İş Sağlığı ve Güvenliği Hizmetleri Yönetmeliği Nedir?

Türkiye’de iş sağlığı ve güvenliği mevzuatının kalbi, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ile bu Kanun’a dayanan ikincil mevzuattan oluşmaktadır. Bu ikincil düzenlemelerin başında gelen İş Sağlığı ve Güvenliği Hizmetleri Yönetmeliği (İSGHY), işverenlerin ne tür birimler kuracağını, hangi uzmanları görevlendireceğini ve dış kaynaklı hizmet alırken nasıl bir yol izleyeceğini somut kurallara bağlamaktadır. Mevzuata hâkim olmadan İSG yükümlülüklerini doğru şekilde yerine getirmek neredeyse imkânsızdır; bu nedenle yönetmeliğin kapsamını ve getirdiği yükümlülükleri tüm yönleriyle anlamak büyük önem taşımaktadır.

Yönetmeliğin Yasal Dayanağı ve Amacı

Resmî Gazete Tarihi: 29.12.2012 — Sayı: 28512 olan İSGHY, 6331 sayılı Kanun’un 6., 8., 24., 27., 30. ve 31. maddelerine dayanılarak Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından hazırlanmıştır. Yönetmeliğin 1. maddesi amacı şu şekilde ortaya koymaktadır:

Yönetmelik, 6331 sayılı Kanun kapsamında yer alan tüm işyerlerine uygulanır. Bu çerçevede kamu ya da özel sektör ayrımı gözetilmeksizin Türkiye’deki tüm işletmeler ilgili hükümlere tabi tutulmaktadır.

Tarihsel Gelişim

Yönetmeliğin öncesinde, 27 Kasım 2010 tarihli ve 27768 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan bir İSG Hizmetleri Yönetmeliği mevcuttu. 29.12.2012 tarihli güncel yönetmelik, bu eski düzenlemeyi yürürlükten kaldırarak çok daha kapsamlı ve sistematik bir yapı oluşturmuştur. İSG mevzuatının tarihsel gelişimi incelendiğinde, bu yönetmeliğin Türkiye’nin AB normlarına uyum sürecinin bir ürünü olduğu görülmektedir.

İşverenin Temel Yükümlülükleri (Madde 5)

Yönetmeliğin 5. maddesi, işverenlerin İSG hizmetleri bakımından yerine getirmesi gereken temel yükümlülükleri açıkça ortaya koymaktadır. Buna göre işveren; iş kazası ve meslek hastalıklarının önlenmesi, çalışanların ilk yardım ve acil tedavi ile koruyucu sağlık ve güvenlik hizmetlerinin yürütülmesi amacıyla çalışanları arasından nitelikli işyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanı görevlendirmek zorundadır. On ve daha fazla çalışanı olan çok tehlikeli sınıftaki işyerlerinde ise ek olarak diğer sağlık personeli de görevlendirilmesi gerekmektedir.

İşveren, işyerinde gerekli niteliklere sahip personel bulunmaması hâlinde bu yükümlülüklerini OSGB’lerden veya ÇASMER’lerden hizmet alarak yerine getirebilir. Kritik bir husus olarak şunu belirtmek gerekir: İSG hizmetlerinin dışarıdan sağlanması, işverenin yükümlülük ve sorumluluklarını ortadan kaldırmaz.

Tehlike Sınıflarına Göre Kapsam

İşyerleri, yaptıkları faaliyetin NACE koduna göre az tehlikeli, tehlikeli ve çok tehlikeli olmak üzere üç sınıfa ayrılmaktadır. Tehlike sınıfı, işyerinin o sınıfa göre görevlendirilmesi gereken uzman sayısını, hizmet sürelerini ve diğer yükümlülüklerini doğrudan etkiler.

İSGB ve OSGB: Yapı, Kuruluş ve Fiziki Şartlar

İşyeri Sağlık ve Güvenlik Birimi (İSGB)

İSGB, işyerinde İSG hizmetlerini yürütmek üzere kurulan ve gerekli donanım ile personele sahip birimdir. En az bir işyeri hekimi ile işyerinin tehlike sınıfına uygun belgeye sahip en az bir iş güvenliği uzmanının görevlendirilmesiyle oluşturulur. Birim; kolay ulaşılabilir ve tercihen giriş katta kurulmalıdır. İSGB’de muayene ve ilkyardım odası bulunması yasal zorunluluktur.

