Kule Vinç Kurulum ve Söküm Güvenliği

Vinç ve kaldırma araçları güvenliği söz konusu olduğunda kule vinçler özel bir yer tutar. Kule vinçler, tüm şantiye sahasını kaplamasından ve yüksekte çalışmayı gerektirmesinden dolayı en çok tehlike arz eden iş ekipmanlarının başında gelmektedir. Şantiyelerde yüklerin yatayda ve dikeyde bir yerden bir yere taşınmasını sağlayan kule vinçlerde olabilecek bir kazada, taşınan yük, yapılan inşaat ve şantiye sahasında bulunan diğer ekipmanlar ile çalışanlar zarar görebilmektedir. Bu nedenle kurulum ve söküm aşamalarının her biri, titiz bir iş güvenliği planlaması gerektirmektedir.

Yasal Çerçeve ve Mevzuat Gereklilikleri

Türkiye’de kule vinçlerin kullanımı, İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü (İSGGM) tarafından yönetilen 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve ilgili yönetmeliklerle düzenlenir. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu gereğince oluşturulan, 25.04.2013 tarih ve 28628 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren “İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği” kapsamında kule vinç periyodik kontrolleri yapılmaktadır.

26.12.2012 tarih ve 28509 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren “İş Sağlığı ve Güvenliğine İlişkin İşyeri Tehlike Sınıfları Tebliği”nde yer alan 41.20 numaralı “İkamet amaçlı olan veya ikamet amaçlı olmayan binaların inşaatı” faaliyet kolu kapsamındaki tüm çalışmalar çok tehlikeli sınıfta yer almaktadır. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ile 29/12/2012 tarihli ve 28512 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği uyarınca inşaatlarda kullanılan kule vinç faaliyetlerinde risk değerlendirmesinin gerçekleştirilmesi de zorunludur.

Periyodik Kontrol Yükümlülüğü

Kaldırma ve iletme ekipmanları arasında yer alan vinçlerin, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu uyarınca yılda en az bir kez periyodik kontrollerinin yapılması yasal zorunluluktur. İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği’nin Ek III Bölümünün 1.4 Maddesi gereği periyodik muayene aralığı standartlarda belirlenmemişse ortam koşulları, kullanım sıklığı ve kullanım süresi gibi faktörler göz önüne alınarak belirlenmeli; bu aralık olası durumlar dışında 1 yılı aşmamalıdır.

Kurulum Öncesi Hazırlık ve Zemin Güvenliği

Kule vinç kurulumunda en kritik aşama, kurulum öncesinde yapılması gereken zemin ve saha analizidir. Kule vincin kurulacağı yerin zemin etüdü yapılmalı ve betonarme altyapısı teknik gerekliliklere uygun hazırlanmalıdır. Kule vinç kurulacak zemin, onlarca ton ağırlığa dayanıklı sağlam bir zemin olmalıdır; boş toprak, kum veya kayma riski olan zeminlerde kule vinç kurulmaz.

Bir kule vincinin her yükseklikte güvenli bir şekilde çalıştırılması için sağlam bir temel şarttır; temel, vincin ağırlığını, taşıdığı yükü ve çalışma sırasında oluşan dinamik kuvvetleri destekleyebilmelidir. Bom uzunluğu, çalışma yarıçapı, kurulum zemini, çevredeki binalar, rüzgâr etkisi, elektrik hattı mesafesi ve şantiye trafik planı birlikte değerlendirilmelidir.

Kurulum Aşamaları

Sağlam bir temel vincin stabilitesi için gereklidir ve betonarme yapıda inşa edilmelidir; modüler yapıdaki vinç, mobil vinç yardımıyla üst üste yerleştirilir ve cıvata-somun bağlantılarıyla sabitlenir. Vincin elektrik ve topraklama bağlantıları yapılır, motor çalıştırılır ve tüm sistemlerin doğru çalıştığı kontrol edilir. Vinç ilk defa kurulduğunda ya da yükseltildiğinde, şantiye İSG biriminden onay alınmadan kullanılmamalıdır.

Kurulumun yapılacağı yer ve mobil vincin çalışma alanı boşaltılarak emniyet şeridiyle güvenli hale getirilmelidir. Kurulumda kullanılacak mobil vincin kaldırma kapasitesi, kaldırılacak en ağır parça ve bu parçanın kaldırılacağı en uzun mesafe için uygun olmalıdır.

