Float Cam ve Temperleme Hatlarında İş Güvenliği

Cam üretimi, insanlık tarihinin en eski sanayilerinden biri olmasına karşın günümüzde hâlâ son derece zorlu çalışma koşullarını barındırmaktadır. Float cam hattı, hammaddenin yaklaşık 1500°C’de eritilmesinden başlayarak erimiş kalay banyosu üzerinde şekillendirilmesine uzanan; temperleme hattı ise kesilen cam levhaların 600-700°C’ye ısıtılıp aniden soğutulduğu kritik üretim süreçleridir. Bu tesisler, iş sağlığı ve güvenliği açısından çok tehlikeli sınıfta yer almakta; kesim hattında karşılaşılabilecek riskler ve bu risklerden nasıl korunulması gerektiği özellikle incelenmektedir. Gerek cam ve seramik sektöründeki genel İSG gereklilikleri gerekse bu hatların kendine özgü tehlikeleri, bütüncül bir yaklaşımla ele alınmayı gerektirmektedir.

Float Cam Üretim Süreci ve Temel Tehlikeler

Float Prosesinin Aşamaları

Float teknolojisi ile cam üretiminde, kum, soda ve kireçtaşı başta olmak üzere belirli özellik ve miktardaki hammaddelerin karışımından oluşan cam harmanı, fırında yaklaşık 1500°C’de eritilir. Fırından çıkan cam eriyiği yaklaşık 1100°C’deki kalay banyosuna akıtılır ve camın kalay üzerinde yüzdürülmesiyle cam şeridinin homojen hale gelmesi sağlanır. Bu süreç, çalışanlar için ısıl tehlikeler, erimiş metal buharları ve yoğun gürültü gibi çok katmanlı riskler barındırır.

Oksit oluşumunun önlenmesi için kalay banyosu atmosferi azot gazı ile basınçlandırılmaktadır. Bu durum, ortamda azot birikimi ve oksijen yetersizliği tehlikesini de beraberinde getirmekte; kapalı alanlarda çalışan personel için özel önlemler alınmasını zorunlu kılmaktadır. Tavlama aşaması, sıcak ürünün ortam sıcaklığına kadar soğutulması sırasında iç gerilmelerinin kabul edilebilir sınırlara indirildiği kritik kısımdır. Cam normal olarak soğumaya bırakıldığında soğuma çok hızlı gerçekleşeceği için camı oluşturan moleküller çok düzensiz bir şekilde kalır; bu da camın içinde stres olarak adlandırılan gerilimler oluşturur. Bu gerilimler zamanla camın kırılmasına veya çatlamasına yol açabilir. Bunu önlemek adına şekillendirme sonrası üretilen ürünler, kontrollü bir şekilde soğutularak yüzey gerilimlerinin giderilmesi ve mekanik mukavemet kazanması için tavlanmaktadır.

Float Hattında Risk Envanteri

Cam, yerkabuğunda bolca bulunan silika (kum), soda külü ve kireç, feldspat ve iz elementlerden üretilir. Hammadde hazırlama aşamasında silika tozu maruziyeti kritik bir mesleki tehlikedir. Serbest kristalin silika içeren solunabilir toz silikojenik etkilere sahiptir. Silika maruziyeti sonucunda, kot taşlama işçilerinin hastalığı olarak da bilinen bir meslek hastalığı olan silikozis ortaya çıkmaktadır. Silikozis, pnömokonyozlar başlığı altında toplanan akciğer hastalıklarındandır. Hastalık mesleki akciğer hastalıkları arasında hızlı seyreden ve ölümcül olanlarından biri olup koruyucu tedbirlerle önlenebilir. Cam ve camdan mamul eşya imali ile ayna imali, çok tehlikeli işler sınıfında yer almaktadır.

