Çağrı Merkezi Dışı Büro Hizmetlerinde İSG

Türkiye’deki hizmet sektörünün hızla büyümesiyle birlikte büro çalışanlarının toplam istihdamdaki payı da her geçen yıl artmaktadır. Muhasebe ofislerinden hukuk bürolarına, insan kaynakları departmanlarından kamu idare birimlerine kadar uzanan geniş bir yelpazede çalışan bu kesim, fiziksel ve psikolojik açıdan pek çok riske maruz kalmaktadır. Ofis ortamının görece “güvenli” algılanması, işverenlerin ve çalışanların İSG yükümlülüklerini göz ardı etmesine zemin hazırlamaktadır. Oysa büro hizmetleri, kasıtlı veya kasıtsız ihmalin meslek hastalıklarına ve uzun vadeli sağlık kayıplarına dönüştüğü alanların başında gelmektedir.

Yasal Çerçeve: Büro İşyerleri Artık İstisnasız Kapsam Dahilinde

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun 2. maddesi, kamu ve özel sektörün tamamını, çırak ve stajyerler dahil bütün çalışanları kapsama almaktadır. Büro, ofis gibi az tehlikeli sınıftaki işyerleri için iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi bulundurma yükümlülüğü, yıllar içinde defalarca ertelenmişti; ancak bu dönem fiilen sona ermiştir.

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’na göre 50’den az çalışanı olan ve az tehlikeli sınıfta yer alan işyerleri için iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi bulundurma zorunluluğu en son 7491 Sayılı Kanun ile 31.12.2024 tarihine kadar ertelenmişti. Bundan dolayı, 50’den az çalışanı olan (bir kişi dahi olsa) ve az tehlikeli sınıfta yer alan işyerlerinde iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi bulundurma zorunluluğu 1 Ocak 2025 tarihinden itibaren yürürlüğe girmiş bulunmaktadır. Dolayısıyla artık tüm kamu kurumları ve çalışan sayısı fark etmeksizin özel sektör tüm işyerlerinde iş güvenliği uzmanı ile işyeri hekimi görevlendirme zorunluluğu başlamıştır.

İşverenin Kendisi İSG Hizmeti Yürütebilir mi?

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı iş birliğiyle hazırlanan sertifika programına katılarak başarılı olan işveren veya işveren vekilleri, elliden az çalışanı bulunan ve az tehlikeli sınıfta yer alan işyerlerinde iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerini kendileri yürütebilecektir. Sağlık gözetimi kapsamında, yönetmelik çerçevesinde eğitim almış işveren veya işveren vekilleri tarafından üstlenilen iş sağlığı ve güvenliği hizmetleri; işe giriş ve periyodik muayeneler ile tetkikleri kapsamaz.

Büro Hizmetlerinde Temel Risk Alanları

1. Ergonomik Riskler ve Kas-İskelet Sistemi Hastalıkları

Ofis ortamı, ilk bakışta güvenli görünse de birçok iş sağlığı ve güvenliği riski barındırabilir. Uzun süreli bilgisayar kullanımı, ergonomik olmayan çalışma alanları ve stres gibi faktörlerden dolayı çeşitli sağlık sorunlarına ofis çalışanları maruz kalabilir.

Ofislerde sıklıkla karşılaşılan sorunların başında iskelet sistemi rahatsızlıkları gelmektedir. Çalışma araç ve gereçlerinin insanın gövde yapısına uygun düşecek biçimde düzenlenmesi, elverişli ışık, ses, havalandırma, ısı ve nem gibi çalışma koşullarının sağlanması dahil ergonomi unsurlarına dikkat edildiğinde iskelet sistemi rahatsızlıkları büyük ölçüde önlenebilmektedir.

Ofis çalışma çevresinde ortamın rengi, ısısı, nem oranı, gürültü miktarı, aydınlatma gibi fiziksel özelliklerin tamamı ergonomik risk faktörleri arasında yer almaktadır. Ayrıca masanın özelliği, sandalyenin yükseltilip alçaltılabilmesi, kolçağının ayarlanabilir olması, sandalyenin beli desteklemesi, monitör ve klavye özellikleri, doküman askısı, masa düzeni ve ayak destekleyici gibi donanımsal konular büro çalışanları için kritik öneme sahiptir.

