Döküm ve metal ergitme işleri; yüksek sıcaklık, ergimiş metal sıçraması, toz, duman ve yoğun gürültü gibi çok sayıda ciddi tehlikeyi bir arada barındıran, çok tehlikeli sınıfta değerlendirilen iş kollarından biridir. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu başta olmak üzere ilgili yönetmelikler çerçevesinde işverenlerin kapsamlı önlemler alması zorunludur. Bu makalede dökümhane ve ergitme işlerindeki başlıca riskler, yasal yükümlülükler, KKD gereksinimleri ve meslek hastalıkları ele alınmaktadır.
Türkiye’de metal sektörü, iş kazalarının en sık görüldüğü sanayi kollarından biri olmayı sürdürmektedir. Metal sektöründe iş güvenliği söz konusu olduğunda döküm ve ergitme işyerleri, tehlike yoğunluğu açısından özellikle öne çıkmaktadır. Dökümhanelerin alt bölümleri modelhane, maçahane, kalıphane, ergitme, döküm ve taşlama gibi birimlerden oluşmakta; bu aşamaların her birinde çeşitli tehlikelerle karşılaşma olasılığı yüksek seyretmektedir. Dökümcülük, kazaların yaralanma ve ölümle sonuçlanma oranının da yüksek olduğu işlerden biridir. Bu nedenle hem işverenler hem de çalışanlar için kapsamlı bir İSG bilgisine sahip olmak hayati önem taşımaktadır.
Döküm ve Ergitme İşlerinin Yasal Çerçevesi
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, 30 Haziran 2012 tarihinde yürürlüğe girmiş olup iş kazaları ve meslek hastalıklarını önlemek amacıyla çalışanların sağlıklı ve güvenli bir ortamda çalışmalarını sağlamayı hedeflemektedir.
Tehlike Sınıfı ve Çalışma Süreleri
İşyerlerinde İşin Durdurulmasına Dair Yönetmelik’in 4. maddesinin (f) bendinde, metal işleri kollarından birine ait olabilmesi için çok tehlikeli sınıfta yer alması koşulu getirilmiştir. Dökümhaneleri ilgilendiren önemli bir mevzuat da “Sağlık Kuralları Bakımından Günde Ancak Yedi Buçuk Saat veya Daha Az Çalışılması Gereken İşler Hakkında Yönetmelik”tir. Bu Yönetmelik’in 4. maddesinde “döküm sanayii işleri” açıkça sayılmış; gürültü düzeyi en yüksek maruziyet etkin değerini (8 saat = 85 dB(A)) aşan işler de bu kapsama alınmıştır.
On’dan fazla çalışanı bulunan dökümhaneler, akaryakıt istasyonları ve inşaatlar gibi işyerlerinde diğer sağlık personeli bulundurulması zorunludur. Aynı zamanda çok tehlikeli işyerlerinde A sınıfı iş güvenliği uzmanı ile işyeri hekimi çalıştırma yükümlülüğü bulunmaktadır.
Başlıca Risk Faktörleri
Yüksek Sıcaklık ve Ergimiş Metal Sıçraması
Ergitme işlemi; bir maddenin ısıtılması sonucunda katı fazdan sıvı faza geçmesidir. Metalürji sektöründe bu işlemler için alaşımın çeşidine göre katı yakıtlı, sıvı yakıtlı, gaz yakıtlı ve elektrik ile ısıtılan ocaklar kullanılmaktadır. Metal eritmede kullanılan en eski ve basit araçlar potalı ocaklardır; bu ocakların sabit ve devrilebilen tipleri olup içi ateş tuğlasıyla örülmüş metal kabuktan oluşmaktadır. Sıvı hâlde bulunan metalin potadan kalıba aktarılması sırasında oluşan sıçramalar, ciddi yanık ve yanma tehlikesi yaratmaktadır.