Ortak Sağlık ve Güvenlik Birimi (OSGB)

OSGB, iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerini sunmak üzere Bakanlıkça yetkilendirilmiş, kamu kurum veya Türk Ticaret Kanunu hükümlerine göre faaliyet gösteren şirketlerce kurulan yapılardır. Yönetmelik, OSGB’lerin kurulabilmesi için tam süreli iş sözleşmesiyle istihdam edilen uzman ve hekim bulundurulmasını şart koşmaktadır.

Fiziki alan bakımından ise Yönetmelik’te OSGB’ler için asgari standartlar açıkça belirlenmiştir:

OSGB’nin Yetki Alanı ve Sözleşme Esasları

OSGB’ler, yetki aldıkları il ve sınır komşusu illerde hizmet sunmaya yetkilidir. Bu sınırların dışına çıkılmak istendiğinde o ilde ayrı bir şube açılması yasal zorunluluktur. Günlük çalışma süresi içinde hizmet ve faaliyetler konusunda yetkili bir kişinin OSGB’de hazır bulunması sağlanmalıdır.

Sözleşme ve görevlendirme belgelerinin üç nüsha hâlinde düzenlenmesi, nüshalardan birinin OSGB’de ve birinin işverende kalması, son nüshanın ise beş iş günü içinde Genel Müdürlüğe bildirilmesi gerekmektedir. İSGB ve OSGB’ler, hizmet sundukları sırada işin normal akışını mümkün olduğunca aksatmamak ve mesleki bağımsızlıklarını korumak zorundadır.

İşverenin 50 veya daha fazla çalışanı varsa, iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimine 8 m²’den az olmamak üzere toplam iki oda temin etmesi zorunludur. 50’den az çalışanı olan işyerlerinde ise hizmet süresince kullanılmak üzere uygun bir yer sağlamak yeterlidir.

1 Ocak 2025 Sonrası Yeni Dönem: Az Tehlikeli İşyerleri

6331 sayılı Kanun’un 6. maddesi, 1 Ocak 2025 itibarıyla tüm kamu kurumları ve az tehlikeli sınıftaki işyerleri için yürürlüğe girmiştir. Bu tarihten itibaren çalışan sayısından bağımsız olarak az tehlikeli sınıftaki tüm işyerleri iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi bulundurmakla yükümlüdür. Eski dönemde defalarca ertelenen bu yükümlülük artık uygulamaya konulmuştur.

50’den az çalışanı olan ve az tehlikeli sınıftaki işyerleri için farklı bir kolaylık da sunulmuştur: İşverenin kendisi Bakanlıkça ilan edilen eğitimleri tamamlamak şartıyla, işe giriş ve periyodik muayeneler hariç, İSG hizmetlerini bizzat yürütebilmektedir.

Yaptırımlar: İdari Para Cezaları

6331 sayılı Kanun’un 26. maddesi, İSG yükümlülüklerine uymayan işverenlere idari para cezası uygulanacağını hüküm altına almaktadır. Bu cezalar her yıl yeniden değerleme oranında güncellenmektedir. Cezalar, gerekçesi belirtilmek suretiyle Çalışma ve İş Kurumu il müdürünce verilir ve tebliğ tarihinden itibaren 30 gün içinde ödenmesi gerekmektedir.

2025 yılı itibarıyla az tehlikeli sınıfta yer alan işyerlerinde iş güvenliği uzmanı görevlendirmemenin her ay için 88.663 TL, işyeri hekimi görevlendirmemenin ise yine her ay için 88.663 TL idari para cezasına yol açtığı Bakanlık çizelgelerinde belirtilmektedir. İşverenlerin bu yaptırımlarla karşılaşmamak için yükümlülüklerini zamanında yerine getirmesi büyük önem taşımaktadır.

Ayrıca İş Sağlığı ve Güvenliği Kurulu kurma yükümlülüğü de dahil olmak üzere Kanun kapsamındaki pek çok yükümlülüğe aykırı davranış, ayrı ayrı ceza kalemleri doğurmaktadır. Risk değerlendirmesi yapmamak, sağlık gözetimi sağlamamak, çalışanlara eğitim vermemek ve iş kazasını SGK’ya bildirmemek bunların başında gelmektedir.

Sıkça Sorulan Sorular