Demir-çelik haddehaneleri; yüksek sıcaklık, yoğun gürültü, mekanik tehlikeler ve toz/duman maruziyetiyle Türkiye’nin en riskli çalışma ortamları arasında yer almakta, “çok tehlikeli” sınıfında değerlendirilmektedir. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve ilgili yönetmelikler çerçevesinde işverenlere kapsamlı yükümlülükler getirilmiş; bu yükümlülüklerin eksiksiz yerine getirilmesi hem çalışan sağlığını hem de işletme sürekliliğini doğrudan korumaktadır. Bu rehberde haddehanelere özgü tehlikeleri, yasal gereklilikleri ve etkin İSG önlemlerini kapsamlı biçimde ele alıyoruz.
Demir-çelik haddehaneleri, ham metalin yüksek basınç ve sıcaklık altında şekillendirildiği, endüstrinin en kritik üretim aşamalarından birini oluşturan tesislerdir. Türkiye bu sektörde güçlü bir konuma sahiptir: Türkiye, dünyadaki çelik üreten ülkeler arasında üst sıralarda, Avrupa’daki çelik üreticileri arasında ise ön sıralarda yer almaktadır. Metal sektörü, Türkiye imalat sanayi üretim ve ihracatının ikinci büyük sektörüdür. Bu büyük üretim kapasitesinin beraberinde getirdiği sorumluluk da son derece ağırdır: Demir-çelik sektörü, büyük ölçekli üretim operasyonları ve yüksek riskli iş süreçleri içermekte; çalışanlar sıcak haddehanelerden ağır makinelerin kullanımına ve kimyasal maddelerin işlenmesine kadar çeşitli potansiyel tehlikelere maruz kalmaktadır.
1. Yasal Çerçeve ve Tehlike Sınıfı
Ülkemizde iş sağlığı ve güvenliği alanında sektör özelinde bir mevzuat bulunmamakla birlikte, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu tüm işyerlerinde geçerlidir. Türkiye Cumhuriyeti’nde iş sağlığı ve güvenliği sistemi, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanununa (İSGK) dayanmaktadır. İSGK’nin yürürlüğe girmesiyle birlikte iş sağlığı ve güvenliği ilk defa ayrıntılı biçimde düzenlenmiştir.
Tehlike Sınıfları Listesi Tebliği’ne göre tüm işletmeler NACE kodlarına karşılık gelen tehlike sınıflarına göre üç sınıfa ayrılmış; iş kazası riski yüksek olan metal sektörü fabrikaları “çok tehlikeli” sınıf kapsamında değerlendirilmektedir. Bu sınıflandırma, haddehanelerde zorunlu olarak A sınıfı iş güvenliği uzmanı istihdam edilmesini gerektirmektedir. İşverenler, işyerlerinin tehlike sınıfları dikkate alınarak çok tehlikeli işyerlerinde A sınıfı belgeye sahip iş güvenliği uzmanı ile işyeri hekimi çalıştırmakla yükümlüdür.
Haddehanelerde Günlük Çalışma Süresi Kısıtlaması
Haddehaneler, çalışma süresi bakımından da özel düzenlemelere tabi tutulmaktadır. Sağlık Kuralları Bakımından Günde Azami Yedi Buçuk Saat veya Daha Az Çalışılması Gereken İşler Hakkında Yönetmelik kapsamında; haddehanelerde (soğuk demirle çalışılan haddehaneler hariç), fırınlarda, hadde serilerinde ve haddehaneyi kızgın veya sıvı çelikle besleyen tesisat ile araçlarda görülen işler bu kapsamda sayılmıştır. Aynı yönetmelik, bu kapsamdaki işlerde fazla çalışma yapılamayacağını açıkça hüküm altına almaktadır.
2. Haddehanelerde Başlıca Tehlike ve Riskler
2.1 Yüksek Sıcaklık ve Isıl Stres
Sıcak haddehaneler, çalışanların en ağır biçimde etkilendiği fiziksel tehlikelerin başında gelen ısıl strese sahip ortamlardır. Dökümhaneler, haddehaneler, yüksek fırınlar ve kazan daireleri gibi işyerleri sıcak çalışma şartlarının oluştuğu bölümlere sahip olup bu ortamlarda ölçüm yapılması hayati önem taşımaktadır. WBGT (Wet Bulb Globe Temperature — Islak Ampul Küresel Sıcaklık), sıcak çalışma ortamlarında çalışanın maruz kaldığı ısı stresini değerlendiren temel indekstir ve çelik üretimi ile dökümhane gibi yüksek sıcaklık ortamlarında kullanılmaktadır. WBGT indeksine göre çalışma yoğunluğu ve dinlenme süreleri TS EN ISO 7243 standardında tanımlanmış olup metabolik aktiviteye göre sınır değerler değişmektedir.