Söküm (Demontaj) Güvenliği

Söküm işlemi, kurulum kadar hatta bazı açılardan daha fazla risk barındıran bir süreçtir. Demontaj ve montaj sırasında vinç sahasının etrafı emniyet şeridiyle çevrilmeli ve bu sırada saha içine kimse girmemelidir. Vincin demontajından sonra tekrar kurulmasında, yetkili servislerce kontrol edilip kullanılabilir raporu alındıktan sonra tekrar çalışılabilir.

Vinç her yer değişiminden (deplasmandan) sonra tekrar kurulduğunda, topraklaması yapılıp yetkili servis tarafından kontrol edilerek kullanılabilir raporu alındıktan sonra çalıştırılmalıdır. Söküm ekibinde görev alan tüm personelin yüksekte çalışma konusunda sertifikalı olması ve uygun KKD kullanması zorunludur.

Söküm Sırasında KKD Gereksinimleri

Kule vinç kurulum ekibinde çalışacak personel emniyet kemeri, baret, reflektörlü yelek, iş tulumu, iş eldiveni ve iş ayakkabısı gibi kişisel koruyucu donanımları kullanmak zorundadır. İskele kurulum ve kullanım güvenliğinde olduğu gibi yüksekte gerçekleştirilen her türlü çalışmada tam vücut koşum tipi emniyet kemeri tercih edilmeli, düşme mesafesini sınırlayan uygun uzunlukta lanyard kullanılmalıdır.

Operasyon Güvenliği: Kurulum Sonrası Çalışma Kuralları

Operatör Yetkinliği ve Sertifikasyon

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (ÇSGB) tarafından belirlenen yönetmelik uyarınca, kule vinç operatörlüğü yapacak kişilerin resmi bir sertifika alması zorunludur. Temel eğitim kapsamında teorik eğitim (vinç yapısı, yük dengeleme, güvenlik kuralları, sinyalizasyon) ve pratik eğitim (vinçle çalışma, yük asma, durdurma prosedürleri) alınmaktadır. Bu ruhsat, sadece cihazın teknik uygunluğunu değil, operatörün yeterliliğini ve sahanın güvenlik standartlarını da doğrular.

Rüzgâr ve Hava Koşulları

Kule vinçle çalışılmaya başlanmadan önce rüzgâr ve fırtına hızının kontrolü sağlanmalı; rüzgâr ölçme sisteminin çalışıp çalışmadığı kontrol edilmeli ve rüzgâr hızı 45-50 km/saat ise vinçle çalışma yapılmamalıdır. Vincin en yüksek noktasına anemometre yerleştirilerek rüzgâr hızı bilgileri alınır ve operatör ekranına yansıtılır.

Elektrik Hattı Güvenliği

Yüksek gerilim hatları yakınında vinç ile çalışmak gerekiyorsa, gerilim hattı ile arada en az 5 metre mesafe olmalıdır; bu mümkün olmuyorsa vinç ile çalışma yapılmamalıdır. Vinçler üzerindeki yük ve rüzgâr limit emniyet şalterleri kesinlikle iptal edilmemeli; bu şalterlerin devre dışı edilmesi vinç devrilmesi gibi ölümcül kazalara yol açabileceğinden kesinlikle yasaktır.

Periyodik Kontrol ve Bakım Zorunlulukları

Vinçlerin halatları, halatın tambur yataklarına iyi oturup oturmadığı, kanca ve kanca kilitleri, frenleri ve otomatik durdurucuları (switch’leri) yetkili bir teknik eleman tarafından her üç ayda bir bütünüyle kontrol edilerek periyodik kontrol raporu düzenlenmelidir. Bunun yanı sıra yıllık periyodik muayene de akredite kuruluşlar tarafından gerçekleştirilmek zorundadır.

Yükler kaldırılmadan önce vinç halatları günlük olarak kontrol edilmeli; halatlarda bukle (gam), deformasyon veya kopukluk varsa halat değiştirilmelidir. Kule vinç yük kancasının emniyet mandalı her zaman çalışır durumda olmalıdır.

Çok Vincin Aynı Sahada Kullanılması

Birden fazla kule vincin aynı şantiyede birlikte çalıştığı durumlarda özel güvenlik tedbirlerinin alınması gerekmektedir. Aynı sahadaki diğer kule vinçlerin çalışma alanları birbirini kesmeyecek şekilde yerleştirilmeli; birbirinin çalışma alanı içinde yer alan vinçlerin aynı bölgede çalışmaması için gerekli mühendislik tedbirleri alınmış olmalıdır. Bu bağlamda, bir diğer önemli nokta operatör-işaretçi iletişimidir: Çalışmalar sırasında operatör işaretçi dışındaki kişilerden gelen komutları uygulamayacak; ancak her kim tarafından verilirse verilsin “DUR” komutuna uyacaktır.

Sıkça Sorulan Sorular