli çalışma koşulları, ağır ekipmanlar ve hava koşullarına bağlı tehlikelerle sürekli karşı karşıyadır. Karadaki çalışma hayatından temelden farklı olan bu ortam; hem ulusal mevzuatın hem de uluslararası sözleşmelerin özel hükümler içermesini zorunlu kılmaktadır. Bu makalede gemi adamlarının sağlık ve güvenliğine ilişkin mevzuat çerçevesi, riskler, sağlık muayene sistemi ve uygulamada dikkat edilmesi gereken kritik noktalar kapsamlı biçimde ele alınmaktadır.
Yasal Çerçeve: Ulusal ve Uluslararası Mevzuat
Gemi adamlarının sağlık ve güvenliğine ilişkin temel referans kaynakları; 854 sayılı Deniz İş Kanunu (DİK), Gemiadamları ve Kılavuz Kaptanlar Yönetmeliği ile Türkiye’nin taraf olduğu 2006 Denizcilik Çalışma Sözleşmesi (MLC 2006) gibi uluslararası metinlerdir.
854 Sayılı Deniz İş Kanunu
854 sayılı Kanun’a göre gemide çalışan işçilerin günlük ve haftalık çalışma süreleri belirlenmiş, bunun ötesinde çalışmaları halinde fazla mesai ücreti ödenmesi zorunlu kılınmıştır. Deniz İş Kanunu’nun 28. maddesi uyarınca, tespit edilmiş bulunan iş sürelerinin aşılması suretiyle yapılan çalışmalar fazla saatlerde çalışma sayılmakta; haftalık 48 saat aşılmasa bile günlük 8 saati aşan çalışmalar da fazla çalışma olarak kabul edilmektedir. Bunun yanı sıra 854 sayılı Kanun’un 40. maddesi uyarınca aynı işveren emrinde en az 6 ay çalışmış olan gemi adamı yıllık ücretli izne hak kazanmakta; izin süresi 6 aydan 1 yıla kadar hizmeti olanlar için 15 günden, 1 yıl ve daha fazla hizmeti olanlar için yılda 1 aydan az olamamaktadır.
MLC 2006 – Denizcilik Çalışma Sözleşmesi
Türkiye, MLC 2006 sözleşmesini 2014 yılında onaylayarak denizcilik hukukuna entegre etmiştir. MLC 2006’nın temel amacı, denizcilik sektöründe çalışanların sağlıklı ve güvenli ortamlarda görev yapmasını sağlamaktır; denizcilik doğası gereği izole ve riskli bir meslektir. Çalışma ve dinlenme sürelerine ilişkin olarak MLC’ye göre çalışma saatleri herhangi bir 24 saat içinde 14 saati ve herhangi bir 7 günlük dönem içinde 72 saati aşmamalı; dinlenme süresi ise herhangi bir 24 saatlik dönem içinde 10 saatten ve herhangi bir 7 günlük dönem içinde 77 saatten az olmamalıdır.
MLC’ye tabi olan 500 GT üzerindeki gemiler iki temel belge taşımalıdır: Maritime Labour Certificate (MLC Sertifikası) – geminin sözleşmeye uygun olduğunu onaylayan resmi belgedir (5 yıl geçerlidir). Liman Devleti Kontrollerinde (PSC), bir geminin MLC sertifikasının olmaması veya personelin dinlenme saatlerinin hatalı tutulması, geminin limanda tutulması (detention) için yeterli bir sebeptir.
Gemiadamı Sağlık Muayene Sistemi
Türkiye’de gemiadamlarının sağlık durumları, Sağlık Bakanlığı Türkiye Hudut ve Sahiller Sağlık Genel Müdürlüğü (HSSGM) koordinasyonunda yönetilen sistematik bir muayene mekanizmasına tabidir. Uluslararası mevzuat ve standartlara uygun şekilde yürütülmekte olan gemiadamları sağlık muayene ve sertifikasyon işlemlerinin usul ve esasları, 26.07.2021 tarihli ve 6637578-010.04-102 sayılı Bakanlık Makamı Onayı ile yürürlüğe giren Gemiadamları Sağlık Yönergesi ile belirlenmektedir.
