Kağıt ve selüloz fabrikaları; yoğun kimyasal kullanımı, yüksek sıcaklık ve basınçlı ekipmanlar, toz ve gürültü gibi çok katmanlı tehlikelerle çalışanları her an risk altında bırakır. Türkiye’de bu sektör, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamında “çok tehlikeli” sınıfta yer almakta; işverenler kapsamlı risk değerlendirmesi, KKD temini ve sağlık gözetimi yükümlülüklerini eksiksiz yerine getirmek zorundadır. Doğru önlemler alındığında bu tesislerde ciddi kazalar ve meslek hastalıklarının büyük bölümü önlenebilirdir.
Kağıt üretimi insanlığın en temel sanayilerinden biri olmayı sürdürmektedir. Selüloz ve kağıt endüstrisi, yoğun sermaye ve enerji gerektiren, ağır ölçekte bir üretim sanayisi olarak sınıflandırılmaktadır; hammadde olarak odunsu ve otsu lignoselülozik materyaller ile atık kağıtlar kullanılmakta, bunlar mekanik, kimyasal veya karma yöntemlerle önce kağıt hamurana, ardından kağıda dönüştürülmektedir. Bu karmaşık üretim zinciri; asit, baz ve kükürt bileşiklerinden oluşan tehlikeli kimyasalları, yüksek basınçlı kazanları, döner makineleri ve ağır taşıma ekipmanlarını bir arada barındırmaktadır. İş güvenliği açısından doğru yönetilemeyen bu unsurlar; ölümlü kazalara, kronik meslek hastalıklarına ve ciddi çevre kirliliğine zemin hazırlar.
1. Sektörün Yapısı ve Türkiye’deki Mevzuat Çerçevesi
Türkiye’de kağıt ve selüloz sektörü, Selüloz ve Kağıt Sanayii Vakfı (SKSV) çatısı altında örgütlenmiş olup üyeler selüloz, kağıt ve karton üretmektedir; sektör aynı zamanda temizlik kağıdı, tuvalet kağıdı, fotokopi kağıdı ve oluklu mukavva gibi konfeksiyon ürünlerini de kapsamaktadır. Tüm bu işyerleri, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu‘nun kamu ve özel sektöre ait bütün işyerlerine uygulandığına dair hükmü çerçevesinde tam kapsam altındadır.
Kimyasal tehlikelerin yönetimi söz konusu olduğunda temel dayanak, Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik‘tir (R.G. 12.08.2013, Sayı: 28733; son değişiklik 20.10.2023, Sayı: 32345). Bu yönetmelik; işyerinde bulunan, kullanılan veya herhangi bir şekilde işlem gören kimyasal maddelerin etkilerinden kaynaklanan risklere karşı asgari şartları belirlemekte, işvereni çalışanların maruziyetini önleme ya da en aza indirme yükümlülüğü altına sokmaktadır. Buna ek olarak, kanserojen/mutajen maddeler için ayrı yönetmelik hükümleri de saklı tutulmaktadır.
2. Üretim Süreci ve Başlıca Tehlike Kaynakları
2.1 Kraft (Sülfat) ve Sülfit Pişirme Prosesleri
Selüloz üretiminde en yaygın kullanılan yöntem Kraft (sülfat) prosesidir. Bu süreçte odun yongaları, sodyum hidroksit ve sodyum sülfid kombinasyonuyla yüksek basınç ve sıcaklıkta pişirilir. Kraft prosesinin en belirgin iş güvenliği tehlikesi, pişirme ve geri kazanım aşamalarında açığa çıkabilen hidrojen sülfür (H₂S) ve diğer kükürtlü bileşiklerdir. Kireç fırınına gelen sodyum sülfidin CO₂ ve su ile tepkimeye girerek H₂S’e dönüşmesi önemli bir emisyon kaynağı oluştururken; geri kazanım kazanındaki diğer kritik emisyonlar arasında kükürt dioksit (SO₂), azot oksitler ve partikül maddeler sayılmaktadır.
H₂S son derece sinsi bir gazdır: düşük konsantrasyonda çürük yumurta kokusuyla hissedilirken, yüksek konsantrasyonda koku alma sinirleri felç olur ve gaz artık algılanamaz hale gelir. Bu düzeyde maruz kalan çalışan ani bilinç kaybı yaşayabilir; dolayısıyla H₂S’e maruz kalan alanda düşen bir çalışanı kurtarmaya çalışanların uygun solunum koruyucusu kullanmadan o alana girmemesi hayati önem taşır.
