Konveyör Bant Sistemlerinde Güvenlik

Konveyör bant sistemleri, modern sanayinin vazgeçilmez omurgalarından birini oluşturur. Bu sistemler, yükleri uzun mesafelere taşımak veya bir hat üzerinde bazı işlemlerden geçirmek amacıyla kullanılan mekanik ve elektrikli sistemlerdir. Seri üretimin yapıldığı her türlü işkolu, madenler, kargo sektörü, lojistik ve büyük ticaret depoları gibi çok geniş kullanım alanına sahiptirler. Bununla birlikte, elektrikli ve mekanik hareketin bulunduğu, aynı zamanda yük taşınan ve çevresinde insanın bulunduğu bu sistemler çok sayıda tehlike barındırır ve gerekli önlemler alınmazsa çok ciddi iş kazaları yaşanabilir.

Türkiye’de Yasal Çerçeve ve Mevzuat

Konveyör bant sistemi, “İş Ekipmanları Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği”ne tabidir. Bu Yönetmelik, iş yerinde iş ekipmanlarının kullanımı ile ilgili sağlık ve güvenlik yönünden uyulması gerekli asgari şartları belirlemek amacıyla, 20/6/2012 tarihli ve 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamına giren tüm iş yerlerini kapsamaktadır.

Özellikle madenlerde risk teşkil ettiği için “Maden İş Yerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği” Yönetmeliğinin ilgili maddelerine göre kontroller yapılmalıdır. Maden ortamlarına özgü olarak, bant konveyörler antistatik ve alev yürütmez özellikte olmalı; ısınmayı veya tutuşmayı tespit etmek üzere sensörler ve ortaya çıkabilecek herhangi bir yangının ilerlemesini durduracak sıklıkta soğutma/söndürme sistemi ile donatılmalıdır.

Periyodik Kontrol Yükümlülüğü

Konveyör bantlar, İş Ekipmanları Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği kapsamında yılda en az 1 defa periyodik muayene yapılmalıdır. Periyodik kontrol/muayene süresi, söz konusu Yönetmelikte standart veya azami bir süre belirtilmemişse imalatçının öngördüğü periyotla yapılır; bu da yoksa azami süre 1 yıldır.

İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliğine göre sürekli taşıma donanımlarının periyodik kontrolünü yaptırma sorumluluğu işverene aittir; ilgili yönetmelikte “işyerinde kullanılacak iş ekipmanının yapılacak işe uygun olması ve bu ekipmanın çalışanlara sağlık ve güvenlik yönünden zarar vermemesi için işveren gerekli tüm tedbirleri alır” maddesi bulunmaktadır.

EKİPNET ve ISG-KATİP Zorunluluğu

Yönetmelik değişikliği; periyodik kontrol süreçlerini, EKİPNET (İSG-KATİP modülü) üzerinden kayıt-takip mantığını ve rapor/sözleşme zorunluluklarını netleştirip sıkılaştırmakta; ayrıca EK-III’ü baştan sona yenilemektedir. İSG-KATİP üzerinden sözleşme olmaksızın periyodik kontrol raporu düzenlenemeyecek; sözleşmesiz raporlar geçersiz sayılacaktır.

Konveyör Bant Sistemlerindeki Tehlike Bölgeleri

Konveyör bantlara bağlı temel tehlikeler mekanik niteliktedir ve sıkışma noktalarına takılma, sıyrık ve yanıklar nedeniyle zarar verebilecek hareketli parçaları ile kesilme ve ezilme yoluyla zarar verebilecek sıkışma noktalarını içerir.

Kritik Risk Noktaları

Bir konveyör bandı sistemindeki hareketli parçaların çoğu dönen elemanlardır; rulolar, tahrik milleri, kaplinler, tamburlar ve hız sensörleri bu dönen elemanların başında gelir. Yüksek hızla dönme hareketi, dolanma veya sıkışma riski oluşturur. Bir konveyörde çok sayıda kıstırma noktası bulunur; bunlar tahrik tamburları, saptırma tamburları, rulolar, kirişler, şut duvarları ve saptırıcılar dahil olmak üzere bandın temas ettiği veya yaklaştığı elemanlardır.

Kazaların çoğunun tahrik tamburu, kuyruk tamburları ve tahrik sistemleri çevresinde yaşandığı; kazaların önemli bir bölümünün ise temizlik veya diğer bakım faaliyetleri sırasında meydana geldiği bilinmektedir.

Temel Güvenlik Önlemleri

Mekanik Koruma Tedbirleri

Döner parçalara, dişlilere, makaralara doğrudan temas engellenmelidir. Bu bölgelere koruyucu muhafazalar yerleştirilerek el, kol gibi uzuvların sıkışması önlenir. Konveyörlerin tehlikeli kısımları, özellikle baş ve kuyruk tamburları, uygun ve güvenlikli bir koruyucu altında bulundurulur. Konveyörlerin eğimi, konveyörler üzerinde taşınan madde veya malzemenin kayması sonucu tehlike meydana getirebilecek derecedeyse, bu tehlikeyi önleyecek özel tedbirler alınır.