Temperleme Hattında İş Güvenliği

Temperleme Prosesi ve Tehlike Profili

Standart cam levha, özel bir fırında yaklaşık 600°C ile 700°C arasındaki yüksek sıcaklıklara kadar ısıtılır. Cam yumuşama noktasına ulaştığında fırından çıkarılır ve yüzeyine yüksek basınçlı hava püskürtülerek hızla soğutulur. Bu hızlı soğuma, camın dış yüzeylerinde bir “basınç gerilmesi” oluştururken, iç kısmında bir “çekme gerilmesi” yaratır. Temperli camlar, eşit kalınlıktaki normal camlara göre yaklaşık 5 kat daha dayanıklıdır. Ancak üretim aşamasında bu hatlar, çalışanlar için yoğun ısıl yük, yüksek basınçlı hava sistemleri, elektrik tehlikeleri ve ani cam kırılması riskleri oluşturur.

Temperleme fırınlarına yakın bölgelerde çalışanlar yüksek yayınımlı ısıl radyasyona maruz kalır. Cam üzerine baskı yapıldıktan sonra kurutma fırınlarında 150-200°C’de kurutulan cam, rezistanslı fırınlarda 610-650°C sıcaklığa kadar ısıtılır ve ardından basınçlı hava ile aniden soğutularak temperlenmiş olur. Bu ani soğutma fazı sırasında yüksek basınçlı fan sistemleri ciddi gürültü seviyeleri üretmekte, kuench (soğutma) bölgesi ise ayrıca vibrasyon riski barındırmaktadır.

Temperleme hattındaki fan arızaları, iş sağlığı ve güvenliği açısından ciddi tehlikeler de yaratabilmektedir. Bu nedenle fanların, personelin çalıştığı bölümlerden sağlam bir duvar ve ses yalıtımı ile ayrı bir oda içinde olması gerekmektedir.

Temperleme Hatlarında Ani Cam Kırılması Tehlikesi

Camın ham maddesinde nadiren de olsa bulunan mikroskobik nikel sülfür tanecikleri, temperleme işlemi sırasında genleşir. Cam montajdan aylar sonra bile, ortamdaki sıcaklık değişimleriyle bu tanecikler genleşmeye devam edebilir ve camın içindeki gerilimi bozarak patlamaya yol açabilir. Temperli cam kırıldığında zar büyüklüğünde küçük parçalara ayrılması nedeniyle kullanıcıların yaralanmasına neden olmayan emniyet camı sınıfında bir ürün olsa da hat üzerindeki ani kırılma olayları, çalışanlar için ciddi göz ve yüz yaralanmalarına neden olabilir. Bu nedenle temperleme hattı boyunca yüz siperi ve güvenlik gözlüğü kullanımı zorunludur.

Mevzuat Çerçevesi ve Yasal Yükümlülükler

6331 Sayılı Kanun Kapsamındaki Yükümlülükler

Float cam ve temperleme hatları, Türkiye İşyeri Tehlike Sınıfları Listesi’nde “çok tehlikeli” sınıfta yer almaktadır. Bu sınıfta yer alan işyerlerinde işveren, çalışanları arasından iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi ve on ve daha fazla çalışanı olan çok tehlikeli sınıfta yer alan işyerlerinde diğer sağlık personeli görevlendirmek zorundadır. Mesleki eğitim alma zorunluluğu bulunan tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfta yer alan işlerde, yapacağı işle ilgili mesleki eğitim aldığını belgeleyemeyenler çalıştırılamaz.

Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfta yer alan işyerlerinde, yapılacak işlerde karşılaşılacak sağlık ve güvenlik riskleri ile ilgili yeterli bilgi ve talimatları içeren eğitimin alındığına dair belge olmaksızın, başka işyerlerinden çalışmak üzere gelen çalışanlar işe başlatılamaz. Bu hüküm, özellikle geçici işçi ve taşeron çalışanların yoğun kullanıldığı cam fabrikaları için kritik önem taşımaktadır.