Mekânsal standartlar açısından ise tek kişinin çalışacağı bir ofisin minimum alanı 8 m² ve tavan yüksekliği 2,5 metre olmalıdır. Oturularak yapılan işlerde ofis hacmi kişi başı 12 m³’ten az olmamalıdır.

2. Aydınlatma ve Göz Sağlığı

Bilgisayar ekranına uzun süre bakmak, göz yorgunluğu, baş ağrısı ve kuruluk gibi sorunlara yol açabilir. Büro ortamlarında aydınlatma yeterliliğinin ölçülmesi yasal bir zorunluluktur. İşyerlerinde aydınlatma ölçümlerinde TS EN 12665, TS EN 12464-1, TS EN 12464-2, ISO 8995-1 ve ISO 8995-3 standartlarında belirtilen referans değerler kullanılır.

17 Temmuz 2013 tarih ve 28710 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan “İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik” ile aydınlatma eksiklikleri giderilmiş; bu yönetmelik gereği işyerlerinin belirtilen standart değerlere uyması zorunlu kılınmıştır. Yönetmelik gereği doğal aydınlatmaya öncelik verilmesi gerekmekte; doğal aydınlatma ile sağlanan aydınlık seviyesinin yeterli olmaması hâlinde yapay aydınlatma ile desteklenmelidir.

Ofis ortamlarında aydınlatma ölçümleri, masa üzerindeki çalışma yüksekliğinde gerçekleştirilir. Aydınlatma düzeyi ölçümü, Türk Akreditasyon Kurumu (TÜRKAK)’ndan onaylı laboratuvarlar tarafından gerçekleştirilmelidir.

3. Termal Konfor ve Hava Kalitesi

İşveren, işyeri bina ve eklentilerinde yeterli aydınlatma, havalandırma ve termal konfor şartlarını sağlamakla yükümlüdür. İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik’e göre işveren, çalışanların fiziksel ve psikolojik durumlarını olumsuz etkilemeyecek termal koşulları sağlamakla yükümlüdür.

Termal konforun değerlendirilmesinde yalnızca sıcaklık değil; nem, hava akım hızı, radyant ısı ve çalışanların yaptıkları işin metabolik yükü de dikkate alınır. “İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik” kapsamında ele alınan termal konfor şartları, sıcak, ılık ve soğuk ortamlar için farklı standartlar kullanılarak ölçülür. Bu standartlar arasında TS EN ISO 7243 (sıcak ortamlar), TS EN ISO 7730 (ılık ortamlar) ve ISO 11079 (soğuk ortamlar) bulunmaktadır.

Risk Değerlendirmesi ve Kontrol Hiyerarşisi

Büro hizmetlerinde risk değerlendirmesi, 6331 sayılı Kanun’un 10. maddesi çerçevesinde hazırlanmak zorundadır. İşveren, işyerinin düzenini sağlık ve güvenlik risklerine yol açmayacak ve çalışanların işlerini rahatça yapacakları şekilde sağlamakla yükümlüdür. Risk değerlendirmesinde sırasıyla tehlike tanımlama, olasılık ve şiddet analizi ile kontrol önlemlerinin belirlenmesi adımları izlenmelidir. Kontrol önlemleri ise kaynakta önleme (mühendislik çözümleri), yönetsel tedbirler ve kişisel koruyucu donanım (KKD) kullanımı şeklinde hiyerarşik bir sıraya göre uygulanmalıdır.