Sağlık Yoklama Belgesi Zorunluluğu
Gemiadamlarının, yetkilendirilmiş sağlık kuruluşlarında Yönerge hükümlerine göre teşekkül eden sağlık kurulu kontrolünden geçirilerek verilecek olan “Gemiadamı Olur Sağlık Raporu” gereğince yetkili merkezden “Gemiadamları Sağlık Yoklama Belgesi” almaları zorunludur. 200 GT’den küçük olan gemilerde çalışan gemiadamları ile balıkçı gemilerinde çalışan gemiadamları “Gemiadamları Sağlık Yönergesi” hükümleri dışındadır.
Periyodik Muayene ve Genç Gemiadamları
Meslek olarak gemiadamı yetiştiren eğitim kurumlarında öğrenim süresince “Periyodik Sağlık Muayeneleri” yaptırılması gerekmez; ancak aktif çalışmaya başlandığında yeniden Gemiadamı Olur Sağlık Raporu alınması zorunludur. On sekiz yaşından küçük olan gemiadamları, “Gemiadamları Sağlık Yönergesi” ve ILO’nun 77 Sayılı Sözleşmesi hükümleri göz önüne alınarak her yıl periyodik sağlık yoklaması yaptırırlar.
Sağlık Kurulu Bileşimi
Sağlık Kurulu en az göz, iç hastalıkları, kulak-burun-boğaz, ortopedi ve travmatoloji, nöroloji, psikiyatri ve genel cerrahi dallarında birer uzman tabipten oluşturulması esastır. Yurt dışından alınan sağlık raporları; ILO 73 ve ilgili Yönerge hükümleri çerçevesinde değerlendirilerek içerdiği bilgiler ve şekil açısından uygun bulunduğu takdirde geçerli kabul edilir.
Gemi Ortamındaki Başlıca İSG Riskleri
Gemi, çalışanın hem işyeri hem de evi olan kapalı ve izole bir ortamdır. Denizde yapılan işin kendine özgü koşulları, kara iş hukukundan farklı düzenlemeleri zorunlu kılmaktadır. Bu özgün yapı, birbirinden farklı pek çok risk kategorisini aynı anda barındırmaktadır.
Fiziksel Riskler
Makine dairesi, pumproom ve güverte gibi alanlarda süregelen gürültü ve titreşim maruziyeti, gemi adamları için ciddi işitme kayıplarına ve kas-iskelet sistemi hastalıklarına yol açabilmektedir. MLC 2006 kapsamında gürültü, titreşim ve diğer çevresel etkenlerin yeniden düzenlenmesi de sözleşmeyle güvence altına alınmıştır. Bunun yanı sıra deniz koşullarından kaynaklanan salınım hareketi, düşme ve kayma risklerini de beraberinde getirir.
Kimyasal Riskler
Kimyasal maddeler taşıyan gemilerde iş güvenliği önlemleri alınmıyorsa birçok meslek hastalığına yakalanma riski bulunmaktadır. Özellikle tanker gemilerinde çalışanlar solvent, ham petrol gazları ve çeşitli kimyasal bileşiklere maruz kalabilmektedir. Bu nedenle kişisel koruyucu ekipman kullanımı, sıcak iş izinleri ve kapalı mahallere giriş prosedürleri tavizsiz biçimde uygulanmalıdır.
Psikososyal Riskler ve Yorgunluk
Denizcilik, doğası gereği izole ve riskli bir meslektir. Ailelerden ve sosyal çevreden uzak kalınan uzun seferler, gemi adamlarında stres, depresyon ve tükenmişlik gibi psikososyal sorunlara zemin hazırlamaktadır. Konuyla ilgili daha fazla bilgi için vardiyalı çalışmanın sağlık etkileri başlıklı kaynağa başvurulabilir. Çalışma/dinlenme saatleri, maaşların düzenli ödenmesi ve yıllık izin hakları Liman Devleti Denetimlerinde en sık kontrol edilen konular arasındadır.
İş Kazaları
Araştırma sonuçlarına göre iş kazası sebepleri arasında en yüksek üç kaza nedeni; “ISM kodu gerekliliklerine uymama”, “yönetim yetersizliği” ve “makine-ekipman arızası” kaynaklı kazalar olarak belirlenmiştir. Gerçekleştirilen analizlerde en riskli gemi türü olarak “Ro-Ro Gemisi” öne çıkmaktadır.
Ulusal standartları belirlemede her üye, özellikle geminin seyir emniyeti ve geminin emniyet ile emniyetli işletiminden sorumlu gemi adamlarının yorgun olmasından kaynaklanan tehlikeyi göz önünde bulundurmak zorundadır. Dinlenme sürelerinin kayıt dışı bırakılması yalnızca yasal ihlal değil, ciddi bir seyir güvenliği riskidir.