Acil Durdurma Sistemleri

Konveyör sisteminin farklı noktalarına kırmızı acil durdurma butonları yerleştirilmelidir. Operatör ya da çalışan tehlike gördüğünde anında sistemi durdurabilmelidir. Konveyörler, makiniste işaret vermek üzere işaretleşme araçlarıyla veya herhangi bir noktada durdurabilecek bir düzenle donatılır; bu araçlar çalışırken bir sorumlunun sürekli gözetimi altında bulundurulur.

Bakım ve Kilitleme (LOTO) Prosedürü

Bakım, onarım ve muayene işlemleri sırasında bant elektriği mutlaka kesilmeli ve kilitleme prosedürü uygulanmalıdır. Bakım onarım yapılan alana ilgili olmayan kişilerin girişi engellenmelidir. Bakım sırasında konveyör bant sistemleri tamamen enerjiden izole edilmeli ve kilitlenmelidir; kazaları önlemek için “bakımda” etiketi asılmalıdır. Temizleme amacıyla konveyörü durdurmanın yol açacağı üretim kaybının maliyeti konusunda kaygılanan işletmeciler, olası bir kazanın sonuçlarını göz önünde bulundurduğunda bu kuralın ne kadar önemli ve yerinde olduğunu anlayacaktır.

Uluslararası Standartlar

Konveyör bantların güvenli tasarımı ve işletimi, hem Avrupa hem de uluslararası standartlarla düzenlenmektedir. EN 12882, genel amaçlı kullanım için konveyör bantlarına yönelik güvenlik gerekliliklerini belirleyen standarttır. EN 12882 Kategori 1 düzeyinde temel güvenlik gereksinimi, bandın antistatik olmasını ve EN ISO 284 uluslararası standartlarına uymasını zorunlu kılmaktadır. Endüstriyel uygulamalarda yerüstünde kullanılan bantlar için temel test standardı EN/ISO 340’tır.

Çalışan Eğitimi ve Davranışsal Güvenlik

Tüm çalışanlara acil durum durdurma sistemi hakkında eğitim verilmelidir. Konveyör sistemlerinin güvenli kullanımı, tehlike noktaları ve acil durum prosedürleri konusunda düzenli eğitimler verilmeli; eğitim almamış personelin sistemde çalışması yasaklanmalıdır.

Bantlarda kazaların önlenmesi için ilk koşul eğitim ve tehlike oluşturan yerlerin kapatılarak çalışanların ulaşmasının önlenmesidir. Konveyör sistemlerinin belirli bölgeleri yalnızca yetkili ve eğitimli personel tarafından erişilebilir olmalı; “Tehlike – Yetkisiz Giriş Yasaktır” gibi uyarı levhaları yerleştirilmelidir.

Akıllı İzleme ve Teknolojik Güvenlik Sistemleri

Modern konveyör sistemlerinde teknoloji, güvenliğin ayrılmaz bir parçası hâline gelmiştir. Yakınlık sensörleri, sistemin çevresinde bir engel ya da kişi tespit ettiğinde sistemi durdurabilir; ışık perdeleri ve hareket algılayıcıları da çalışan güvenliğini artırır. Sistem arızaları, aşırı ısınma, bant kayması gibi durumlar anlık olarak izlenmeli; otomatik alarmlar sayesinde operatör uyarılmalı ve sistem güvenli biçimde durdurulmalıdır.

Operatörler çalışmaya başlamadan önce her seferinde iş ekipmanlarını kontrollere tabi tutmalıdır. Kullanım sırasında ekipman, çatlak, gevşemiş bağlantılar, parçalardaki deformasyon, aşınma, korozyon ve benzeri belirtiler bakımından gözle muayene edilmeli ve fonksiyonları denenmelidir. Çatlak, aşırı aşınma ve benzeri tespit edilen herhangi bir iş ekipmanı kullanım dışı bırakılmalı ve derhal periyodik kontrole tabi tutulmalıdır.

Yangın Güvenliği

Konveyör bantlarda yangın riski, özellikle yeraltı ve kapalı tesislerde son derece kritiktir. EN 12882:2015 standardı, yeraltı tesislerinde kullanılmayan genel amaçlı konveyör bantlar için elektriksel ve yanmazlık güvenlik gereksinimlerini belirlemekte; bantları son kullanım uygulamalarında aranan güvenlik düzeyi açısından kategorize etmektedir. Test yöntemleri ve performans standartları, bandın yerüstünde mi yoksa yeraltında mı kullanılacağına bağlı olarak önemli ölçüde farklılık göstermektedir.

Eğer bant sistemi birden fazla sayıda konveyör banttan oluşuyorsa her biri için ayrı ayrı gövde topraklaması yapılmalıdır. Elektrostatik birikimin önüne geçmek, hem yangın hem de patlama riskini minimize etmek açısından kritik bir önlemdir.

Sıkça Sorulan Sorular