2.2 Ağartma (Beyazlatma) Kimyasalları
Kağıt hamurunun istenilen beyazlık derecesine ulaşması için klor, klor dioksit, hidrojen peroksit veya ozon gibi güçlü oksitleyici maddeler kullanılır. Bu kimyasallar; solunum yolu tahrişi, cilt ve göz yanıkları ile kronik akciğer hasarına yol açabilecek tahriş edici ve toksik özelliktedir. Kükürt dioksit de selüloz ve kağıt endüstrisinde kullanılan başlıca tahriş edici gazlar arasındadır. Çalışanların maruziyet sınır değerlerini aşan her durumda işverenin bu durumu en kısa sürede gidermek için koruyucu ve önleyici tedbirler alması zorunludur.
2.3 Fiziksel Tehlikeler: Gürültü, Titreşim ve Sıcaklık
Kağıt makineleri, rafinörler, pompalar ve kompresörler yüksek gürültü düzeyleri üretir. Çalışanlar bu ortamlarda yeterli işitme koruyucusu kullanmaksızın uzun süreli maruz kaldığında geri dönüşümsüz işitme kaybı yaşanabilir. Titreşime ilişkin mesleki maruziyet değerlendirmesinde ise ortaya çıkabilecek sağlık sorunlarının önlenmesi ve erken tanı amacıyla sağlık gözetiminin yapılması zorunludur. Buharlı borular, kurutucu silindirler ve pişirme kazanlarından kaynaklanan aşırı sıcaklık da yanık ve ısı yorgunluğu açısından ciddi bir risk oluşturur.
2.4 Mekanik Tehlikeler ve Düşme Riskleri
Kağıt makinelerindeki döner silindirler, hadde valsleri ve konveyör sistemleri ezilme ve kıstırılma kazalarının önde gelen nedenleridir. Hamurun işlendiği ıslak zeminler ve yükleme-boşaltma alanlarındaki döküntüler, kayma-düşme riskini her an canlı tutar. Büyük rulo kağıt ve hammadde koçanlarının elle ya da mekanik araçlarla taşınması sırasında ergonomik stresler ve ani sırt-kas hasarları da sektörün bilinen iş kazası profilinin bir parçasıdır.
3. Temel Risk Değerlendirmesi ve Kontrol Hiyerarşisi
İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği uyarınca işyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek tehlikelerin çalışanlara verebileceği zararlar ve bunlara karşı alınacak önlemler sistematik biçimde belirlenmek zorundadır. Kağıt ve selüloz fabrikalarında bu değerlendirme; patlama koruma dokümanı, kimyasal envanter, sağlık gözetimi kayıtları ve KKD seçim raporlarını bir arada içermelidir.
4. Kimyasal Madde Yönetimi ve Güvenlik Bilgi Formları
2023 yılında yapılan yönetmelik değişikliğiyle birlikte kimyasal maddelerle çalışmalarda yapılacak risk değerlendirmesinde, imalatçı, ithalatçı veya satıcılardan sağlanan Türkçe Güvenlik Bilgi Formları (GBF) esas alınmak zorundadır. Bu formların, 2017 tarihli Kimyasalların Kaydı, Değerlendirilmesi, İzni ve Kısıtlanması Hakkında Yönetmelik’e (KKDİK) uygun olması gerekmektedir. Ayrıca bakım, onarım, kurulum ve işletmeye alma gibi rutin olmayan işlerde de kimyasal madde maruziyeti riskinin özel olarak değerlendirilmesi artık zorunlu bir gereklilik haline gelmiştir.
Mesleki maruziyet sınır değerlerinin (TWA/STEL) aşıldığı her durumda işverenin en kısa sürede önleyici tedbirleri alması gerekmekte; kanserojen ve mutajen maddeler içinse ayrı ve daha katı hükümler uygulanmaktadır. Kağıt fabrikalarında sıklıkla kullanılan sodyum hidroksit, sodyum sülfit, klor bileşikleri ve formik asit bu kapsamda özellikle dikkat gerektiren maddeler arasındadır.
