Geri dönüşüm, çevre için hayati bir faaliyettir; ancak bu tesislerde çalışanlar, son derece çeşitli ve ciddi tehlikelerle karşı karşıyadır. Tesise gelen atıkların içeriği çoğu zaman belirsizdir — bir koli içinden cam, metal, kimyasal, hatta tıbbi atık çıkabilir. Bu “bilinmezlik”, geri dönüşüm sektörünü diğer işkollarından ayıran en temel risktir. Bu rehberde geri dönüşüm tesislerindeki başlıca riskleri — yangın/patlama, kesici-delici, biyolojik, makine ve kimyasal — ve korunma önlemlerini ele alıyoruz.
Yasal çerçeve, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ile Atık Yönetimi Yönetmeliği, Kimyasal Maddelerle Çalışma Yönetmeliği, Biyolojik Etkenler Yönetmeliği ve 28633 sayılı Patlayıcı Ortamlar Yönetmeliğidir (toz patlaması için).
Başlıca Risk Grupları
| Risk | Kaynak | Sonuç |
|---|---|---|
| Yangın / patlama | Yanıcı atık, lityum pil, solvent, toz | Büyük yangın, patlama |
| Kesici-delici | Cam, metal, iğne, kırık parça | Yaralanma, enfeksiyon |
| Biyolojik | Organik/tıbbi atık, kontaminasyon | Enfeksiyon, hastalık |
| Makine | Pres, öğütücü, konveyör, ayırıcı | Sıkışma, uzuv kaybı |
| Kimyasal / toz | Ağır metal, çözücü, ince toz | Zehirlenme, solunum |
Yangın ve Patlama Riski
Geri dönüşüm tesislerinin en yıkıcı riski yangın ve patlamadır. Toplanan atıkların büyük kısmı yanıcıdır (kağıt, plastik, ahşap, tekstil) ve düzensiz biriktirilen yığınlar, içlerindeki kimyasal reaksiyon veya güneş ısısıyla kendiliğinden tutuşabilir. Atıkların arasına karışmış lityum piller, solventler, tiner ve aerosol kutuları, presleme sırasında bir kıvılcımla büyük yangına yol açar. Ayrıca organik atıkların çürümesiyle açığa çıkan metan gazı, kapalı alanlarda birikerek patlama riski oluşturur.
İkinci kritik tehlike toz patlamasıdır. Plastik, kağıt, metal, ahşap gibi malzemelerin işlenmesi sırasında havaya yayılan ince toz, belirli bir yoğunlukta ve bir tutuşma kaynağıyla buluştuğunda patlayabilir. Bu yüzden tesisler için patlayıcı ortam (toz için Zone 20/21/22) değerlendirmesi ve uygun ekipman seçimi gerekir.
Sahadan Örnek Vaka
Bir plastik geri dönüşüm tesisinde, karışık atık balyaları preslenirken, içlerinden birine karışmış bir lityum pil presin basıncıyla ezilir, kısa devre yaparak tutuşur. Çevredeki yanıcı plastik yığını saniyeler içinde alev alır; tesis büyük bir yangınla karşı karşıya kalır. Ders: Geri dönüşümde en büyük tehlike, atığın içinde ne olduğunu bilmemektir. Lityum piller, presleme ve öğütme sırasında en sık yangın başlatan etkenlerden biridir. Çözüm: girişte etkili ayrıştırma ve tehlikeli madde (pil, aerosol, kimyasal) ayıklaması, yığınları küçük tutma, etkili yangın algılama/söndürme sistemi ve düzenli denetimli yangın tesisatı. “Hepsi atık, hepsi aynı” yaklaşımı, bu sektörde felakete davetiyedir.
Kesici-Delici ve Biyolojik Riskler
Atık ayrıştırma, çoğu zaman elle yapılan bir iştir ve bu da ciddi riskler doğurur. Atıklar arasındaki kırık cam, keskin metal, jilet ve hatta yanlışlıkla karışmış tıbbi atık (iğne), çalışanın elini keserek hem yaralanmaya hem de enfeksiyona yol açabilir. Bu yüzden ayrıştırma yapan çalışanlara kesilmeye dayanıklı eldiven sağlanmalı, mümkünse elle ayrıştırma yerine mekanik/otomatik ayırma kullanılmalıdır.
Biyolojik tehlike de yüksektir: organik atıklar, gıda atıkları ve kontamine malzemeler bakteri, virüs ve küf taşır; tıbbi atık karışması ise kanla bulaşan hastalık riski yaratır. Korunma; uygun KKD (eldiven, maske, tulum), el hijyeni, ilgili aşılar (özellikle tetanos ve hepatit B) ve atık akışının düzenli kontrolünü içerir.