İşin ağırlık derecesine göre WBGT sınırları farklılaşmakta; hafif işler için 30°C üzerinde, orta zorluktaki işler için 28°C üzerinde ve ağır işler için ise 26,7°C kritik sınır olarak kabul edilmektedir. Türkiye’de sıcak havalarda çalışma ile ilgili doğrudan düzenlenmiş bir sıcaklık sınırı olmamakla birlikte, 6331 sayılı İSG Kanunu işverenleri çalışanları sağlık ve güvenlik yönünden korumakla genel olarak yükümlü kılmaktadır.
2.2 Gürültü Maruziyeti
Hadde makineleri, soğutma sistemleri ve taşıma ekipmanları son derece yoğun gürültü üretmektedir. Türkiye mevzuatına göre bu konuda net eşikler belirlenmiştir. Mevzuat uyarınca maruziyet sınır değerleri LEX,8h = 87 dB(A) ve Ppeak = 200 µPa; en yüksek maruziyet etkin değerleri ise LEX,8h = 85 dB(A) ve Ppeak = 140 µPa olarak belirlenmiştir. Ayrıca Sağlık Kuralları Bakımından Günde Azami Yedi Buçuk Saat veya Daha Az Çalışılması Gereken İşler Hakkında Yönetmelik’te “gürültü düzeyi en yüksek maruziyet etkin değerini (8h = 85 dB(A)) aşan işler” özel olarak düzenlenmiştir.
2.3 Toz ve Duman Maruziyeti
Üretim sırasında oluşan toz, kimyasallar ve dumana karşı koruyucu maske veya solunum cihazı kullanılmalıdır. Bu cihazlar ve maskeler, üretim sürecinde havada bulunan zehirli partiküllerin akciğerler tarafından solunmasını ve buna bağlı kanser riskini önlemenin yanı sıra asbestoz ve silikoz gibi hastalıkların oluşmasını engellemeye de yardımcı olmaktadır. Tozla Mücadele Yönetmeliği uyarınca işveren, her türlü tozun meydana geldiği işyerlerinde risk değerlendirmesi sonucuna göre belirlenen periyodik aralıklarla toz ölçümleri yapılmasını ve sonuçların mesleki maruziyet sınır değerleri dikkate alınarak değerlendirilmesini sağlamakla yükümlüdür.
2.4 Mekanik Tehlikeler ve Sıçrayan Parça Riski
İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği’nin Ek-I 2.5 maddesinde “parça fırlaması veya düşmesi riski taşıyan iş ekipmanları, bu riskleri ortadan kaldırmaya uygun güvenlik tertibatı ile donatılır” hükmü yer almaktadır. Çalışanların sağlık ve güvenliği açısından önemli bir tehlike oluşturabilecek iş ekipmanı parçalarının kırılması, kopması veya dağılması riskine karşı uygun koruma önlemleri alınması zorunludur.
Sıvı hâldeki demir ve çeliğin tesisat ve teçhizatla taşınması sırasında meydana gelebilecek sıçrama riski, haddehanelerde en ölümcül tehlikeler arasındadır. Isıya dayanıklı KKD’ler (yüz siperliği, alüminyumize eldiven, ısıl koruma çizmesi) bu işlerde zorunludur.
3. Kişisel Koruyucu Donanım (KKD) Gereklilikleri
Haddehanelerde çalışan personelin kullanması gereken KKD’ler, maruz kalınan tehlikenin türüne göre belirlenir. Lazerli çalışma için koruyucu gözlükler, sert bir cismin baş bölgesine zarar vermemesi için baret, gürültü için kulak tıkacı ve özel demir uçlu ayakkabı kullanılmalı; yüksek ısılardan korunmak için ise bütün vücudu saran yanmaz elbiseler de fabrikalarda kullanılmaktadır. Gürültü Yönetmeliği uyarınca maruziyet sınır değerlerinin uygulanmasında çalışanın kullandığı kişisel kulak koruyucularının koruyucu etkisi dikkate alınmaktadır.
