Mermer ve Doğal Taş Ocaklarında İSG

Türkiye, dünya mermer rezervleri açısından üst sıralarda yer alan ülkeler arasındadır. Bu zenginlik; binlerce çalışanın yoğun üretim temposuyla faaliyet gösterdiği mermer ve doğal taş ocaklarını da beraberinde getirmektedir. Açık ocak işletmeciliği biçiminde yürütülen bu faaliyetler, coğrafi koşullar, ağır ekipman kullanımı ve toz maruziyeti nedeniyle ciddi iş sağlığı ve güvenliği (İSG) riskleri barındırmaktadır. Yasal düzenlemeler, sektörün bu tehlikeli yapısını göz önünde bulundurarak çeşitli asgari şartlar belirlemiştir; ancak sahadaki uygulamanın kalitesi, kaza istatistiklerini doğrudan etkileyen belirleyici unsur olmaya devam etmektedir.

Yasal Çerçeve: Mermer Ocaklarını Düzenleyen Mevzuat

Mermer ocakları, 27 Şubat 2017 yılında yayınlanan İşyeri Tehlike Sınıfı Tebliği’ne göre çok tehlikeli sınıfta yer almaktadır. Bu sınıflandırma, pek çok ek yükümlülüğün kapısını aralamaktadır.

19.09.2013 tarihli ve 28770 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Maden İşyerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği; sondajla maden çıkarılan işlerin yapıldığı işyerleri ile yeraltı ve yerüstü maden işlerinin yapıldığı işyerlerinde çalışanların sağlık ve güvenliğinin korunması için uyulması gerekli asgari şartları belirlemektedir. Yönetmeliğin 13. maddesi uyarınca işveren, eklerde belirtilen hususların uygulanmasını sağlamak zorundadır; yerüstü maden işleri için ek-2 hükümleri geçerlidir.

Sağlık ve güvenlik dokümanı; 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanununun ilgili maddeleri doğrultusunda Maden İşyerlerinde İSG Yönetmeliği’nde yer alan ve işveren tarafından hazırlanması ve güncellenmesi gereken temel bir dokümandır. Yönetmelik gereği işyerlerinde altı ayda bir acil durum planları yenilenmeli, tatbikatlar en geç altı ayda bir yapılmalı ve gerekli tutanaklar düzenlenmelidir.

Başlıca Tehlikeler ve Risk Kaynakları

Mekanik ve Fiziksel Tehlikeler

Araştırmalar, mermer ocağında sondaj ve açık ocak işletme alanlarında ağır iş makinelerinin devrilmesi, kaya düşmesi ve büyük parçaların kopması gibi tolere edilemeyen risklerin ölümcül sonuçlar doğurabileceğini göstermektedir. Açık ocak alanındaki diğer belirgin riskler arasında makine ekipman çarpması, parça düşmesi ve toz gibi unsurlar yer almaktadır.

Özellikle mermer bloklarının taşınması, kesilmesi ve işlenmesi süreçlerinde düşme, kayma, ezilme gibi kazalar sıkça yaşanabilmektedir. Elmas telli kesim makinalarında (sayalama) tel kopma riski de ayrıca dikkat gerektiren önemli bir tehlike kaynağıdır. Benzer risk profili ve kazı ortamı güvenliği açısından maden ocaklarında tahkimat güvenliği konusundaki önlemler, doğal taş ocağı yöneticileri için de yol gösterici niteliktedir.

Toz ve Solunum Sistemi Riskleri

Oldukça fazla tozlu ortamlardan oluşan mermer ve doğal taş ocaklarında sulu kesim yapılmadığı durumlarda sahadaki kaza ve meslek hastalığı riski daha da artmaktadır.

Mermer; büyük oranda kalsit, magnezit ve daha az miktarda silika gibi minerallerden oluşmakta olup mermer türleri içindeki silika oranları büyük değişiklik göstermektedir. Mermer tozunun silika içeriğine göre silikozise yol açabileceği öngörülmektedir. Silikoz; zımpara işleri, mermer ve granit işleri, seramik, porselen ve döküm gibi alanlarda görülen, silisyum tozlarının solunmasıyla ortaya çıkan önemli bir meslek hastalığıdır.

Silikozis hastalığı sinsice ilerlemekte; akciğer etkilenmesine bağlı rahatsızlığın belirti vermesi genellikle 20-30 yılı bulmaktadır. Bu nedenle kuru kesim ve talaş işlemleri yerine ıslak sistemler uygulanmalı (örneğin mermer kesimi sırasında su ile tozun bastırılması).

