Doğalgaz Dağıtım ve Bakımında İSG

Doğalgaz, Türkiye’nin enerji altyapısının bel kemiğini oluşturmakta; milyonlarca konut, işyeri ve sanayi tesisine boru hatları aracılığıyla ulaştırılmaktadır. Bu devasa dağıtım şebekesinin güvenli işletilmesi ve düzenli bakımı, hem çalışanların hem de toplumun can güvenliği açısından hayati önem taşımaktadır. Doğalgaz dağıtım ve bakım çalışmaları; yeraltı boru hattı onarımından basınç düşürücü istasyon kontrolüne, kaçak aramasından devreye alma operasyonlarına kadar geniş bir yelpazeyi kapsamaktadır. Bu faaliyetlerin her biri, kendine özgü tehlike profillerine ve koruyucu önlem gereksinimlerine sahiptir. İşte bu makalede, sektörün İSG boyutunu yasal çerçevesiyle birlikte tüm ayrıntılarıyla ele alacağız.

Doğalgaz Sektöründe Temel Tehlikeler ve Risk Profili

Doğalgaz dağıtım ve bakım çalışmalarında karşılaşılan tehlikeler çok boyutludur. Bu tehlikelerin doğru tanımlanması, etkili bir risk yönetim sürecinin ilk ve en kritik adımıdır.

Patlama ve Yangın Riski

Doğalgazın bileşiminin büyük çoğunluğunu oluşturan metan (CH4), havadan hafif olduğu için kapalı ve yarı kapalı ortamlarda tavana doğru birikmektedir. Doğalgazın Alt Patlama Sınırı (LEL) hacimsel olarak %5, Üst Patlama Sınırı (UEL) ise %15’tir. Bu aralıkta hava ile karışan gaz, küçük bir kıvılcımla patlayıcı bir reaksiyona girebilir. Gaz sızıntıları; hatalı flanş bağlantıları, çatlamış borular veya arızalı valfler nedeniyle ortaya çıkabilir; özellikle kapalı veya yetersiz havalandırılan alanlarda küçük bir sızıntı bile kısa sürede tehlikeli konsantrasyonlara ulaşabilir.

Gaz Zehirlenmesi ve Boğulma Riski

Metan gibi hafif gazlar tavan seviyesinde birikirken, propan veya bütan gibi ağır gazlar taban seviyesinde göllenerek oksijen oranını düşürebilir. Doğalgaz kaçağı tavandan itibaren birikerek oksijenin oranını azaltacak; insanın soluyabileceği alt sınır olan %17’nin altına inildiğinde hayati tehlike baş gösterecektir. Bunun yanı sıra, toksik özellikte olan hidrojen sülfür (H₂S) gazına belirli bir seviyenin üzerinde ve belli bir süre maruz kalındığında ciddi solunum yolu problemleri ortaya çıkabilmektedir.

Kazı ve Hendek Çalışmalarına Bağlı Riskler

Yeraltı boru hatlarının bakım ve onarımı sırasında gerçekleştirilen kazı çalışmaları, göçük, toprak kayması, yeraltı su baskını ve diğer altyapı hatlarına (elektrik, su, telekom) çarpma gibi ciddi tehlikeler barındırmaktadır. Kapalı alan çalışmaları ise vantilasyon yetersizliği, oksijen eksikliği ve gaz birikmesi nedeniyle ayrı bir risk kategorisi oluşturmaktadır.

Yasal Çerçeve ve Mevzuat Yükümlülükleri

Doğalgaz dağıtım ve bakım sektörü, birden fazla yasal düzenlemenin kesişim noktasında yer almaktadır. İşverenlerin bu mevzuatı eksiksiz uygulaması yasal bir zorunluluktur.

6331 Sayılı Kanun ve Patlayıcı Ortam Yönetmeliği

Çalışanları Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamına giren ve patlayıcı ortam oluşma ihtimali bulunan işyerlerinde uygulanmaktadır. Bu yönetmelik kapsamında doğalgaz tesisleri için Patlamadan Korunma Dokümanı (PKD) hazırlanması zorunludur. İşin başlamasından önce hazırlanan PKD, işyerinde, iş ekipmanında veya iş organizasyonunda önemli değişiklik, genişleme veya tadilat yapıldığı hallerde yeniden gözden geçirilerek güncellenmelidir.

ATEX Bölge Sınıflandırması

ATEX 153 yönetmeliğine göre patlayıcı ortamlar ihtiva eden iş yerleri detaylı bir değerlendirmeden geçirilmeli; yönetmeliğe tam uygunluk tespit edilmişse ATEX 153 uygunluk raporu düzenlenmelidir. Zone sınıflandırmasına göre Zone 0’da Kategori 1, Zone 1’de Kategori 2, Zone 2’de ise Kategori 3 ekipman kullanımı zorunludur.

Doğal Gaz Piyasası Mevzuatı

Doğal Gaz Piyasası İç Tesisat Yönetmeliği’ne göre iç tesisatta meydana gelebilecek gaz kaçağı veya kazalara karşı bilgilendirme yapma sorumluluğu dağıtım şirketine, önlem alma sorumluluğu ise aboneye aittir. Dağıtım şirketi, güvenlik açısından tehlike arz eden durumlarda müşterinin doğalgaz tesisatını kontrol edebilir; izin alınamaması halinde tehlike giderilinceye kadar doğalgaz kesme hakkına sahiptir.