Toz ve Solunum Riski
Toz, dökümhanelerde gerçekleştirilen pek çok proses süresince ortaya çıkmaktadır. Bunların başında silis ve kömür tozları ile ergitme işlemi esnasında çıkan zararlı ve zehirleyici gaz ile dumanlar gelmektedir. Çapak kırma ve taşlama işleri de önemli toz kaynaklarıdır.
Metal ve döküm işlerinde tozlardan kaynaklanan hastalıklara çok sık rastlanmakta; silika kumu ile sıkça çalışıldığından silikoz hastalığına yakalanma riski oldukça yüksek olmaktadır. Akciğerlerde tozun birikmesi sonucu doku hasarı ile seyreden hastalığa genel olarak pnömokonyoz adı verilmektedir. Tozun çıktığı kaynakta emilerek ortama yayılmadan uzaklaştırılması için lokal egzos sistemleri kurulması zorunludur.
Gürültü ve Titreşim
Gürültü ölçümleri sonucunda, ölçüm yapılan dökümhanelerdeki çalışanlar için günlük kişisel gürültü maruziyet değerlerinin yasal mevzuattaki en yüksek eylem değerlerinin üzerinde çıktığı saptanmış; bazı dökümhanelerde ise maruziyet sınır değerinin de aşıldığı tespit edilmiştir. Bu sonuçlar gürültünün demir döküm sektöründe çalışanlar için ciddi bir risk oluşturduğunu kanıtlamıştır.
Maruziyet sınır değeri (LEX,8h = 87 dB(A) veya Lpeak = 140 dB(C)) aşıldığında işveren derhal koruyucu önlem almakla yükümlüdür. Titreşim, döküm sektöründe İSG yönünden sorun oluşturabilir ve çalışanların el-koluna aktarıldığında çok ciddi mesleki maruziyetlere yol açabilir; taşınabilir titreşimli aletler el-kol titreşim sendromunun (Raynaud Olgusu) oluşmasına neden olabilmektedir.
Kimyasal Tehlikeler
Demir döküme kaynak yapılırken nikel içerikli dumanlar ortaya çıkmakta; plazma alev makinesi de yüksek miktarda metal duman, ozon, azot oksit ve UV radyasyonu oluşturmaktadır. Geleneksel döküm metalleri demir, çelik, tunç ve bronz iken günümüzde alüminyum, titan, krom, nikel, magnezyum ve hatta berilyum gibi metaller de kullanılmaktadır.
Kişisel Koruyucu Donanım (KKD) Gereksinimleri
Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik’te yüksek fırınlar, ergitme ocakları, çelik işleri, haddehaneler, metal işleri, demir işleme, presle sıcak demir işleme ve döküm işleri, koruyucu ekipman kullanımının gerekli olabileceği işler arasında açıkça sayılmıştır.
Metalurji, cam işleme, döküm, fırın operasyonları ve kaynak işleri gibi yüksek sıcaklıklarla doğrudan temasın kaçınılmaz olduğu sektörlerde ısıya dayanıklı eldiven kullanımı sadece bir zorunluluk değil, hayati bir koruma kalkanıdır. Termal koruyucu eldivenler, elleri aşırı sıcak yüzeylerden, konvektif ısıdan, radyant ısıdan ve erimiş metal sıçramalarından korumak için tasarlanmış özel KKD ürünleridir.
