Tozla Mücadele Yönetmeliği Nedir?

Türkiye’de pek çok sektörde çalışanlar her gün toz maruziyetiyle karşı karşıya kalmaktadır. Maden işletmelerinden seramik fabrikalarına, inşaat alanlarından tekstil tesislerine kadar geniş bir yelpazede görülen bu tehlike, yönetilmediğinde geri dönüşü olmayan meslek hastalıklarına yol açabilmektedir. İşte bu nedenle devlet, toz tehlikesini sistematik biçimde düzenleyen özel bir yönetmelik çıkarmıştır.

Yönetmeliğin Hukuki Dayanağı ve Amacı

Tozla Mücadele Yönetmeliği’nin amacı, işyerlerinde tozdan kaynaklanan risklerin önlenmesi amacıyla iş sağlığı ve güvenliği yönünden tozla mücadele etmek ve bu işlerde çalışanların tozun etkilerinden korunmaları için alınması gerekli tedbirlere dair usul ve esasları belirlemektir. Yönetmelik, 20 Haziran 2012 tarihli ve 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun 30. maddesine dayanılarak düzenlenmiştir. Kapsam açısından yönetmelik; 6331 sayılı Kanun kapsamına giren işyerlerinde çalışanların yaptıkları işlerden dolayı toz maruziyetinin olabileceği işyerlerinde uygulanır. Yönetmelik, 5 Kasım 2013 tarihli ve 28812 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Bu düzenleme, 14 Eylül 1990 tarihli ve 20635 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan “Maden ve Taşocakları İşletmelerinde ve Tünel Yapımında Tozla Mücadeleyle İlgili Yönetmelik”i yürürlükten kaldırmış ve tüm iş kollarını kapsayan çok daha geniş bir çerçeve oluşturmuştur.

Temel Tanımlar: Toz Çeşitleri

Yönetmelik, farklı toz türleri için belirleyici tanımlar getirmektedir. Lifsi tozlar, uzunluğu beş mikrondan daha büyük, eni üç mikrondan daha küçük ve boyu eninin üç katından büyük olan parçacıklardır. Pnömokonyoz (Akciğer Toz Hastalığı) ise akciğerlerde tozun birikmesi sonucu ortaya çıkan doku reaksiyonu ile oluşan hastalığı ifade eder. Solunabilir toz ise aerodinamik eşdeğer çapı 0,1–5,0 mikron büyüklüğünde kristal veya amorf yapıda tozdur.

İşverenin Yükümlülükleri

Yönetmelik, işverenlere birden fazla alanda somut ve bağlayıcı yükümlülükler yüklemektedir.

Risk Değerlendirmesi

İşveren, çalışanlarının sağlık ve güvenliğini tehlikeye atacak, işyerinde bulunan tozlardan kaynaklanan olumsuz etkileri belirlemek üzere, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve 29 Aralık 2012 tarihli İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği hükümlerine uygun şekilde risk değerlendirmesi yapmakla yükümlüdür. Tozlu işlerde yapılacak risk değerlendirmesinde özellikle şu hususlar dikkate alınır: Ortamda bulunan tozun çeşidi, sağlık ve güvenlik yönünden tehlike ve zararları, maruziyetin düzeyi, süresi ve sıklığı, Ek-1’deki mesleki maruziyet sınır değerleri, toz ölçüm sonuçları, alınması gereken önleyici tedbirler ve varsa daha önce yapılmış sağlık gözetimi sonuçları.

Toz Ölçümleri

İşveren, her türlü tozun meydana geldiği işyerlerinde; risk değerlendirmesi sonucuna göre belirlenen periyodik aralıklarla toz ölçümlerini yaptırmalı, koşullarda değişiklik olduğunda ölçümleri tekrarlatmalı, sonuçları Ek-1’deki mesleki maruziyet sınır değerleri dikkate alarak değerlendirmeli ve denetimler için Genel Müdürlükçe ön yeterlik veya yeterlik belgesi verilen laboratuvarlara ölçüm yaptırmalıdır. Toz ölçümünde Zaman Ağırlıklı Ortalama Değer (ZAOD/TWA), günlük 8 saatlik zaman dilimine göre ölçülen veya hesaplanan zaman ağırlıklı ortalama değeri ifade eder.

Tozla Mücadele Komisyonu (TMK) ve Yapısı

5 Kasım 2013 tarihli ve 28812 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan yönetmelik çerçevesinde çalışma hayatında tozla ilgili konularda ihtiyaç ve öncelikleri belirleyerek teknik ve tıbbi açıdan görüş ve öneri hazırlamak amacıyla Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nca oluşturulan Tozla Mücadele Komisyonu yılda iki defa toplanmaktadır. Komisyon; İSGGM Genel Müdürü veya Genel Müdür Yardımcısı başkanlığında; Sağlık Bakanlığı, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığından birer temsilci, İş Teftiş Kurulu Başkanlığından bir iş müfettişi, SGK’dan bir temsilci, Genel Müdürlükten bir hekim ile bir mühendis veya iş sağlığı ve güvenliği uzmanı, en çok üyesi olan çalışan ve işveren konfederasyonlarından birer temsilci ve Bakanlıkça uygun görülecek üniversitelerin tıp ve mühendislik fakültelerinden birer öğretim üyesinin katılımıyla oluşturulur. Komisyon üyelerinin görev süresi üç yıldır; süresi bitenler yeniden görevlendirilebilir. Komisyon yılda iki defa toplanır. Komisyon tozla ilgili hangi sektörlerde rehber hazırlanması gerektiğine karar verir ve bu rehberlerin hazırlanmasında hangi kurum veya kuruluşların görev alacağını belirler.