Risk Faktörü	Beklenen Sağlık Etkisi	Yasal Dayanak / Standart	Önerilen Kontrol Önlemi
Ergonomik olmayan çalışma postürü	Bel, boyun, omuz ağrıları; KİSH	6331 sy. Kanun, İBEY Ek-1	Ayarlanabilir sandalye, monitör standı, bilek desteği
Uzun süreli ekran kullanımı	Göz yorgunluğu, baş ağrısı, kuru göz	TS EN 12464-1, İBEY Ek-1 Md. 22	20-20-20 kuralı, anti-parıltı filtre, yeterli aydınlatma
Yetersiz / aşırı aydınlatma	Göz yorgunluğu, kaza riski	TS EN 12464-1	TÜRKAK onaylı lüksmetre ölçümü, doğal ışık önceliği
Termal konfor bozukluğu	Yorgunluk, dikkat dağınıklığı, stres	TS EN ISO 7730, İBEY Ek-1 Md. 19	İklimlendirme sistemi bakımı, termal konfor ölçümü
Toner tozu / iç hava kirliliği	Solunum yolu tahrişi, alerji	Kimyasal Maddeler Yönetmeliği	Düzenli havalandırma, yazıcı bakımı, maske kullanımı
Elektrik tesisat tehlikeleri	Elektrik çarpması, yangın	İBEY Ek-1 Md. 2, Elektrik Yönetmeliği	Yıllık periyodik elektrik kontrolü, kablo düzeni
Psikososyal stres / iş yükü	Tükenmişlik, anksiyete, kardiyovasküler risk	6331 sy. Kanun Md. 10	İş yükü analizi, mola planlaması, yönetici eğitimi

İşyeri Ortam Ölçümleri: Bürolarda Ne, Ne Zaman Ölçülmeli?

Büro işyerlerinde periyodik ortam ölçümleri, İSG yönetim sisteminin ayrılmaz bir parçasıdır. Yönetmelik uyarınca işveren, işyeri bina ve eklentilerinde yeterli aydınlatma, havalandırma ve termal konfor şartlarını sağlamakla yükümlüdür.

Termal konforsuzluk; yorgunluk, dikkat dağınıklığı, performans düşüklüğü ve hatta sağlık sorunlarına yol açabilir. Bu bağlamda ölçümleri gerçekleştiren iş hijyeni laboratuvarlarının TS EN ISO/IEC 17025 akreditasyonuna sahip olması gerekmektedir.

Psikososyal Riskler: Büronun Görünmez Tehlikesi

Büro hizmetlerinde çalışanların maruz kaldığı psikososyal riskler, fiziksel tehlikeler kadar ciddi sonuçlar doğurabilmektedir. Yoğun tempo, uzun çalışma süreleri, hedef baskısı ve iletişim kopuklukları; anksiyete, tükenmişlik sendromu ve uzun vadede kardiyovasküler hastalıklara zemin hazırlamaktadır. Çağrı merkezlerindeki psikososyal yük ile büro çalışanlarının maruz kaldığı stres faktörleri arasında pek çok ortak nokta bulunmakla birlikte; büro hizmetlerinde monotonluk ve otonominin düşüklüğü ön plana çıkmaktadır.

İşverenler, risk değerlendirmesine psikososyal tehlikeleri de dahil etmek, çalışanlara düzenli mola planlaması sunmak ve gerektiğinde psikolojik destek hizmetlerine erişim imkânı sağlamakla yükümlüdür.

Acil Durum Hazırlığı ve Eğitim Yükümlülükleri

Acil durumları ve yangını önleyici ve bunların olumsuz sonuçlarını sınırlandırıcı gerekli tedbirler alınmalı; periyodik bakım ve kontroller yapılarak gerekli kayıtlar tutulmalıdır. Büro ortamlarında da yangın tüpü, acil çıkış işaretlemesi ve ilk yardım kiti bulundurulması zorunludur. İşyerinde yeterli ilk yardım ekipmanı bulundurulacaktır.

Çalışan eğitimleri de büro İSG’sinin temel bileşenlerindendir. Büro ya da ofis çalışanlarına yönelik İSG eğitimleri; ofis ve ergonomi, istatistikler, ergonominin amacı, ofis hastalıkları, ekranlı araçlarla çalışma ve ofis içi davranış konularını kapsar. Bu eğitimler, işe başlama öncesinde ve periyodik olarak tekrarlanmalıdır. Ayrıca büro temizlik personeli gibi yardımcı hizmet çalışanlarının İSG riskleri de eğitim programlarına dahil edilmelidir.

Sıkça Sorulan Sorular