Eğitim ve Belgelendirme Yükümlülükleri
Gemiadamlarının tabi olduğu zorunlu eğitimler arasında Deniz Güvenlik Eğitimleri, Seyir Güvenlik Eğitimleri, İlkyardım ve Tıbbi Bakım Eğitimi, Tankerlerde Çalışan Gemi Adamlarının Eğitimleri, İleri Yangınla Mücadele Eğitimi, Hızlı Cankurtarma Botu Kullanma Yeterliği Eğitimi ve Yolcu Gemileri Gemiadamları Eğitimi yer almaktadır. Uluslararası Gemi Adamlarının Eğitim, Belgelendirme ve Vardiya Tutma Standartları (STCW) Sözleşmesi Kısım A-VI-4 gereği gemi adamları sınıflarına göre ilkyardım ve tıbbi bakım eğitimini almak zorundadır.
Aynı zamanda Gemiadamları ve Kılavuz Kaptanlar Yönetmeliği; gemiadamları ve kılavuz kaptanların yeterlikleri, eğitimleri, sınavları, belgelendirilmeleri, sağlık durumları, elektronik kayıt işlemleri, vardiya tutmalarına ilişkin kuralları ve disiplin işlemlerini düzenlemektedir. Tersane ortamındaki özel riskler için ise tersane ve gemi inşada iş güvenliği rehberimize başvurabilirsiniz.
İşveren Yükümlülükleri ve Gemide Tıbbi Bakım
Gemi adamının gemide hastalanması veya yaralanması durumunda, kara tesislerindeki tıbbi bakıma eşdeğer hizmetin ücretsiz olarak sunulması gerekir; gemi sahibi, personelin tedavi giderlerini ve sosyal güvenlik primlerini karşılamakla yükümlüdür.
Gemi kazaları ve yangın gibi olası tehlikeler için önceden gerekli önlemler alınmalı; deniz işletmeleri çalışanlarının güvenliği için gemide gerekli donanımı sağlamak ve düzenli denetimler yapmak zorundadır. Gemi adamları, sosyal güvenlik açısından 5510 sayılı Kanun kapsamında 4/a sigortalısı olarak değerlendirilmekte; bu sigorta kapsamı hastalık, iş kazası, meslek hastalığı, analık, malullük ve emeklilik gibi birçok güvenceden yararlanmalarını sağlamaktadır. Gemi adamlarının sağlık hizmetlerine erişimi hakkında genel iş sağlığı hizmetleri düzenlemelerine ilişkin daha fazla bilgi için OSGB nedir? yazımıza bakabilirsiniz.
| Konu | Ulusal Düzenleme | Uluslararası Standart |
|---|---|---|
| Normal Çalışma Süresi | 854 sayılı DİK – günlük 8 saat, haftalık 48 saat | MLC 2006 / A2.3 – günlük 8 saat, haftalık 48 saat |
| Azami Çalışma Süresi | DİK boşluk; Yargıtay içtihadı ile dolduruluyor | MLC 2006 – 24 saatte maks. 14 saat / 7 günde maks. 72 saat |
| Asgari Dinlenme Süresi | Gemiadamları Yönetmeliği özel kuralları | MLC 2006 – 24 saatte en az 10 saat / 7 günde en az 77 saat |
| Sağlık Muayenesi | Gemiadamları Sağlık Yönergesi (HSSGM) | ILO 73 No’lu Sözleşme / STCW |
| 18 Yaş Altı Gece Vardiyası | Yasak (Gemiadamları Yönetmeliği) | MLC 2006 – maks. günde 8, haftada 40 saat tavsiyesi |
| Tıbbi Bakım | 5510 Sayılı SGK Kanunu (4/a) | MLC 2006 – kara standartlarına eşdeğer ücretsiz bakım |
| Gemi Belgesi (500 GT+) | Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı denetimi | MLC Sertifikası (5 yıl geçerli) + DMLC |
Denetim ve Yaptırım Mekanizmaları
Gemiadamlarının sağlık yetenekleri her zaman görevlerini faal olarak yapacak nitelikte bulunmalıdır; denizde çalışma şartlarının özellikleri göz önünde tutularak gemiadamlarının sağlıklarına itina gösterilmesi zorunludur. Bu nedenle Liman Başkanlıkları, sağlık durumlarından şüphe edilen veya hasta olduklarına dair haber verilen gemiadamlarının durumunu her zaman inceleyebilir.