Risk Değerlendirmesi Yöntemi

Cam şekillendirme tesislerinde kesim hattında karşılaşılabilecek riskler ve bu risklerden nasıl korunulması gerektiği incelenmeli; kesim hattındaki risklerin proaktif yaklaşımla iş sağlığı ve güvenliği açısından oluşmadan önce kaynağında tespit edilip çalışanları iş kazalarından ve meslek hastalıklarından korumak amacıyla giderilmesi için alınabilecek tedbirler araştırılmalıdır. Fine-Kinney metodu ile yapılan risk analizi, iş sağlığı ve güvenliği risk değerlendirmesinde sıkça kullanılan yöntemlerdendir. Bir riskin gerçekleşme ihtimali, tehlikeye maruz kalma sıklığı ve gerçekleşmesi sonucunda ortaya çıkaracağı şiddet derecesi değerlendirilerek risk ölçüm değeri ortaya çıkmaktadır.

Kişisel Koruyucu Donanım (KKD) ve Teknik Önlemler

Zorunlu KKD Uygulamaları

Şekillendirmenin esas alındığı çalışma alanlarında kullanılan yükleme, kesme makinası, rodaj ve bizote makinaları ile çalışanlar için KKD kullanımının önemi son derece kritiktir. Çalışanların maruz kaldığı gürültü ve toz, çalışma ortamındaki aydınlatma, havalandırma ve sıcaklık etkenlerinin ölçümleri yapılmalı ve gerekli tedbirler alınmalıdır.

Kimyasal Tehlikeler ve Havalandırma

Zehirli ve solunması zararlı olan kimyasalların kullanıldığı bölümlerde yerel cebri havalandırma (LEV) sistemleri kullanılmalıdır. Kimyasal ve ağır metal buharları çıkışının olduğu çalışma alanında genel havalandırma sistemleri de ortam havasını uygun aralıklarla yenileyecek şekilde düzenlenmelidir. Kullanılan kimyasalların tümünün Malzeme Güvenlik Bilgi Formları (MSDS) edinilmeli ve kimyasalların kullanımı sırasında bu formlar rehber alınmalıdır.

Yanıcı ve yakıcı maddeler bir arada bulunmamalıdır. Fırın ve ocakların bulunduğu bölümlerde tutuşabilecek malzemelerin tutulmaması gerekir. Ayrıca fırınlardan ve ergitme aşamalarında kullanılan ocaklardan kaynaklanan yangınlar çalışma ortamına ve çalışanlara zarar verebilir. Kullanılan kimyasallardan kaynaklanan yangınlar ve patlamalar da bu işkolunun risklerinden biridir.

Eğitim, Denetim ve Yönetim Sistemi

İşçi Eğitimi ve Yetkinlik

Makine kullanımı ve çalışma ortamına uygun eğitimlerin verilmesi sağlanmalıdır. İşçi sağlığı ve iş güvenliği yönetim sistemi, kuruluşların iş sağlığı ve güvenliği politikasının geliştirilmesi, uygulanması, iyileştirilmesi ve sürdürülmesini kapsar. Bu yönetim sistemi ile iş sağlığı ve güvenliği risklerinin belirlendiği, analiz edildiği ve önlemlerle en asgari seviyeye indirildiği güvenli ve sağlıklı çalışma koşullarının oluşturulması hedeflenmektedir. İşyerlerinde riskleri kaynağından yok etme veya en aza indirmek amacıyla gerçekleştirilen risk analizleri işletme ve çalışanlar için büyük önem taşımaktadır.

Cam üretiminde cam cephe temizliğindeki güvenlik protokolleri ile hat içi güvenlik kültürü arasındaki bütünlük, sektörün genel İSG performansını doğrudan etkiler. Genel kurallar ve özel kurallar, işletmedeki makinelerin veya proseslerin özellikleri ve teknolojik düzeylerine göre, çalışma ortamının özelliklerine göre her 6 ayda bir gözden geçirilmeli; yeni eklenen makine parkı olduğunda ya da yeni bir proses teknolojisi gündeme geldiği her defasında revizyona tabi tutulmalıdır.

Sıkça Sorulan Sorular