Hayvancılık ve besi çiftlikleri; hayvan saldırıları, zoonoz hastalıklar, ergonomik yükler ve tehlikeli kimyasallar gibi çok katmanlı risk faktörlerini barındıran, İSG açısından yüksek öncelikli sektörlerden biridir. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, tarım ve hayvancılık sektöründeki tüm işyerlerini kapsam altına alarak işverenlere kapsamlı yükümlülükler getirmektedir. Bu makalede hayvancılık sektörüne özgü tehlikeler, yasal yükümlülükler ve alınması gereken koruyucu önlemler ayrıntılı olarak ele alınmaktadır.
Türkiye’de hayvancılık sektörü; büyükbaş, küçükbaş ve kümes hayvanı yetiştiriciliğinden besi çiftliklerine kadar geniş bir yelpazede faaliyet göstermektedir. Bu işyerlerinde çalışanlar, sanayideki klasik risklerin çok ötesinde; canlı hayvanlarla temas, biyolojik etkenler ve açık hava koşullarının getirdiği kendine özgü tehlikelerle her gün yüzleşmektedir. ZMO (Ziraat Mühendisleri Odası)‘nın açıkladığı SGK verilerine göre tarım sektöründe 2019 yılı SGK verilerine göre iş kazası geçiren kayıtlı sigortalı sayısı 3641 olarak kayıt altına alınmış, sektörde iş kazası sebebiyle ölüm sayısı 31 olarak bildirilmiştir. Ancak bu rakamların gerçeği tam yansıtmadığı bilinmektedir: Tarım sektöründe kayıt dışı çalışmanın ve mevsimlik işçi çalıştırılmasının yüksek olduğu düşünüldüğünde, iş kazası ve sağlık sorununa maruz kalan çalışan oranının resmi verilerden çok daha yüksek olacağı açıktır.
1. Yasal Çerçeve: Hayvancılık Çiftlikleri İSG Mevzuatında Nerede Duruyor?
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, kamu ve özel sektöre ait bütün işlere ve işyerlerine, bu işyerlerinin işverenleri ile işveren vekillerine, çırak ve stajyerler de dâhil olmak üzere tüm çalışanlarına faaliyet konularına bakılmaksızın uygulanmaktadır. Bu kapsamda hayvancılık ve besi çiftlikleri de kanun yükümlülüklerinin tamamına tabidir.
Tehlike Sınıfı ve İSG Yükümlülükleri
6331 sayılı Kanun’da az tehlikeli, tehlikeli ve çok tehlikeli olmak üzere üç tür tehlike sınıfı belirlenmiştir. Besi ve hayvancılık faaliyetleri; yürütülen asıl işe göre tehlike sınıfları tebliğindeki NACE kodları esas alınarak sınıflandırılmaktadır. İşverenler, işyerlerinin tehlike sınıfları dikkate alınarak çok tehlikeli işyerlerinde A sınıfı, tehlikeli işyerlerinde B sınıfı ve az tehlikeli işyerlerinde ise C sınıfı belgeye sahip iş güvenliği uzmanı ile işyeri hekimi çalıştırmakla yükümlüdürler.
6331 sayılı Kanun’un 17. maddesinin beşinci fıkrası uyarınca tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfta yer alan işyerlerinde yapılacak işlerde karşılaşılacak sağlık ve güvenlik riskleri ile ilgili yeterli bilgi ve talimatları içeren eğitimin alındığına dair belge olmaksızın çalışanlar işe başlatılamaz. Bu hüküm, yeni işe başlayan her hayvan bakıcısı, sürücü ve yardımcı personel için doğrudan geçerlidir.
Risk Değerlendirmesi Periyotları
6331 sayılı Kanun ve Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği Madde 12’ye göre çok tehlikeli iş yerlerinde 2 yılda, tehlikeli iş yerlerinde 4 yılda, az tehlikeli iş yerlerinde 6 yılda bir risk değerlendirmesi yenilenir. Yeni makine, süreç değişikliği, iş kazası veya sınır değer aşımı durumunda erken yenileme tetiklenir.
2. Hayvancılık Sektörüne Özgü Temel Risk Faktörleri
Tarımda iş sağlığı ve güvenliği açısından risk ve kaza etmenleri; traktör ve tarım makineleri başta olmak üzere bitki koruma ürünleri, sağlık ve güvenlik problemleri, ergonomik yapılmayan işler, hayvancılık faaliyetleri ve zehirli gazlar olarak ortaya çıkmaktadır.