Makine ve Kimyasal Riskler
Geri dönüşüm tesisleri, ağır makinelerle doludur: presler, öğütücüler (kırıcılar), konveyör bantları ve ayırıcılar. Bu makineler, koruyucu önlem alınmadığında el/kol sıkışması ve uzuv kaybı gibi ağır kazalara yol açar. Özellikle sıkışan malzemeyi makine çalışırken elle çıkarmaya çalışmak, en sık ölümcül kaza nedenidir. Makinelerde koruyucu siperler, acil durdurma butonları ve mutlaka enerji izolasyonu (LOTO — kilitle/etiketle) uygulanmalı; bakım/temizlik sırasında makine tam olarak durdurulup kilitlenmelidir.
Kimyasal ve toz riski de önemlidir: atıklardaki ağır metaller (krom, kurşun, arsenik), çözücü kalıntıları ve ince tozlar; solunum yolu hastalıkları, zehirlenme ve cilt sorunlarına yol açar. Etkili havalandırma, toz kontrolü (lokal aspirasyon), uygun solunum koruyucu ve SDS bilgisi gereklidir.
- ☐ Girişte tehlikeli madde (pil, kimyasal, tıbbi atık) ayıklanıyor mu?
- ☐ Atık yığınları küçük tutuluyor, yangın algılama/söndürme var mı?
- ☐ Yangın tesisatı düzenli (yıllık) kontrol ediliyor mu?
- ☐ Toz patlaması riski değerlendirildi, toz kontrolü yapılıyor mu?
- ☐ Ayrıştırmada kesilmeye dayanıklı eldiven kullanılıyor mu?
- ☐ Makinelerde koruyucu siper, acil stop ve LOTO uygulanıyor mu?
- ☐ Çalışanlara KKD, aşı (tetanos/hepatit B) ve eğitim sağlandı mı?
- ☐ Havalandırma ve kimyasal/toz maruziyeti kontrolü yapılıyor mu?
İSG Uzmanı Notu
Geri dönüşüm sektörünün İSG’sini tek bir cümlede özetlemek gerekirse: “içinde ne olduğunu bilmediğin malzemeyle çalışıyorsun”. Bu belirsizlik, tüm önlem stratejisini belirler. En kritik iki nokta: (1) Yangın — lityum pil ve yanıcı kimyasallar en büyük tehdit; girişte ayıklama ve yığın kontrolü hayatidir; çoğu büyük geri dönüşüm yangını “atığın içinden çıkan beklenmedik bir şeyle” başlar. (2) Makine — pres ve öğütücüde sıkışan malzemeyi makine çalışırken çıkarmaya çalışmak, en sık ölümcül kazadır; LOTO (enerji izolasyonu) burada pazarlık konusu değildir. Çalışanların “atığa dokunurken ne çıkacağı belli olmaz” bilinciyle, daima tam KKD ile çalışması ve şüpheli/tehlikeli maddeyi hemen raporlaması gerekir.
Sektörün Yapısal Zorlukları
Geri dönüşüm sektörü, İSG açısından bazı yapısal zorluklar taşır. Tesislerin çoğu, işletme ruhsatı aldıktan sonra kapsam ve kapasite değiştirebilir; bu durumda başlangıçta tasarlanan yangın tesisatı ve güvenlik altyapısı yetersiz kalabilir. Bu yüzden tesis büyüdükçe veya işlenen atık türü değiştikçe, risk değerlendirmesi ve güvenlik altyapısı da güncellenmelidir. Yangın tesisatlarının mevzuat gereği düzenli (yıllık) olarak projeye uygunluk kontrolünden geçirilmesi de bu nedenle kritiktir.
Bir diğer zorluk, sektörde sıklıkla görülen yoğun ve düşük vasıflı işgücü kullanımıdır. Hızlı personel değişimi, eğitim sürekliliğini zorlaştırır; oysa bu tesislerde her çalışanın hem yangın hem makine hem biyolojik riskler konusunda bilinçli olması gerekir. Bu yüzden işe girişte ve düzenli aralıklarla verilen, uygulamalı ve anlaşılır eğitim, geri dönüşüm tesislerinde özellikle önemlidir. Güvenlik kültürünün tesisin her kademesine yerleşmesi, bu çok katmanlı riskleri yönetmenin tek sürdürülebilir yoludur.
Sıkça Sorulan Sorular
Geri dönüşüm tesislerinde yangın neden bu kadar sık?
Atık ayrıştırma çalışanları için en büyük risk nedir?
Geri dönüşüm makinelerinde en sık kaza nasıl olur?
Lityum piller neden tehlikeli?
Bu konuyla ilgili diger rehberler
→ Çimento ve Hazır Beton Sektöründe İSG
→ Ortam Toz Ölçümü Nasıl Yapılır?
→ Doğru Elle Kaldırma Tekniği
→ İş Ekipmanları Periyodik Kontrolü
Not: Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve Haziran 2026 itibarıyla yürürlükteki mevzuata dayanır. İşletmenize özel risk değerlendirmesi için yetkili İSG uzmanına başvurunuz.