Kaptan, gemisinin Yönerge’deki çizelgelere uygun olarak donatıldığını gösterir “gemiadamları listesi”ni, yola elverişlilik belgesini almadan önce kalkış liman başkanlığına vererek onaylatır; onaylanan gemiadamları listesinin bir örneği denetimlerde kullanılmak üzere gemide hazır bulundurulur. Yönetmelik kapsamında idare, sağlık durumlarından kuşku duyulan ya da hasta oldukları bildirilen gemiadamlarına, sağlık durumlarının denizde çalışmalarına engel olup olmadığının belirlenmesi amacıyla sağlık yoklaması yaptırabilir.
Gemi adamlarının sağlık ve güvenliği; ulusal mevzuat, Gemiadamları Sağlık Yönergesi ve MLC 2006 gibi uluslararası sözleşmelerin birlikte oluşturduğu çok katmanlı bir koruma sistemiyle güvence altına alınmaktadır. Donatan ve işverenler; çalışma saatlerini doğru kayıt altına almak, zorunlu sağlık belgelerini güncel tutmak, kişisel koruyucu donanım temin etmek ve psikososyal riskleri gözetmekle yükümlüdür. Liman Devleti Denetimleri ve ISM Kodu uygulamaları, uyumsuzlukları sahada anında tespit eden kritik mekanizmalardır; bu nedenle mevzuata tam uyum yalnızca yasal bir yükümlülük değil, seyir güvenliğinin ve insan onurunun bir gereğidir.
Sıkça Sorulan Sorular
Gemiadamı Sağlık Yoklama Belgesi almak zorunlu mudur?
Evet, zorunludur. Gemiadamlarının yetkilendirilmiş sağlık kuruluşlarında Yönerge hükümlerine göre teşekkül eden sağlık kurulu kontrolünden geçirilerek “Gemiadamı Olur Sağlık Raporu” alması ve buna dayalı olarak yetkili merkezden “Gemiadamları Sağlık Yoklama Belgesi” edinmesi zorunludur. Bu belge olmadan deniz hizmetinde aktif olarak çalışılamaz.
MLC 2006 kapsamında günlük azami çalışma süresi nedir?
MLC 2006’ya göre çalışma saatleri herhangi bir 24 saat içinde 14 saati, herhangi bir 7 günlük dönem içinde 72 saati aşmamalıdır. Buna karşılık dinlenme süresi herhangi bir 24 saatlik dönem içinde 10 saatten ve herhangi bir 7 günlük dönem içinde 77 saatten az olmamalıdır.
18 yaşından küçük gemiadamlarına özel kısıtlamalar var mıdır?
18 yaşın altındaki gemi adamları gece vardiya tutamaz. MLC 2006’daki yönergeler ise bu kişilerin çalışma sürelerinin günde 8, haftada 40 saati aşmamasını tavsiye etmektedir. Ayrıca bu yaş grubunun sağlık yoklamasını her yıl yenilemesi gerekmektedir.
Hangi gemiler Gemiadamları Sağlık Yönergesi kapsamı dışındadır?
200 GT’den küçük olan gemilerde çalışan gemiadamları ile balıkçı gemilerinde çalışan gemiadamları “Gemiadamları Sağlık Yönergesi” hükümleri dışındadır. Bu gemilerdeki çalışanlar için yine de ulusal ve uluslararası güvenlik yükümlülükleri geçerlidir.
Gemide iş kazası yaşanması halinde işveren ne yapmalıdır?
İş kazası meydana geldiğinde işveren, olayı SGK’ya derhal bildirmek zorundadır. Gemi adamı kazadan dolayı geçici ya da kalıcı iş göremez hâle gelirse, geçici iş göremezlik ödeneği ve sürekli iş göremezlik geliri alma hakkı doğar. İhmal kaynaklı kazalarda ise maddi ve manevi tazminat yükümlülüğü de devreye girer.
MLC sertifikası olmayan gemi ne ile karşılaşır?
Liman Devleti Kontrollerinde (PSC), bir geminin MLC sertifikasının olmaması veya personelin dinlenme saatlerinin hatalı tutulması, geminin limanda tutulması (detention) için yeterli bir sebeptir; bu durum armatör için büyük mali kayıp anlamına gelir. Ayrıca ilgili Liman Başkanlığı kapsamlı soruşturma başlatabilir.