Hayvan Kaynaklı Fiziksel Tehlikeler
Hayvancılık işletmelerinde hayvanlara kötü davranmak, hayvan hakları açısından uygun olmadığı gibi kaza nedeni de olabilir. Özellikle hayvanların çok tedirgin olduğu anlarda hayvanlara dikkatli yaklaşılmalı ve hayvanların zamanında bakımı yapılmalıdır. Büyükbaş hayvan tekmesi, boynuzlaması veya ezmesi; sektörde en sık görülen ani yaralanma nedenlerinin başında gelmektedir.
Biyolojik Tehlikeler: Zoonoz Hastalıklar
Hayvancılık çalışanları için en sinsi risk, biyolojik maruziyettir. Risk grupları; hayvancılık yapanlar, hayvan çiftliklerinde çalışanlar, veterinerler, kasaplar, mezbaha çalışanları, avcılar, yün ve deri ile uğraşanlar ve laboratuvarlarda çalışan sağlık personelleridir.
Bruselloz ülkemizde endemik bir hastalıktır ve en fazla Güneydoğu Anadolu ve Doğu Anadolu bölgelerinde görülmektedir. Brusella; hayvanlarda ve insanlarda hastalığa neden olabilen, hayvanlardan elde edilen pastörize edilmemiş süt ve süt ürünleriyle çiğ etlerin tüketimi ve enfekte hayvanlarla temas yoluyla kişilere bulaşabilen bir bakteridir. İnsanlarda daha hafif tablolara yol açabilmekle birlikte, genellikle meslek hastalığı olarak sınıflandırılmaktadır.
Bazı hayvan hastalıklarının insanlara geçebileceği unutulmamalı; hayvanlarla temas ve ürünlerinin tüketilmesinde koruyucu önlemlerin neler olduğuna ilişkin (aşılama, ürünlerin kaynatılarak/ısıl işleme tabi tutarak tüketilmesi gibi) üreticiler bilgili olmalıdır.
3. Kimyasal ve Çevresel Tehlikeler
Amonyak ve Toksik Gazlar
Besi çiftliklerinde kapalı ahır ve gübre çukurlarında biriken amonyak (NH₃), hidrojen sülfür (H₂S) ve metan (CH₄) gibi gazlar, yeterli havalandırma sağlanmadığında çalışanlar için ciddi solunum tehlikesi oluşturur. Bu gazların patlama riski de bulunmaktadır. Çalışma ortamındaki sınır değerler ilgili yönetmelikte belirlenmiş olup, işverenler ortam ölçümü yaptırmakla yükümlüdür.
Dezenfektanlar ve Böcek İlaçları
Ahır dezenfeksiyonunda kullanılan klorlu bileşikler, formaldehit ve fenol türevleri; doğru KKD kullanılmadan uygulandığında deri, göz ve solunum yolu hasarına yol açabilir. Böcek ve parazit ilaçları da kümülatif kimyasal maruziyet açısından risk oluşturur.
Toz ve Organik Partiküller
Saman, yem ve gübre kaynaklı organik toz, kronik solunum yolu hastalıklarına zemin hazırlamaktadır. Bu nedenle kapalı alanlarda çalışanlar için uygun solunum koruyucu kullanımı zorunludur.
4. Alınması Gereken Koruyucu Önlemler
Kişisel Koruyucu Donanım (KKD)
Açık alanlarda çalışan tarım işçileri, hayvan sokmalarına (kene, akrep, yılan vb.) karşı eldiven, çizme vb. koruyucu kıyafet kullanmalı ve ilkyardım çantası bulundurulmalıdır. Buna ek olarak; hayvan bakımı sırasında sağlam burun koruyuculu güvenlik ayakkabısı, iş tulumu ve kesintisiz el hijyeni sağlanmalıdır.
Hayvan Yönetimi ve Güvenli Yaklaşım Prosedürleri
Çiftlik hayvanları ve vahşi hayvanlarla temasta bulunulmamalı ve bu hayvanlarla çalışan kişiler koruyucu giysi kullanmadan hayvanlarla bir araya gelmemelidir. Büyükbaş hayvanlara yaklaşımda daima hayvanın görüş alanında kalınmalı, ani hareketlerden kaçınılmalı; her çalışan güvenli davranış prosedürleri konusunda eğitilmelidir.
Makine ve Ekipman Güvenliği
Tarımsal üretimde kazaların büyük kısmı tarım alet ve makine kullanımı sırasında kurallara uymamaktan kaynaklanmaktadır. Tarım alet ve makinelerini kullanacak kişilerin eğitim alması, alet ve makinelerin kullanımını tam bilmesi gerekmektedir. Yem karma makineleri, traktörler ve gübre pompalarının periyodik bakımları zamanında yapılmalı ve tüm hareketli parçalar muhafaza altına alınmalıdır.