| KKD Türü | Korunulan Tehlike | Standart / Kapsam |
|---|---|---|
| Isıya dayanıklı eldiven | Ergimiş metal sıçraması, sıcak yüzey teması | EN 407 (Termal tehlikeler) |
| Yüz siperi / kaynakçı maskesi | UV radyasyonu, kıvılcım, sıçrayan metal | EN 166, EN 175 |
| Yarı yüz / tam yüz solunum maskesi | Silis tozu, metal dumanı, toksik gaz | EN 149, P3 filtre sınıfı |
| Kulak koruyucu (kulaklık/tıkaç) | Yüksek gürültü maruziyeti | İşyerinde Gürültü Yönetmeliği |
| Isıya dayanıklı koruyucu elbise/önlük | Ergimiş metal sıçraması, radyant ısı | EN ISO 11612 |
| Çelik burunlu emniyet ayakkabısı | Düşen cisimler, sıcak zemin | EN ISO 20345 |
| Koruyucu baret | Düşen veya fırlayan cisimler | EN 397 |
Mesleki Hastalıklar ve Sağlık Gözetimi
Döküm ve ergitme işçileri, uzun vadede ciddi meslek hastalıkları riskiyle karşı karşıyadır. Metal ve döküm işlerinde tozlardan kaynaklanan hastalıklara oldukça sık rastlanmakta; silikoz riskinin yanı sıra pek çok işçide kronik bronşit de görülmekte, yürürken nefes darlığı ve devamlı öksürük şikayetleri sıklıkla dile getirilmektedir.
İşverenlere tüm çalışanlar için sağlık taraması zorunluluğu getirilmiştir. 6331 sayılı Kanun’un 15. maddesi gereğince işe giriş, iş değişikliği, iş kazası, meslek hastalığı ve tekrarlanan işten uzaklaşma durumlarında, iş ve çalışan niteliğiyle tehlike sınıfına göre Bakanlıkça belirlenen düzenli periyotlar dahilinde sağlık taraması zorunludur.
Ergitme Bölümüne Özel Teknik Önlemler
Havalandırma ve Egzos Sistemleri
Tozun çıktığı kaynakta emilerek ortama yayılmadan uzaklaştırılması için lokal egzos sistemleri kurulmalıdır. Ergitme ocaklarının üstüne davlumbaz tipi egzos kanalları, potanın tutulduğu alanlara ise noktasal emme sistemleri yerleştirilmeli; genel havalandırma bu lokal sistemleri desteklemelidir.
Ocak Operasyonu Güvenliği
Ergitme ocaklarına metal ve hurda yüklerken nemli ya da boyalı malzeme kesinlikle kullanılmamalıdır. Sıvı metal ile suyun teması, buhar patlamasına yol açabilir. İşveren, risk değerlendirmesi sonucunda alınacak İSG tedbirleri ile kullanılacak koruyucu donanım veya ekipmanı belirlemeli; işyerinde uygulanacak tedbirler çalışma şekilleri ve üretim yöntemleriyle birlikte değerlendirilerek işyerinin her kademesinde uygulanabilir nitelikte olmalıdır.
Döküm ve ergitme işlerine benzer kimyasal ve termal risk profiline sahip kaynak işlerindeki iş güvenliği önlemlerinin de bu kapsamda değerlendirilmesi önerilir.
Eğitim ve Risk Değerlendirmesi Yükümlülükleri
Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfta yer alan işyerlerinde, yapılacak işlerde karşılaşılacak sağlık ve güvenlik riskleri ile ilgili yeterli bilgi ve talimatları içeren eğitimin alındığına dair belge olmaksızın başka işyerlerinden gelen çalışanlar işe başlatılamaz. İşverenin tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfta yer alan işyerlerinde çalışacak olanlardan yapacakları işle ilgili mesleki eğitim aldıklarını belgelendirmesi zorunludur; bu belgeye sahip olmayanlar bu işlerde çalıştırılamaz.
Elli ve daha fazla çalışanın bulunduğu ve altı aydan fazla süren işlerin yapıldığı tüm işyerlerinde iş sağlığı ve güvenliği kurulu oluşturulması zorunludur.