| Tehlike Türü | Kaynaklar / Süreçler | Olası Sağlık Etkisi | Temel Kontrol Önlemi |
|---|---|---|---|
| H₂S (Hidrojen Sülfür) | Kraft pişirme, kireç fırını, geri kazanım kazanı | Akut zehirlenme, bilinç kaybı, ölüm | Kapalı sistem, sabit gaz dedektörü, SCBA |
| SO₂ (Kükürt Dioksit) | Sülfit prosesi, geri kazanım kazanı | Solunum yolu tahrişi, bronşit | Lokal havalandırma, kimyasal filtreli maske |
| Klor / Klor Dioksit | Ağartma (beyazlatma) bölümü | Tahriş, akciğer ödemi, kimyasal yanık | Kapalı transfer hattı, acil duş/göz yıkama istasyonu |
| Alkali (NaOH) | Pişirme sıvısı, yeşil/beyaz likör | Cilt ve göz yanığı | Yüz siperi, kimyasal eldifen, koruyucu önlük |
| Toz (odun, selüloz) | Odun hazırlama, hamur eleme | Solunum yolu hastalıkları, akciğer hasarı | Toz emme sistemi, FFP2/FFP3 maske |
| Gürültü | Kağıt makineleri, pompalar, kompresörler | İşitme kaybı (geri dönüşümsüz) | Mühendislik izolasyonu, kulak tıkacı/kulaklık |
| Yüksek sıcaklık / buhar | Kurutucu silindirler, pişirme kazanları | Yanık, ısı yorgunluğu | Isıya dayanıklı KKD, dinlenme alanları, hidrasyon |
| Mekanik (ezilme/kıstırılma) | Döner silindirler, konveyörler, hadde | Ezilme, kesik, kopma | Koruyucu kapak/bariyer, kilitleme-etiketleme (LOTO) |
5. Yangın, Patlama ve Acil Durum Yönetimi
5.1 Patlamadan Korunma Dokümanı (ATEX)
Kraft prosesinde üretilen toz, gaz ve buharlar yanıcı-patlayıcı ortam oluşturabilir. Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik (R.G. 30.04.2013, Sayı: 28633) uyarınca işveren, risk değerlendirmesi sonuçlarına dayanarak çalışanları kimyasal maddelerin fiziksel ve kimyasal özelliklerinden kaynaklanan tehlikelerden korumak için gerekli tüm önlemleri almakla yükümlüdür. Patlayıcı ortamda kullanılacak tüm donanımın ATEX direktifine uygun sertifikalı ekipmanlardan oluşması zorunludur.
5.2 Acil Durum Prosedürleri
Tehlikeli kimyasal maddelerden kaynaklanabilecek acil durumlarda işverenin temel yükümlülükleri şöyle sıralanabilir: acil durumların olumsuz etkilerini azaltacak önleyici tedbirlerin derhal alınması ve çalışanların haberdar edilmesi; etkilenmiş alana yalnızca görevli acil durum ekipleri ile dışarıdan gelen kurtarma ekiplerinin girmesine izin verilmesi; bu kişilere uygun KKD ve özel güvenlik ekipmanı sağlanması. Kağıt fabrikalarında en kritik acil durum senaryoları arasında H₂S kaçağı, klor sızıntısı, buhar patlaması ve büyük ölçekli yangın yer almaktadır.
6. Kişisel Koruyucu Donanım (KKD) Gereksinimleri
Kağıt ve selüloz fabrikalarında KKD seçimi, ilgili bölümün kimyasal ve fiziksel tehlike profiline göre yapılmalıdır. Genel üretim alanları için çelik burunlu güvenlik ayakkabısı, baret, güvenlik gözlüğü ve kimyasala dayanıklı eldiven zorunlu asgari donanımı oluşturur. Pişirme ve geri kazanım bölgelerinde buna ek olarak yüz siperi, kimyasal koruyucu tulum ve gerektiğinde bağımsız hava beslemeli solunum cihazı (SCBA) kullanımı zorunlu hale gelir. Gürültülü alanlarda çalışan personelin uygun standarttaki işitme koruyucuları kullanması, işveren tarafından zorunlu kılınmalı ve etkinliği düzenli olarak denetlenmelidir.
7. Çalışan Eğitimi ve Sağlık Gözetimi
6331 sayılı Kanun çerçevesinde işveren; tehlikeli kimyasal maddelere maruz kalan çalışanların, sağlık durumlarının belirlenmesi amacıyla düzenli sağlık gözetiminden geçirilmelerini sağlamak zorundadır. Kağıt fabrikalarında işe giriş muayenesi; solunum fonksiyon testi (spirometri), odyometri ve deri muayenesini kapsamalı; periyodik muayeneler ise maruziyetin niteliğine göre belirlenen aralıklarla tekrarlanmalıdır. Tehlikeli kimyasal maddelere maruz kalan başka çalışanlar da varsa bu çalışanların sağlık durumları da kontrol edilmeli ve sürekli sağlık gözetimi altında tutulmalıdır.
Eğitim programları; kimyasal maddelerin GBF’lerini okuma, acil tahliye prosedürlerini uygulama, KKD’yi doğru takma-çıkarma ve kilitleme-etiketleme (LOTO) prosedürlerini kapsamalıdır. Tatbikatların yılda en az bir kez ve kayıt altına alınarak gerçekleştirilmesi iyi uygulama standardı olarak benimsenmektedir.
Kağıt ve selüloz fabrikaları, kimyasal, mekanik, fiziksel ve ergonomik tehlikelerin iç içe geçtiği çok katmanlı risk ortamları sunar. Bu tesislerde güvenliğin sağlanması; doğru mevzuat uyumu, kapsamlı risk değerlendirmesi, mühendislik kontrolleri, düzenli eğitim ve sağlık gözetiminin birlikte yürütülmesini zorunlu kılar. ILO raporlarının da vurguladığı üzere iş kazalarının büyük çoğunluğu önlenebilir niteliktedir; bu nedenle reaktif değil, proaktif bir güvenlik kültürünün benimsenmesi hem yasal yükümlülüğün hem de kurumsal sorumluluğun gereğidir.