| Tehlike Türü | Zorunlu KKD | İlgili Standart / Dayanak | Kontrol Sıklığı |
|---|---|---|---|
| Isıl Stres / Ergiten Metal | Alüminyumize koruyucu elbise, yüz siperliği, ısıl koruma eldiveni ve çizmesi | TS EN ISO 11612 (Isıya dayanıklı giysi) | Her kullanım öncesi görsel kontrol |
| Gürültü | Kulak tıkacı veya kulaklık (SNR değerine göre seçim) | Gürültü Yönetmeliği (TS EN 352) | 6 ayda bir bakım/değişim |
| Toz / Duman | P3 sınıfı yarı yüz / tam yüz maske veya PAPR | Tozla Mücadele Yönetmeliği (TS EN 143) | Filtre değişim takvimi |
| Mekanik Tehlike | Baret (EN 397), çelik burunlu ayakkabı (EN ISO 20345 S3), kesme karşıtı eldiven | İş Ekipmanları Kullanımı Yönetmeliği | Yıllık test ve kontrol |
| Göz Tehlikeleri | IR koruyuculu tam yüz siperi veya 4-5 numara filtreli gözlük | TS EN 170/171 | Cam bütünlüğü kontrolü |
| Yüksekte Çalışma | Emniyet kemeri, bağlantı halatı (EN 361) | 6331 İSGK, İş Ekip. Yönetmeliği | 6 ayda bir statik yük testi |
4. Risk Değerlendirmesi ve Periyodik Kontrol
Çelik fabrikaları gibi büyük üretim tesislerinde risk değerlendirmesi ve kontrol stratejileri, İSG açısından hayati bir öneme sahiptir. Bu tesislerde büyük makinelerin kullanımı, yüksek sıcaklıklar, kimyasal maddeler ve ağır malzeme taşıma gibi potansiyel tehlikelerle karşı karşıya gelinmekte; risklerin etkin biçimde yönetilmesi tesislerin sürekli ve güvenli çalışmasını garanti etmektedir.
İş ekipmanlarının periyodik kontrolü de yasa gereği zorunludur. İş ekipmanları, ilgili yönetmelikte öngörülen aralıklarda ve belirtilen yöntemlere uygun olarak yetkili kişilerce periyodik kontrollerden geçirilmeli ve bakımları yapılmalıdır; ilgili yönetmeliğin Ek-3’ünde bakım, onarım ve periyodik kontrollerle ilgili hususlar belirtilmiştir.
4.1 İşyeri Hekimi ve Sağlık Gözetimi
İşe başlamadan önce çalışanların sağlık muayenelerinin yapılma zorunluluğu 6331 sayılı Kanun ile getirilmiştir. İşverenlere bütün çalışanlar için sağlık taraması zorunluluğu getirilmiş olup 6331 sayılı Kanun’un 15. maddesi gereğince işe giriş, iş değişikliği, iş kazası ve meslek hastalığı durumlarında tehlike sınıfına göre Bakanlıkça belirlenen periyotlar dahilinde sağlık taraması zorunludur.
6331 sayılı Kanun’un 14. maddesi kapsamında işveren, iş kazalarını kazadan sonraki üç iş günü içinde, sağlık hizmeti sunucuları veya işyeri hekimi tarafından kendisine bildirilen meslek hastalıklarını ise öğrendiği tarihten itibaren üç iş günü içinde Sosyal Güvenlik Kurumuna bildirmekle yükümlüdür.
5. Güvenlik Kültürü ve Eğitim
İşyeri kültürü, İSG konularına nasıl yaklaşıldığını belirler. Çelik sektöründe güvenlik odaklı bir işyeri kültürü oluşturmak önemli olup çalışanların güvenliğe katılımı teşvik edilmelidir. Kazaların ve olayların analizi işyerindeki İSG performansını değerlendirmek için kullanılabilir; verilere dayalı iyileştirmeler de gelecekteki kazaların önlenmesine yardımcı olmaktadır.
İSG eğitimlerinin konuları genel, sağlık ve teknik konular başlığı altında düzenlenmiş; bu eğitimler işyerinde görevli iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimleri ile OSGB ve yetkilendirilmiş eğitim kurumları tarafından verilebilmektedir.
6. Müfettiş Denetimleri ve İdari Yaptırımlar
6331 sayılı İSG mevzuatı, işçiler ile işverenlerin görev, hak ve yükümlülüklerini belirlemekte, önleyici tedbirler üzerinde durmakta ve iş sağlığı ve güvenliğini sağlamayanlara ciddi yaptırımlar getirmektedir. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı iş müfettişleri, çok tehlikeli sınıftaki haddehaneleri öncelikli denetim kapsamında tutmaktadır. Bu önlemlerin başında çalışma ortamının havalandırılması ve kişisel koruyucu donanımların eksiksiz kullanılması gelirken iş güvenliği uzmanı da işçilerin ekipman kullanıp kullanmadığını denetleyerek güvenlik talimatlarının uygulanmasını sağlar.