Sağlık Gözetimi
6331 sayılı Kanun’un 15. maddesi gereğince, işe giriş, iş değişikliği, iş kazası, meslek hastalığı ve tekrarlanan işten uzaklaşma durumlarında talep edilmesi halinde, iş, çalışan niteliği ve tehlike sınıfına göre Bakanlıkça belirlenen düzenli periyotlar dahilinde sağlık taraması zorunludur. Hayvancılık çalışanları için bu muayeneler; brusella, tüberküloz ve paraziter enfeksiyon testlerini de kapsamalıdır.
5. İş Kazası Bildirimi ve Yasal Sorumluluklar
Tarım veya orman işlerinde hizmet akdiyle süreksiz olarak çalışan sigortalıların iş kazası hallerinin bildirimi kendileri veya işverenleri tarafından yapılmalıdır. İş kazasının kolluk kuvvetlerine derhal, SGK’ya ise olayın olduğu tarihten sonraki üç işgünü içerisinde bildirilmesi gerekmektedir.
İşveren tarafından iş kazalarının kazadan sonraki işgünü, meslek hastalıklarının ise öğrenildikten sonra üç işgünü içinde SGK’ya bildirilmesi zorunludur. Bildirimin yapılmaması halinde, bildirimin Kuruma yapıldığı tarihe kadar sigortalıya ödenecek geçici iş göremezlik ödeneği Kurumca işverenden tahsil edilmektedir.
6. Tablo: Hayvancılık Çiftliklerinde Temel İSG Gereklilikleri
| Yükümlülük Alanı | Yasal Dayanak | Kapsam / Açıklama |
|---|---|---|
| Risk Değerlendirmesi | 6331 S.K. Md.10 / R.D. Yön. Md.12 | Tehlike sınıfına göre 2, 4 veya 6 yılda bir; kaza/değişiklikte erken yenileme |
| İş Güvenliği Uzmanı | 6331 S.K. Md.6 | Tehlike sınıfına göre A/B/C belgeli uzman; OSGB’den hizmet alınabilir |
| İşyeri Hekimi | 6331 S.K. Md.6 | Periyodik sağlık muayeneleri; zoonoz taraması dahil edilmeli |
| İSG Kurulu | 6331 S.K. Md.22 | 50 ve üzeri çalışan bulunan, sürekli işyerlerinde zorunlu |
| Çalışan Eğitimi | 6331 S.K. Md.17 | İşe başlamadan önce; tehlikeli/çok tehlikeli sınıfta belgelenmiş eğitim zorunlu |
| İş Kazası Bildirimi | 5510 S.K. / SGK | Kolluk kuvvetlerine derhal; SGK’ya 3 işgünü içinde |
| KKD Temini | KKD Yönetmeliği | Hayvan bakımı, kimyasal uygulama ve makine kullanımında zorunlu |
| Acil Durum Planı | 6331 S.K. Md.11 | Yangın, hayvan kaçması, kimyasal sızıntı senaryoları dahil edilmeli |
7. Kayıt Dışılık ve Sektörün Yapısal Sorunları
Türkiye’de hayvancılık sektörünün en kritik sorunlarından biri kayıt dışı istihdamdır. Kayıt dışı çalışmanın yaygın olması, iş kazaları ve meslek hastalıklarına dair verilerin gerçeği yansıtmaktan uzak olduğunun bir göstergesidir. Bu alandaki köklü sorunlar; güvenlik kültürü, eğitim, veri, mevzuat, denetim ve uygulamadaki aksaklıklardır.
Çoğunluğunu kadın ve çocukların oluşturduğu gezici mevsimlik tarım işçilerinin iş güvenliği, iş sağlığı ve iş kazası bildirimlerinin sağlıklı ele alınmasına özel bir dikkat ve önem verilmelidir. İşverenler, mevsimlik ve geçici işçilerin de her türlü İSG yükümlülükleri kapsamında değerlendirildiğini göz ardı etmemelidir.
Hayvancılık ve besi çiftlikleri; fiziksel, biyolojik, kimyasal ve ergonomik risklerin iç içe geçtiği karmaşık bir çalışma ortamı sunmaktadır. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu başta olmak üzere ilgili yönetmelikler, bu sektörde faaliyet gösteren tüm işyerlerine kapsamlı yükümlülükler getirmektedir. Tehlike sınıfının doğru belirlenmesi, risk değerlendirmesinin zamanında yenilenmesi, çalışanlara belgelenmiş eğitim verilmesi ve brusella başta olmak üzere zoonoz hastalıklara karşı düzenli sağlık gözetiminin sağlanması, hem yasal uyum hem de çalışan güvenliği açısından vazgeçilmez unsurlardır. Sektördeki kayıt dışılık sorununun aşılması ve iş güvenliği kültürünün oluşturulması, önlenebilir iş kazalarının ve meslek hastalıklarının önünde en güçlü bariyer olmaya devam edecektir.