Sağlık Gözetimi ve Pnömokonyoz Takibi

Yönetmeliğin en kritik bölümlerinden birini sağlık gözetimi oluşturmaktadır.

Periyodik Sağlık Muayeneleri

Çalışanların sağlık gözetimi; risk değerlendirmesi, aralıklarla yapılan toz ölçüm sonuçları ve tozun cinsi dikkate alınarak işyeri hekimince belirlenen sıklıkta tekrarlanır ve her çalışan için sağlık kaydı tutulur. Pnömokonyoz yönünden yapılan periyodik sağlık muayenelerinde Ek-2’de verilen “Pnömokonyoz Tanı Şeması” dikkate alınır. Asbest ve türleri ile kuvars içeren tozların bulunabileceği işyerlerinde çalışanların işe girişlerinde ve çalışma süresince yılda en az bir kez ILO Uluslararası Pnömokonyoz Radyografisi Sınıflandırmasına uygun standartlarda göğüs radyografileri veya dijital akciğer radyografileri çekilir.

İşyeri Hekiminin Sorumlulukları

Sağlık gözetiminden sorumlu işyeri hekimi; muayene ve tetkiklerin sonucuna göre, çalışanın toza maruz kalacağı işlerde çalıştırılmaması da dahil, her türlü koruyucu ve önleyici tedbirleri belirler ve tavsiyelerde bulunur. İşyeri hekimi, çalışanın maruziyetinin sona ermesinden sonra da yapılması gereken sağlık değerlendirmesi ile ilgili bilgi verir ve maruziyetin bitmesinden sonra sağlık gözetiminin devam etmesi gereken süreyi belirleyebilir.

Pnömokonyoz Okuyucu Eğitimi

ILO Uluslararası Pnömokonyoz Radyografi Sınıflandırılması okuyucu eğitimi İSGÜM tarafından düzenlenir; eğitimi başarıyla bitiren hekimlere Ek-4’teki örneğe uygun sertifika düzenlenir. Sertifikalı hekimlerin, her 7 yılda bir düzenlenecek olan yenileme eğitimlerine katılmaları zorunludur.

Kişisel Koruyucu Donanım ve Çalışan Eğitimi

KKD Kullanımı

Toz maskesi yüze tam oturmalı ve düzenli bakımı sağlanmalıdır; kaynağında yapılan tozla mücadele önlemlerine yardımcı araç olarak kullanılır. Sürekli olarak solunum koruyucu kullanılması gereken durumlarda temiz hava beslemeli maskeler kullanılır. Yönetmelik, KKD’yi son çare olarak değil, teknik tedbirlere ek bir koruma katmanı olarak konumlandırmaktadır.

Çalışan Eğitimi

İşveren tarafından verilecek eğitim ve bilgilendirme; risk değerlendirmesi sonucu elde edilen bilgiler, işyerindeki tozun çeşidinin tanınması ve tozdan kaynaklanan sağlık ve güvenlik riskleri, meslek hastalıkları ve mesleki maruziyet sınır değerleri ile KKD’lerin doğru kullanımı ve bakımını kapsamalıdır.

Temel Yükümlülükler Özet Tablosu

Yükümlülük Alanı	Kapsam / Konu	Yasal Dayanak (Madde)	Sorumlu Taraf
Risk Değerlendirmesi	Toz türü, maruziyet düzeyi, sınır değerlere uyum	Madde 6 (güncel metin: Madde 8)	İşveren
Toz Ölçümü	Periyodik ölçüm; yeterlik belgeli laboratuvar zorunluluğu	Madde 8	İşveren / Akredite Lab.
Sağlık Gözetimi	İşe giriş + periyodik muayene; pnömokonyoz takibi	Madde 10	İşveren / İşyeri Hekimi
Akciğer Radyografisi	Kuvars/asbest maruziyetinde yılda en az 1 kez; ILO sınıflandırması	Madde 11	İşveren / Okuyucu Hekim
Çalışan Eğitimi	Toz riskleri, KKD kullanımı, maruziyet sınır değerleri	Madde 15	İşveren
Kayıt Saklama	Çalışma kaydı + sağlık dosyası; işten ayrılmadan itibaren 15 yıl	Madde 14	İşveren
KKD Sağlama	Uygun solunum koruyucu; gerektiğinde temiz hava beslemeli maske	Madde 13 / Ek-7	İşveren

Sıkça Sorulan Sorular