Yüksekten Düşme ve Kademe Güvenliği

Açık ocak basamakları (kademeler), mermer bloklarının araçlara yüklenmesi ve taşınması sırasında yüksekten düşme tehlikesi oluşturmaktadır. Seviye farkı bulunan ve düşme sonucu yaralanma ihtimali olan her çalışma, yüksekte çalışma kabul edilmektedir; belirleyici olan yükseklik rakamı değil, düşme riskidir. Düşüş durdurma amacıyla yalnızca tam vücut (paraşüt tipi) emniyet kemeri kullanılmalıdır.

Risk Değerlendirmesi ve Yöntemleri

Mermer ocaklarında kapsamlı bir risk değerlendirmesi yapılması hem yasal zorunluluk hem de pratik bir güvenlik aracıdır. Türkiye’deki mermer ocaklarında yapılan araştırmalar, tehlike ve risklerin L tipi risk değerlendirme yöntemi ile analiz edilebileceğini ortaya koymaktadır. Bir mermer fabrikasında yürütülen örnek bir çalışmada toplamda 149 risk tanımlanmış; bunların 22’si çok yüksek, 53’ü yüksek, 52’si önemli risk olarak sınıflandırılmıştır.

Türkiye’deki mermer ocaklarında tehlike ve riskler; iş güvenliği standartlarının ihlali, ekipman arızaları, jeolojik yapıdaki değişimler, işçi eğitim eksikliği ve çevresel etkiler gibi çeşitli faktörler sonucu oluşmaktadır.

Kişisel Koruyucu Donanım (KKD) ve Teknik Önlemler

Zorunlu KKD Türleri

Mermer ve doğal taş ocaklarında çalışanlar için KKD kullanımı yasal zorunluluktur. İş sağlığı ve güvenliği tedbirlerinin maliyeti hiçbir şekilde çalışanlara yansıtılamaz; KKD ücretsiz sağlanır. Ocak ortamında kullanılması gereken temel KKD kategorileri şunlardır:

Teknik ve Mühendislik Önlemleri

Tozun kaynağında kontrol altına alınması etkili ve sürdürülebilir bir çözüm olup lokal egzoz havalandırma (LEV) sistemleri tozun üretildiği noktada emilmesini sağlar. Bunun yanı sıra aşağıdaki teknik önlemler öncelikle uygulanmalıdır:

• Sulu kesim yöntemi: Elmas tel kesicilerde ve sondaj makinelerinde su enjeksiyonu
• Kademe şev açısı kontrolü: İlgili yönetmelikte belirtilen kademe geometrisine uyum
• Makine güvenlik mesafesi: Yükleyici ve kazıcı çalışma yarıçapına personel girişinin engellenmesi
• Aydınlatma: Özellikle erken/geç vardiyalarda yeterli aydınlatma sağlanması
• Trafik planı: Araç-yaya ayrımı için belirlenmiş güzergahlar

Meslek Hastalıkları: Toz ve Solunum Riski Yönetimi

Silikoz, silika (SiO₂) adı verilen tozların uzun süreler solunmasından kaynaklanan bir meslek hastalığı olup özellikle mermer ve granit işlerinde çalışanlarda görülmektedir. Silika parçacıklarına çok fazla maruz kalmak, pulmoner fibrozis olarak bilinen kalıcı akciğerde yara oluşumuna neden olmaktadır.

Mermer tozu; çalışanlarda doğrudan silikoza neden olmasa da sigara içilmesi durumunda kronik solunum yakınmalarına yol açmaktadır. İşverenden mermer tozu konsantrasyonunu düşürücü önlemler alması beklenirken çalışanların maske kullanması ve sigara içmemesi önerilmektedir.

Tozla mücadele yönetmeliği kapsamında çekilen akciğer grafilerinin pnömokonyoz okuyucuya okutulması gerekmektedir; bu okuyucular ILO Uluslararası Pnömokonyoz Radyografileri Sınıflandırması Eğitimi Sertifikası alan hekimlerden oluşmaktadır.

Çalışan Eğitimi ve MYK Belgelendirmesi

Mermer Doğaltaş Ocakçısı Mesleki Yeterlilik Belgesi’ni alabilmek için; ocaklarda kullanılan ekipmanların çalışma prensipleri hakkında bilgi sahibi olmak, doğaltaşların çıkarılması ve taşınmasında güvenli metotları bilmek ve uygulamak, doğaltaş ocaklarında iş güvenliği kurallarını bilmek ve bu kurallara uygun çalışmak gerekmektedir.

İşçi eğitimleri, KKD kullanımı ve İSG politikalarının uygulanması gibi önlemler iş kazalarının ve sağlık sorunlarının minimize edilmesine yardımcı olmakta; güvenli çalışma ortamlarının sağlanması hem işçi sağlığı hem de fabrika verimliliği açısından kritik öneme sahiptir.

Sıkça Sorulan Sorular