MYK Mesleki Yeterlilik Zorunluluğu

TÜRKAK tarafından ISO/EN 17024 standardına göre akredite edilen ve Mesleki Yeterlilik Kurumu tarafından yetkilendirilen belgelendirme kuruluşlarınca verilen MYK Mesleki Yeterlilik Belgesi, sektörde nitelikli personel istihdamının temel koşuludur. Bu belgenin geçerlilik süresi 5 yıldır.

Gaz Kaçak Tespiti ve Ölçüm Yöntemleri

Doğalgaz şebekelerinin güvenli işletiminin en kritik operasyonel bileşeni düzenli kaçak aramasıdır. Şebeke işletmeciliğinde gaz sızıntısı riskinin minimum seviyede tutulması için şebekenin tasarım, yapım, test, işletmeye alma, kazı ve dolgu emniyeti kontrolleri, altyapı engel geçişleri ile periyodik kontrol bakım faaliyetlerinin ilgili standartlar ve şartnameler çerçevesinde etkin şekilde yürütülmesi önemli ve zorunludur.

Uluslararası normlara göre bir doğal gaz sızıntısının normal bir insan tarafından koklanarak hissedilebilmesi için doğal gazın havadaki konsantrasyonunun Alt Patlama Limitinin (LEL) 1/5’i seviyesinde olması gerekmektedir. Bu nedenle doğalgaza kokulandırıcı madde eklenmektedir. Doğalgaz dedektörleri, havadaki metan (CH4) gibi yanıcı gazların varlığını algılayan elektronik cihazlardır; sensörleri aracılığıyla tehlikeli gaz birikimlerini sürekli izler ve riskli bir seviyeye ulaşıldığında alarm verir.

Doğal Gaz İşletme Bakım Operatörleri; kaçak arama işlemleri, çelik ve PE hatların kontrol çalışmaları, basınç düşürücü istasyon kontrolleri ile katodik koruma noktalarının kontrolü gibi kritik görevleri yerine getirmektedir.

Periyodik Bakım ve Kontrol Yükümlülükleri

Doğalgaz sistemlerinin güvenliği, düzenli ve belgelenmiş bakım süreçlerine bağlıdır. Hem mevzuat hem de saha güvenliği açısından bu periyotlara uyum zorunludur.

Kişisel Koruyucu Donanım (KKD) ve Ekipman Seçimi

Doğalgaz dağıtım ve bakım çalışmalarında KKD seçimi, maruz kalınan riske özel olarak yapılmalı ve ATEX sertifikasyonuna dikkat edilmelidir. Çalışanların sağlık ve güvenlik risklerine karşı korunmasında öncelikli olarak toplu korunma tedbirlerine yer verilmesi, akabinde çalışanların çalışma ortamı gereği karşılaştıkları riskler için uygun KKD belirlenmesi ve belirlenen KKD’lerin teslimi ile eğitiminin gerçekleştirilmesi gerekmektedir.

Doğalgaz bakım ekiplerinin kullanması gereken temel KKD’ler şu şekilde sıralanabilir: Antistatiksertifikalı iş elbisesi ve çizme, ATEX onaylı gaz detektörü, dört gazlı kişisel gaz monitörü (O₂, CH₄, CO, H₂S), tam yüz maskesi veya yarı yüz maskesi, dirsek ve diz koruyucuları, reflektörlü (yansıtıcı) yelek ve uygun iş güvenliği başlığı (baret). Çalışanlara verilen KKD’ler her zaman etkili şekilde çalışır durumda olmalı, temizlik ve bakımı yapılmalı ve gerektiğinde yenileri ile değiştirilmelidir; KKD’ler her kullanımdan önce kontrol edilir.

Sektörde benzer dağıtım operasyonlarının güvenli yürütülmesi için gerekli İSG önlemleri hakkında daha geniş bir perspektif için Kargo ve Dağıtım Sektöründe İSG rehberimizi de inceleyebilirsiniz.

Eğitim, Yetkinlik ve Acil Durum Planlaması

Doğalgaz sektöründe çalışanların yetkinliği salt teknik bilgiyle sınırlı değildir; aynı zamanda acil durumlarda doğru ve hızlı tepki verebilme kapasitesini de kapsamaktadır. Çalışanlar; iş sağlığı ve güvenliği ile çevre güvenlik önlemlerini açıklayabilmeli, yasal ve işyerine ait kuralları tanımlayabilmeli, risk etmenlerini azaltmayı tarif edebilmeli ve tehlike durumunda acil durum prosedürlerini uygulayabilmelidir.

Acil durum planları; tüm personelin düzenli tatbikat yapmasını, tahliye güzergahlarının net biçimde belirlenmesini ve gaz kesme vanalarının konumlarının ekipçe bilinmesini içermelidir. Patlama riskini azaltmak için gaz algılama sistemleri, düzenli bakım, sızdırmazlık kontrolleri ve çalışanların eğitimi büyük önem taşımakta; tesislerde acil durum planlarının hazırlanması ve uluslararası güvenlik standartlarına uygun hareket edilmesi hayati bir gereklilik olmaktadır.

Gaz sızıntısı ölçümünde görev alacak çalışanların öncelikle gazların özellikleri, tehlike ve riskleri ile şebeke operasyonları hakkında yetkin bilgiye sahip olması gerekmektedir.

Sıkça Sorulan Sorular