İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemleri

Çalışma ortamının fiziksel koşulları, iş kazaları ve meslek hastalıklarının en doğrudan tetikleyicileri arasında yer almaktadır. Bina yapısından lavabo düzenlemelerine, koridor boyutlarından elektrik tesisatına kadar uzanan bu koşulların mevzuat çerçevesinde yönetilmesi, hem yasal zorunluluk hem de etik bir sorumluluktur. Bu makalede, söz konusu yönetmeliğin temel gereklilikleri, işverenin yükümlülükleri ve pratikte dikkat edilmesi gereken kritik noktalar kapsamlı biçimde ele alınmaktadır.

Yasal Çerçeve: Yönetmeliğin Dayanağı ve Kapsamı

Yönetmelik, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanununun 30. maddesine dayanılarak ve Avrupa Birliğinin 30/11/1989 tarihli ve 89/654/EEC sayılı Konsey Direktifine paralel olarak hazırlanmıştır. Bu AB uyumu, Türkiye’nin iş sağlığı ve güvenliği mevzuatını Avrupa standartlarıyla örtüştürme sürecinin somut bir yansımasıdır.

Yönetmelik, 20/6/2012 tarihli ve 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamına giren bütün işyerlerini kapsar. Bununla birlikte bazı istisnalar mevcuttur: İşyeri dışında kullanılan taşıma araçlarında veya taşıma araçlarının içindeki işyerlerinde, yapı ve benzeri geçici veya hareketli iş alanlarında ve tarım veya orman işyerlerine ait işyeri bina ve eklentilerinden bazıları yönetmelik kapsamı dışında tutulmuştur.

Yönetmelikte “işyeri bina ve eklentileri” kavramı, işyerine bağlı çalışılan alanlar, çalışanların girip çıkabileceği bina ve tesisler ile dinlenme, çocuk emzirme, yemek, uyku, yıkanma, muayene ve bakım, beden ve mesleki eğitim yerleri ve avlu gibi diğer eklentileri kapsamaktadır.

İşverenin Temel Yükümlülükleri

İşveren, işyerinin ve yapılan işin niteliğinin ve risklerinin gerektirdiği her durumda, Ek-1’de belirtilen hususları yerine getirir. Bu genel yükümlülük, aşağıda sıralanan somut görevlerle hayata geçirilmektedir:

İşverenin temel yükümlülükleri arasında; işyeri bina ve eklentileri ile işyerinde bulunan ekipman ve araç-gereçlerin düzenli olarak teknik bakımlarını yapmak, çalışanların sağlık ve güvenliklerini olumsuz etkileyebilecek aksaklıkları en kısa zamanda gidermek ve gerekli kayıtları tutmak yer almaktadır.

Havalandırma sistemleri başta olmak üzere tüm ekipman ve araç-gereçlerin, uygun hijyen şartlarını sağlayacak şekilde düzenli olarak temizliği yapılır ve gerekli kayıtlar tutulur. Aynı zamanda işyeri bina ve eklentilerinde yeterli aydınlatma, havalandırma ve termal konfor şartları sağlanır; işyerinin düzeni sağlık ve güvenlik risklerine yol açmayacak ve çalışanların işlerini rahatça yapacakları şekilde temin edilir.

Acil durumları ve yangını önleyici ve bunların olumsuz sonuçlarını sınırlandırıcı gerekli tedbirler alınır; özellikle Ek-1’de belirtilen ekipman ve araç-gereçlerin periyodik bakım ve kontrolü yapılarak gerekli kayıtlar tutulur.

Yapısal Güvenlik Şartları

Bina Yapısı ve Dayanımı

İşyeri binaları ile bunlara yapılacak her çeşit ek ve değişiklikler, yapılan işin özelliğine uygun nitelik ve yeterli sağlamlıkta inşa edilir. Binaların dayanımına ilişkin değerlendirmelerde Deprem Bölgelerinde Yapılacak Binalar Hakkında Yönetmelikten ve TS 500 standardından yararlanılabilir.

Taban ve asma kat döşemeleri, üzerine konulacak makine, araç-gereç ve benzeri malzeme ile buralarda bulunabilecek çalışanların ağırlığına dayanabilecek şekilde yapılır. Taban döşeme ve kaplamaları, tavan ve duvarlar uygun hijyenik şartları sağlayacak şekilde temizlemeye elverişli ve sağlık ve güvenlik yönünden uygun malzemeden yapılır.

İşyerlerinde taban döşeme ve kaplamalarının sağlam, kuru ve mümkün olduğu kadar düz, kaymaz ve seviye farkı bulunmayacak şekilde olması sağlanır; tehlikeli eğimler, çukurlar ve engeller bulundurulmaz.

Tavan, Çatı ve Pencereler

İşyeri tavanının, yeterli hava hacmini ve havalandırmayı sağlayacak ve sağlık yönünden sakınca meydana getirmeyecek yükseklikte olması esastır. İşyerlerinin çatıları dayanıklı malzemeden inşa edilir, mevsim şartları dikkate alınarak çalışanları dış etkilerden tamamen koruyacak ve iş sağlığı ve güvenliği yönünden risk oluşturmayacak şekilde yapılır.