Döküm ve metal ergitme işyerleri; yüksek sıcaklık, toksik toz, gürültü ve kimyasal duman gibi tehlikelerin iç içe geçtiği, çok tehlikeli kategoride yer alan çalışma ortamlarıdır. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve ilgili yönetmelikler çerçevesinde işverenlerin A sınıfı iş güvenliği uzmanı istihdamından lokal egzos sistemleri kurulmasına, uygun KKD tedarikinden periyodik sağlık taramalarına kadar kapsamlı önlemler alması yasal zorunluluktur. Çalışanların korunması; mevzuata uyum, düzenli eğitim ve sürekli risk değerlendirmesi ile ancak mümkün kılınabilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Döküm işyerleri hangi tehlike sınıfına girer?
Döküm ve metal ergitme işyerleri, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ile İş Sağlığı ve Güvenliğine İlişkin İşyeri Tehlike Sınıfları Tebliği kapsamında çok tehlikeli sınıfta yer almaktadır. Bu sınıflandırma; işyerinde A sınıfı iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi çalıştırma yükümlülüğünü beraberinde getirmektedir.
Dökümhanelerde gürültü sınır değeri nedir?
“Çalışanların Gürültü ile İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik” kapsamında işyerlerindeki maruziyet sınır değeri LEX,8h = 87 dB(A) veya Lpeak = 140 dB(C) olarak belirlenmiştir. Sağlık Kuralları Yönetmeliği de “döküm sanayii işleri” ve “günlük 8 saatlik gürültü düzeyi 85 dB(A)’yı aşan işler” için azami 7,5 saatlik çalışma süresini öngörmektedir.
Dökümhane çalışanları hangi meslek hastalıklarına yakalanabilir?
Başlıca mesleki sağlık riskleri şunlardır: Silis tozuna uzun süreli maruziyet sonucu gelişen silikoz, metal duman ve kimyasallardan kaynaklanan kronik bronşit ve solunum yetmezlikleri (pnömokonyoz), titreşimli el aletlerinin neden olduğu el-kol titreşim sendromu (Raynaud Olgusu) ve yüksek gürültü maruziyetine bağlı kalıcı işitme kaybı.
Ergitme bölümünde çalışanlar için zorunlu KKD’ler nelerdir?
Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik kapsamında döküm ve ergitme ocaklarında çalışanlar için; ısıya dayanıklı eldiven (EN 407), yüz siperi veya kaynakçı maskesi (EN 175), P3 sınıfı filtreli solunum koruyucu, ısıya dayanıklı koruyucu elbise ve önlük (EN ISO 11612), çelik burunlu emniyet ayakkabısı ve kulaklık gibi koruyucu donanımların kullanımı zorunludur. Tüm KKD’ler CE işaretli ve standartlara uygun olmalıdır.
Döküm işlerinde çalışacak biri mesleki eğitim belgesine ihtiyaç duyar mı?
Evet. 6331 sayılı Kanun’un 17. maddesi uyarınca tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfta yer alan işyerlerinde çalışacak kişilerin yapacakları işle ilgili mesleki eğitim aldığını belgelemeleri zorunludur. Söz konusu belgeye sahip olmayanlara bu işlerde görev verilemez; bu durum hem asıl işverenin hem de alt işverenin yasal sorumluluğu kapsamındadır.
Ergimiş metalin suyla teması neden tehlikelidir?
Ergimiş metal son derece yüksek sıcaklıkta sıvı hâldedir. Nem ya da su içeren herhangi bir malzemeyle temas anında büyük miktarda su buharı oluşur ve bu ani basınç artışı buhar patlamasına yol açar. Bu nedenle ocaklara yüklenen tüm hurda ve metallerin önceden kuru ve boyasız olduğundan emin olunması, ergitme bölümünde zemin kuru tutulması ve su içeren kapların ocak yakınına taşınmaması gerekmektedir.
Bu konuyla ilgili diğer rehberler
→ Metal Sektöründe İş Güvenliği
→ Beton ve Kalıp İşlerinde Güvenlik
→ Mobilya ve Ahşap İşlerinde İş Güvenliği
→ Kaynak İşlerinde İş Güvenliği