Sıkça Sorulan Sorular
Kağıt fabrikalarında en sık karşılaşılan iş kazası türleri nelerdir?
Sektörde öne çıkan kaza türleri; döner makine ve konveyörlerden kaynaklanan ezilme-kıstırılmalar, ıslak zeminde kayma-düşme kazaları, kimyasal madde (asit/baz/klor bileşiği) sıçramasından kaynaklanan yanıklar, yüksek basınçlı buhar kaçaklarına bağlı termal yanıklar ve H₂S gibi zehirli gaz maruziyetinden kaynaklanan akut zehirlenmelerdir. Bakım-onarım faaliyetleri sırasında LOTO prosedürlerine uyulmaması da ciddi kaza potansiyeli taşır.
Kağıt ve selüloz üretimi hangi tehlike sınıfına girer?
Kimyasal ve mekanik tehlikeler bir arada bulunduğundan kağıt hamuru ve kağıt üretim tesisleri 6331 sayılı Kanun çerçevesinde “çok tehlikeli” iş yerleri sınıfında değerlendirilmektedir. Bu sınıf, en sık denetlenen ve en kapsamlı İSG organizasyonu (işyeri hekimi, iş güvenliği uzmanı, çalışan temsilcisi) kurmak zorunda olan gruba dahildir.
Kraft prosesinde H₂S tehlikesine karşı ne gibi mühendislik önlemleri alınmalıdır?
Temel mühendislik önlemleri şunlardır: pişirme kazanı ve geri kazanım ünitelerinin tam kapalı sistem olarak tasarlanması veya mevcut sistemlerin kapatılması; oluşan koku gazlarının toplanarak geri kazanım kazanında yakılması; uygun konumlara sabit H₂S gaz dedektörleri yerleştirilmesi; gaz alarm sistemleriyle otomatik tahliyeyi tetikleyecek enterlok bağlantıları kurulması. Bunlara ek olarak tüm çalışanların kişisel H₂S dedektörü takması ve bağımsız hava beslemeli solunum cihazlarının (SCBA) ekipmanın yakınında hazır bulundurulması zorunludur.
Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Yönetmeliği kağıt fabrikalarına nasıl uygulanır?
12.08.2013 tarih ve 28733 sayılı bu Yönetmelik; kağıt fabrikasında kullanılan tüm kimyasallar için KKDİK uyumlu Türkçe Güvenlik Bilgi Formu (GBF) temin edilmesini, mesleki maruziyet sınır değerlerinin (TWA/STEL) düzenli olarak ölçülmesini ve bu değerlerin aşıldığı durumlarda derhal düzeltici tedbir alınmasını emreder. Bakım-onarım gibi rutin olmayan işlerde de kimyasal risk değerlendirmesinin ayrıca yapılması 2023 değişikliğiyle zorunlu hale getirilmiştir.
Kağıt fabrikasında gürültü yönetimi için hangi adımlar izlenmelidir?
Öncelikle gürültü ölçümleri yapılarak maruziyetin ilgili yönetmelikte belirlenen maruziyet eylem değerlerini aşıp aşmadığı saptanmalıdır. Aşım varsa; ekipmanın sessiz alternatifleriyle değiştirilmesi veya akustik kabin içine alınması gibi mühendislik kontrolleri uygulanır. Bu yeterli olmadığı hallerde çalışma süre rotasyonu devreye sokulur ve uygun standarttaki kulaklık/kulak tıkacı zorunlu KKD olarak kullanılır. Gürültüye maruz kalan çalışanlar periyodik odyometrik muayeneden geçirilmelidir.
Kağıt fabrikasında risk değerlendirmesi ne sıklıkla yenilenmelidir?
İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği uyarınca risk değerlendirmesi; çok tehlikeli işyerlerinde en geç iki yılda bir yenilenmesi gerekir. Bunun yanı sıra işyerinde meydana gelen her iş kazasından, ortaya çıkan meslek hastalığından, tehlikeli kimyasal kullanımındaki her değişiklikten veya üretim sürecinde yapılan yapısal değişikliklerden sonra da derhal güncellenmelidir. Periyodik sağlık gözetimi bulguları da değerlendirme girdisi olarak kullanılmalıdır.
Bu konuyla ilgili diğer rehberler
→ İnşaat Sektöründe İş Güvenliği
→ Yüksekte Çalışma Güvenliği
→ Kimya Sektöründe İş Güvenliği
→ Sağlık Sektöründe İş Güvenliği