İşyerlerinde pencerelerin ve tavan pencerelerinin güvenli bir şekilde açılır, kapanır ve ayarlanabilir olması sağlanır. Pencereler açık olduklarında çalışanlar için herhangi bir tehlike oluşturmayacak şekilde yerleştirilir. Çalışanları, pencere ve menfezlerden gelen güneş ışığının, ısısının ve hava akımlarının olumsuz etkilerinden koruyacak gerekli tedbirler alınır.

İşyerlerinde bina, avlu, geçit ve ulaşım yollarında bulunan saydam veya yarı saydam duvarlar ile özellikle camlı bölmeler, açık bir şekilde işaretlenir; ayrıca güvenli malzemeden yapılır veya çarpma ve kırılmaya karşı korunur.

Geçiş Yolları ve Merdivenler

Merdiven, koridor, geçiş yolu, yükleme yeri ve rampa dahil bütün yolların, yaya ve araçların güvenli hareketlerini sağlayacak ve yakınlarında çalışanlara tehlike oluşturmayacak şekil ve boyutlarda olması sağlanır. İşyeri içerisindeki erişim yollarının engebeli, çukur ve kaygan olmaması sağlanır ve bu yolların bakımları yapılır.

Malzeme taşınan yollarda yayalar için yeterli güvenlik mesafesi bırakılır. Araç geçiş yolları ile kapılar, yaya geçiş yolları, koridorlar ve merdivenler arasında yeterli mesafe bulunması sağlanır.

Havalandırma, Aydınlatma ve Termal Konfor

Havalandırma Gereklilikleri

Kapalı işyerlerinde çalışanların ihtiyaç duyacakları yeterli temiz havanın bulunması sağlanır. Yeterli hava hacminin tespitinde çalışma yöntemi, çalışan sayısı ve çalışanların yaptıkları iş dikkate alınır.

Çalışma ortamı havasını kirleterek çalışanların sağlığına zarar verebilecek atıkların ve artıkların derhal dışarı atılması sağlanır. Boğucu, zehirli veya tahriş edici gaz ile toz, buğu, duman ve fena kokuları ortam dışına atacak şekil ve nitelikte, genel havalandırma sisteminden ayrı olarak mekanik (cebri) havalandırma sistemi kurulur.

Mekanik havalandırma sistemi kullanıldığında sistemin her zaman çalışır durumda olması sağlanır. Pasif (suni) havalandırma sistemlerinde hava akımının, çalışanları rahatsız etmeyecek, çalışanların fiziksel ve psikolojik durumlarını olumsuz etkilemeyecek, ani ve yüksek sıcaklık farkı oluşturmayacak şekilde olması sağlanır.

Aydınlatma

İşin konusu veya işyerinin inşa tarzı nedeniyle gün ışığından yeterince yararlanılamayan hallerde yahut gece çalışmalarında, suni ışıkla uygun ve yeterli aydınlatma sağlanır. İşyerlerinin aydınlatmasında TS EN 12464-1 standardı esas alınır.

Çalışma mahalleri ve geçiş yollarındaki aydınlatma sistemleri, çalışanlar için kaza riski oluşturmayacak türde olur ve uygun şekilde yerleştirilir. Aydınlatma sisteminin devre dışı kalmasının çalışanlar için risk oluşturabileceği yerlerde yeterli aydınlatmayı sağlayacak ayrı bir enerji kaynağına bağlı acil aydınlatma sistemi bulunur.

Termal Konfor

İşyerlerinde termal konfor şartlarının çalışanları rahatsız etmeyecek, çalışanların fiziksel ve psikolojik durumlarını olumsuz etkilemeyecek şekilde olması esastır. Çalışılan ortamın sıcaklığının çalışma şekline ve çalışanların harcadıkları güce uygun olması sağlanır. Dinlenme, bekleme, soyunma yerleri, duş ve tuvaletler, yemekhaneler, kantinler ve ilk yardım odaları kullanım amaçlarına göre yeterli sıcaklıkta bulundurulur.

Termal konforu oluşturan ana parametre ortam sıcaklığıdır; nem, hava akımı ve radyant ise termal konfor için yardımcı parametrelerdir.

Acil Durum ve Yangın Güvenliği Tedbirleri

İşyerlerinde yangın ve acil duruma hazırlık, fiziksel altyapının en kritik boyutlarından birini oluşturmaktadır. İşyerinde yangın güvenliği önlemleri konusunda kapsamlı bilgiye sahip olmak, bu yükümlülüklerin doğru uygulanması açısından büyük önem taşır.