Sıkça Sorulan Sorular
Hayvancılık çiftlikleri hangi tehlike sınıfında yer alır?
Hayvancılık işyerlerinin tehlike sınıfı, yürütülen asıl faaliyete ve NACE koduna göre değişmektedir. Büyükbaş ve küçükbaş yetiştiriciliği genellikle “tehlikeli” sınıfta yer alırken, bazı özel besi ve kimyasal yoğun faaliyetler “çok tehlikeli” sınıfa girebilmektedir. Kesin sınıf, 6331 sayılı Kanun’un 9. maddesi uyarınca hazırlanan İşyeri Tehlike Sınıfları Tebliği’ne göre belirlenir ve işveren bu sınıfa göre iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi ve risk değerlendirmesi periyodu belirlemekle yükümlüdür.
Küçük ölçekli (10’dan az çalışanlı) hayvancılık işyetleri de İSG kapsamında mıdır?
Evet. 6331 sayılı Kanun çalışan sayısına bakılmaksızın tüm işyerlerini kapsamaktadır. 10’dan az çalışanı olan tehlikeli ve çok tehlikeli sınıftaki işyerlerine SGK tarafından devlet desteği sağlanmaktadır. Az tehlikeli sınıftaki küçük ölçekli işyerleri ise Bakanlıkça ilan edilen eğitimi tamamlayan işveren tarafından, iş güvenliği uzmanı görevlendirmeksizin bazı İSG hizmetlerini yürütebilmektedir.
Brusella meslek hastalığı olarak tazminat hakkı doğurur mu?
Evet. Bruselloz, hayvancılık çalışanları için meslek hastalığı kapsamında değerlendirilebilmektedir. Hastalığın işyeri kaynaklı olduğunun kanıtlanması durumunda, 5510 sayılı Kanun çerçevesinde SGK’ya meslek hastalığı bildirimi yapılması ve çalışanın yetkili meslek hastalıkları hastanesine sevk edilmesi gerekmektedir. Hastalığın meslek hastalığı olarak tescili halinde çalışan, geçici iş göremezlik ödeneği ve kalıcı hasar durumunda sürekli iş göremezlik geliri gibi haklardan yararlanabilir.
Hayvancılık işyerinde iş kazası olduğunda ne kadar sürede bildirim yapılmalıdır?
Tarım ve hayvancılık işlerinde hizmet akdiyle çalışan sigortalıların iş kazası bildirimi, iş kazasının olduğu tarihten sonraki üç işgünü içinde SGK’ya yapılmalıdır. Bunun yanı sıra kaza derhal kolluk kuvvetlerine bildirilmelidir. Bildirimin süresinde yapılmaması durumunda, ödenecek geçici iş göremezlik ödeneği Kurumca işverenden geri alınmaktadır.
Mevsimlik işçiler de İSG kapsamında değerlendiriliyor mu?
Evet. 6331 sayılı Kanun, mevsimlik ve geçici işçileri de tam kapsamda koruma altına almaktadır. Mevsimlik işçiler işe başlamadan önce risk ve tehlikelere yönelik eğitim almak zorundadır; tehlikeli ve çok tehlikeli sınıftaki işyerlerinde bu eğitimin belgelenmesi zorunludur. İşveren, mevsimlik işçi için de iş kazası bildirimi ve SGK tescil yükümlülüklerini yerine getirmekle sorumludur.
Hayvancılık işyerinde acil durum planı hangi senaryoları kapsamalıdır?
Hayvancılık ve besi çiftlikleri için hazırlanacak acil durum planı; yangın (yem depoları ve ahır yangınları), kimyasal sızıntı (dezenfektanlar, amonyak gibi gazlar), hayvan kaçması, ciddi yaralanma/hayvan saldırısı, elektrik çarpması ve sel-fırtına gibi doğal afet senaryolarını kapsamalıdır. 6331 sayılı Kanun’un 11. maddesi gereğince söndürme, kurtarma ve ilkyardım ekipleri oluşturulmalı, bu ekiplere özel eğitim verilmelidir.
Bu konuyla ilgili diğer rehberler
→ İnşaat Sektöründe İş Güvenliği
→ Yüksekte Çalışma Güvenliği
→ Kimya Sektöründe İş Güvenliği
→ Sağlık Sektöründe İş Güvenliği
