Acil durum eylem planı, bir işyerinde yangın, patlama, deprem veya kimyasal sızıntı gibi beklenmedik olaylarda kimin ne yapacağını önceden belirleyen hayati bir belgedir. İyi hazırlanmış bir plan, kriz anındaki kargaşayı önler ve saniyelerin hayat kurtardığı durumlarda sistematik davranışı mümkün kılar. Bu rehberde acil durum eylem planının yasal gereklere uygun olarak nasıl hazırlanacağını, hangi ekiplerin kurulacağını, tatbikat ve yenileme sürelerini adım adım ele alıyoruz.
Konunun temel dayanağı İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik‘tir (Resmî Gazete: 18.06.2013, Sayı: 28681). Bu yönetmelik, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamında tüm işyerleri için acil durum planı hazırlamayı zorunlu kılar. Planın işyerine özgü olması esastır; “hazır şablon” doldurmak değil, işyerinin gerçek risklerini yansıtmak gerekir.
Planın Hazırlık Aşamaları
Yönetmeliğin 7. maddesi, planın belirli aşamalar izlenerek hazırlanmasını öngörür. Bu aşamalar bir kontrol listesi gibi sırayla uygulanmalıdır:
- Acil durumların belirlenmesi: İşyerinin çalışma ortamı, kullanılan maddeler, iş ekipmanları ve çevre şartları dikkate alınarak olası acil durumlar tespit edilir. Bu, işyerine özgü risk değerlendirmesine dayanır.
- Önleyici ve sınırlandırıcı tedbirler: Her acil durumun olumsuz etkilerini önleyecek ve büyümesini sınırlayacak tedbirler tanımlanır.
- Görevlendirme: Acil durumda görev alacak kişiler belirlenir ve eğitilir.
- Müdahale ve tahliye yöntemleri: Tahliye yolları, güvenli toplanma alanı ve müdahale adımları oluşturulur.
- Dokümantasyon: Plan yazılı belge haline getirilir; kroki ile desteklenir.
- Tatbikat ve yenileme: Plan tatbikatla test edilir ve düzenli olarak güncellenir.
Acil Durum Ekipleri
Plan, yalnızca bir belge değil, onu hayata geçirecek eğitimli ekiplerle anlam kazanır. İşyerinin büyüklüğü ve risklerine göre kurulması gereken temel ekipler şunlardır:
| Ekip | Görevi |
|---|---|
| Söndürme ekibi | Yangına ilk müdahale, söndürücü kullanımı |
| Kurtarma ekibi | Mahsur kalanların güvenli tahliyesi |
| Koruma ekibi | Tahliye güzergâhının ve toplanma alanının güvenliği |
| İlk yardım ekibi | Yaralılara ilk müdahale, sağlık ekiplerine teslim |
Bu ekiplerde görevli çalışanlar özel olarak eğitilir. Plan; işveren, iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekiminin koordinasyonunda, destek elemanlarının görüşü alınarak hazırlanır.
Sahadan Örnek Vaka
Bir depo işletmesinde güzel hazırlanmış, dosyada duran bir acil durum planı vardır — ancak hiç tatbikat yapılmamıştır. Gerçek bir yangında çalışanlar toplanma alanının neresi olduğunu bilmez, iki kişi yanlış yöne kaçar ve alarm sesini duymayanlar olur. Plan kâğıt üzerinde mükemmeldir ama kimse uygulamamıştır. Ders: Bir plan, tatbikatla test edilmedikçe “geçerli” sayılmaz. Tatbikat, planın zayıf noktalarını gerçek olaydan önce ortaya çıkarmanın tek yoludur.
Tatbikat: Yılda En Az Bir Kez
Planı kâğıt üzerinde kalmaktan kurtaran şey tatbikattır. Yönetmeliğin 13. maddesi uyarınca, tüm tehlike sınıfları için tatbikat yılda en az bir kez yapılır. Tatbikat türünü yönetmelik dayatmaz; işyerinin planında tanımlanan senaryolar (yangın tahliyesi, deprem, kimyasal sızıntı vb.) üzerinden uygulama yapılır. En yaygın tatbikat türü yangın tahliye tatbikatıdır.
Tatbikat sonrası bir tatbikat raporu hazırlanır. Bu rapor, planın hangi noktalarının zayıf olduğunu ortaya koyar ve plan revizyonu için temel oluşturur. Tatbikat sırasında alarm sesinin herkes tarafından duyulup duyulmadığı, tahliye süresinin makul olup olmadığı gibi unsurlar test edilir.