Bağımsız kaçış, çıkış ve merdivenler ile yangınla ilgili tüm özel düzenlemelerin Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik hükümlerine uygun olması sağlanır. Acil çıkış kapılarının acil durumlarda çalışanların hemen ve kolayca açabilecekleri şekilde olması sağlanır; bu kapılar dışarıya doğru açılır ve acil çıkış kapısı olarak raylı veya döner kapılar kullanılmaz.

Acil çıkış yolları ve kapıları ile buralara açılan yol ve kapılarda çıkışı zorlaştıracak hiçbir engel bulunmaması, acil çıkış kapılarının kilitli veya bağlı olmaması sağlanır.

Yangın söndürme ekipmanları kolay kullanılır nitelikte olur, görünür ve kolay erişilir yerlere konulur ve bu ekipmanların önlerinde engel bulundurulmaz. Yangın söndürme ekipmanı ve bulunduğu yerler Güvenlik ve Sağlık İşaretleri Yönetmeliğine uygun şekilde işaretlenir.

Elektrik Tesisatı Güvenliği

Elektrik tesisinin kurulmasında Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği, Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği ile Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği hükümleri dikkate alınarak gerekli sağlık ve güvenlik tedbirleri alınır.

İşyerinin ana pano ve tali elektrik panolarında seçicilik ilkesine uygun kaçak akım rölesi (artık akım anahtarı) tesis edilir. Parlayıcı, patlayıcı, tehlikeli ve zararlı maddelerin üretildiği, işlendiği ve depolandığı yerlerde, yüksek bina ve bacalar ile direk veya sivri çıkıntılar gibi yüksek yerler bulunan binalarda, yıldırıma karşı yürürlükteki mevzuatın öngördüğü tedbirler alınır ve tesisler kurulur.

Hijyen, Sosyal Tesisler ve İlk Yardım

Soyunma ve Duş Tesisleri

İş elbisesi giyme zorunluluğu olan çalışanlar için, yeterli büyüklükte, uygun aydınlatma, havalandırma, termal konfor ve hijyen şartlarını haiz, kadın ve erkek çalışanlar için ayrı ayrı soyunma yerleri sağlanır. Çalışanların soyunma yerleri dışındaki yerlerde giysilerini değiştirmelerine izin verilmez. Soyunma yerlerinin kolayca ulaşılabilir ve yeterli kapasitede olması ile buralarda yeterli sayıda oturma yeri bulunması sağlanır.

Soyunma odalarında her çalışan için çalışma saatleri içinde giysilerini koyabilecekleri yeterli büyüklükte kilitli dolaplar bulundurulur. Nemli, tozlu, kirli veya tehlikeli maddelerle çalışılan yerlerde iş elbiseleri ile harici elbiselerin ayrı yerlerde saklanabilmesi için yan yana iki dolap bulundurulur.

İlk Yardım Odaları

İşyerinin büyüklüğü, yapılan işin niteliği ve kaza riskine göre, işyerinde bir ya da daha fazla ilk yardım ve acil müdahale odası bulunması sağlanır. İlk yardım odaları yeterli ilk yardım malzemesi ve ekipmanı ile teçhiz edilir ve buralarda sedyeler kullanıma hazır halde bulundurulur.

Çalışma şartlarının gerektirdiği her yerde ilk yardım ekipmanları kolay erişilebilir yerlerde bulundurulur ve Güvenlik ve Sağlık İşaretleri Yönetmeliğine uygun şekilde işaretlenir. İşyeri hekimi görevleri ve sorumlulukları çerçevesinde, bu alanların düzenlenmesinde işyeri hekiminin rehberliği büyük önem taşır.

Temel Yükümlülükler Özet Tablosu

Açık Alan Çalışmaları ve Barınma Yerleri

Açık alanda yapılan çalışmalarda çalışanların herhangi bir tehlike durumunda işyerini hemen terk etmeleri veya kısa sürede yardım alabilmeleri sağlanır.

Barınma, dinlenme ve sosyal amaçlı kullanılan tesisler, yanıcı olmayan ve kolay tutuşmayan malzemeden inşa edilir. Barınma amacıyla çadır ve branda kullanılmaz. Barınma yerlerinin ısıtılmasında duman, gaz ve yangın tehlikesine karşı gerekli tedbirler alınır; mangal, maltız, açık ateş vb. kullanılmaz. Bu yerlerde uygun ve yeterli hijyenik şartlar, aydınlatma, havalandırma ve termal konfor şartları sağlanır.

İşyerinin türüne göre değişen bu gereklilikler, özellikle sağlık sektöründe iş güvenliği uygulamalarında farklı boyutlar kazanmakta; hastane ve klinik gibi mekânlarda hijyen gerekliliklerinin çok daha sıkı takip edilmesi gerekmektedir.

İşverenlerin bu yükümlülükleri etkin biçimde yerine getirmesinde OSGB (Ortak Sağlık ve Güvenlik Birimi) desteğinden yararlanmak, özellikle küçük ve orta ölçekli işletmeler için pratik ve maliyet etkin bir çözüm sunmaktadır.

Sıkça Sorulan Sorular