Demir-çelik haddehaneleri, çalışanların yüksek sıcaklık, gürültü, mekanik ve toz tehlikelerine eş zamanlı maruz kaldığı, Türkiye’nin en kritik iş güvenliği alanlarından birini oluşturmaktadır. 6331 sayılı İSG Kanunu çerçevesinde A sınıfı iş güvenliği uzmanı istihdamından periyodik sağlık gözetimine, gürültü ve toz ölçümlerinden WBGT bazlı ısıl stres yönetimine kadar çok katmanlı bir güvenlik sistemi kurmak hem yasal zorunluluk hem de hayati bir sorumluluktur. Güvenlik kültürünün sürekli güçlendirilmesi, veriye dayalı risk değerlendirmesi ve hiyerarşik önlem anlayışının benimsenmesi; hem iş kazalarını hem de meslek hastalıklarını köklü biçimde azaltır. Unutmayın: Haddehanede her güvenlik açığı, bir insanın sağlığı veya yaşamı pahasına kapanmaktadır.
Sıkça Sorulan Sorular
Haddehaneler hangi tehlike sınıfına girer ve ne anlama gelir?
Sıcak haddehaneler, Türkiye İSG mevzuatında “çok tehlikeli” sınıfında yer almaktadır. Bu sınıflandırmaya göre işveren; A sınıfı iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi çalıştırmak, daha sık sağlık taraması yaptırmak ve risk değerlendirmesini en kapsamlı biçimde uygulamak zorundadır. OSGB hizmetleri de bu sınıftaki işyerlerine zorunludur.
Haddehanelerde gürültü için yasal sınır değer nedir?
Gürültü Yönetmeliği uyarınca günlük gürültü maruziyeti için maruziyet sınır değeri LEX,8h = 87 dB(A) olarak belirlenmiştir. En yüksek maruziyet etkin değeri ise 85 dB(A)’dır. Bu değerin aşıldığı çalışma alanlarında kulak koruyucu kullanımı zorunlu hale gelir; işveren aynı zamanda gürültüyü kaynağında azaltmak için mühendislik önlemleri almakla da yükümlüdür.
Sıcak haddehane çalışanları için ısıl stres nasıl yönetilir?
Isıl stres yönetiminde WBGT (Islak Ampul Küresel Sıcaklık) indeksi temel ölçüt olarak kullanılır. TS EN ISO 7243 standardında tanımlanan sınır değerlere göre çalışma-dinlenme oranları, su tüketimi düzenlemeleri, yansıtıcı koruyucu giysi kullanımı ve vardiya düzenlemesi gibi önlemler alınmalıdır. Türkiye’de net bir ortam sıcaklık sınırı yönetmelikle belirlenmemiş olmakla birlikte 6331 sayılı Kanun genel koruma yükümlülüğü kapsamında tüm gerekli tedbirlerin alınmasını zorunlu kılmaktadır.
İş kazası bildirimi nasıl ve ne kadar sürede yapılmalıdır?
6331 sayılı Kanun’un 14. maddesi uyarınca işveren, iş kazalarını kazadan sonraki üç iş günü içinde SGK’ya bildirmekle yükümlüdür. Meslek hastalıklarında ise öğrenildiği tarihten itibaren yine üç iş günü içinde bildirim yapılmalıdır. Bildirim yükümlülüğünün yerine getirilmemesi idari para cezasına neden olmaktadır.
Haddehane çalışanlarına hangi sağlık muayeneleri yapılmalıdır?
6331 sayılı Kanun kapsamında işe giriş sağlık muayenesi zorunludur. Bunun yanı sıra gürültü maruziyetine bağlı odyolojik testler, toz maruziyetine yönelik akciğer fonksiyon testleri (spirometri), ısıl stres değerlendirmeleri ve periyodik kan tetkikleri haddehanelerde çalışanlar için işyeri hekimi tarafından düzenli aralıklarla uygulanmalıdır. Tehlike sınıfına ve maruziyetin boyutuna göre bu muayenelerin sıklığı arttırılabilir.
Soğuk haddehaneler ile sıcak haddehaneler arasında İSG yükümlülükleri açısından fark var mıdır?
Evet, önemli farklılıklar bulunmaktadır. “Sağlık Kuralları Bakımından Günde Azami Yedi Buçuk Saat Çalışılması Gereken İşler” listesine göre soğuk demirle çalışılan haddehaneler bu kapsam dışında tutulmakta; dolayısıyla azami çalışma süresi kısıtlaması ve fazla mesai yasağı yalnızca sıcak haddehaneler için geçerlidir. Bununla birlikte her iki tür haddehane de 6331 sayılı Kanun’un genel İSG yükümlülüklerine tabidir.
Bu konuyla ilgili diğer rehberler
→ İnşaat Sektöründe İş Güvenliği
→ Yüksekte Çalışma Güvenliği
→ Kimya Sektöründe İş Güvenliği
→ Sağlık Sektöründe İş Güvenliği