Plan Yenileme Süreleri
Tatbikat sıklığı ile plan yenileme sıklığı sıkça karıştırılır. Tatbikat her yıl yapılırken (md. 13), planın kendisi tehlike sınıfına göre yenilenir (md. 14):
| Tehlike Sınıfı | Plan Yenileme | Tatbikat |
|---|---|---|
| Az tehlikeli | En geç 6 yılda bir | Yılda en az 1 |
| Tehlikeli | En geç 4 yılda bir | Yılda en az 1 |
| Çok tehlikeli | En geç 2 yılda bir | Yılda en az 1 |
Bu süreler asgari sınırdır. Plan, yenileme süresi beklenmeden de gözden geçirilir: işyerinde önemli yapısal değişiklik (taşınma, yeni üretim teknolojisi, yeni ekipman), iş kazası veya yangın gibi bir olay, ya da acil durum ekibinde personel değişikliği yaşandığında plan derhal güncellenir.
Planda Bulunması Gereken Asgari İçerik
- ☐ İşyerinin unvanı ve açık adresi
- ☐ Planı hazırlayanların adı, soyadı ve unvanı
- ☐ Planın hazırlandığı tarih ve geçerlilik süresi
- ☐ Belirlenen acil durumlar (yangın, patlama, deprem vb.)
- ☐ Önleyici ve sınırlandırıcı tedbirler
- ☐ Acil durum ekipleri ve görevlendirilenlerin listesi
- ☐ Tahliye yöntemi, kroki ve toplanma alanı
- ☐ İç ve dış iletişim bilgileri (itfaiye, 112 vb.)
İSG Uzmanı Notu
Planın en çok ihmal edilen kısmı iletişim bilgilerinin güncelliğidir. Acil durum ekibinde bir kişi işten ayrıldığında, çoğu işyeri planı güncellemeyi unutur. Kriz anında aranan numaranın artık o kişiye ait olmaması, dakikalar kaybettirir. Pratik çözüm: Planın ekip ve iletişim bölümünü her yıl tatbikat öncesinde gözden geçirin; bu, hem yasal güncellemeyi hem de gerçek işlevselliği aynı anda sağlar.
İşverenin Yükümlülükleri
Acil durum planının hazırlanması ve uygulanması sürecinde işverene düşen yükümlülükler yönetmelikte açıkça tanımlanmıştır. İşveren öncelikle, çalışma ortamını, kullanılan maddeleri ve çevre şartlarını dikkate alarak olası acil durumları önceden değerlendirmek ve bunları ortadan kaldırmaya yönelik iyileştirmeler yapmakla yükümlüdür. Acil durumların olumsuz etkilerinden korunmak için gerekli ölçüm ve değerlendirmeleri yapmak da işverenin sorumluluğundadır.
Bunun yanı sıra işveren; işyerinin büyüklüğü, özel tehlikeleri, yapılan işin niteliği ve çalışan sayısını dikkate alarak önleme, koruma, tahliye, yangınla mücadele ve ilk yardım konularında uygun donanıma sahip ve eğitimli ekipleri bulundurmak zorundadır. Bu ekiplere gerekli araç ve gereci sağlamak, onları her an hazır tutmak da işverenin görevidir. Ayrıca işyeri dışındaki kuruluşlarla (itfaiye, acil tıbbi yardım, kurtarma) gerekli irtibatı kurmakla da yükümlüdür.
Ciddi ve Yakın Tehlikede Çalışanın Durumu
Yönetmelik, çalışanları da koruyan önemli bir hüküm içerir. Çalışanlar, kendileri veya başkaları için ciddi ve yakın bir tehlike ile karşılaştıklarında ve amirlerine hemen haber veremedikleri durumlarda; istenmeyen sonuçların önlenmesi için bilgileri ve mevcut teknik donanımları çerçevesinde müdahale edebilirler. Önemli olan nokta şudur: Böyle bir durumda çalışanlar, ihmal veya dikkatsiz davranışları olmadıkça, yaptıkları müdahaleden dolayı sorumlu tutulamazlar.
Ayrıca işe yeni alınan her çalışana, standart İSG eğitimlerine ek olarak işyerinin acil durum planı, tahliye yolları ve toplanma alanı hakkında bilgi verilmesi gerekir. Acil durum konularında özel olarak görevlendirilenler ise yürütecekleri faaliyetlerle ilgili ayrıca eğitilir. Bu sayede plan, yalnızca yöneticilerin değil, tüm çalışanların ortak bilgisi haline gelir.
Sıkça Sorulan Sorular
Acil durum tatbikatı ne sıklıkla yapılır?
Acil durum eylem planı kaç yılda bir yenilenir?
Planı kim hazırlar?
Yeni ekipman alınınca plan güncellenmeli mi?
Bu konuyla ilgili diger rehberler
→ Acil Durum Tahliye Tatbikatı
→ Deprem Anında İşyeri Güvenliği
→ Yangın Söndürücü Çeşitleri ve Kullanımı
→ Patlamadan Korunma Dokümanı (PKD) Nasıl Hazırlanır?
Not: Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve Haziran 2026 itibarıyla yürürlükteki mevzuata dayanır. Plan hazırlığı için iş güvenliği uzmanınızla çalışın ve güncel yönetmeliği esas alın.
