SWIFT Yapılandırılmış Ne-Olur Analizi

İş güvenliği yönetim sisteminin omurgasını oluşturan risk değerlendirmesi, bir işyerinde yalnızca bir kez yapılıp rafa kaldırılan bir belge değil; tehlikeler değiştikçe güncellenmesi gereken canlı bir süreçtir. Bu süreçte kullanılan yöntemin doğru seçilmesi, analizin etkinliğini doğrudan belirler. SWIFT — Yapılandırılmış Ne-Olur Analizi — sahip olduğu esnek yapısı, disiplinlerarası ekip uyumu ve pratik uygulama adımlarıyla özellikle orta ve büyük ölçekli işletmelerde giderek daha fazla tercih edilmektedir. Bu makalede SWIFT’in ne olduğunu, nasıl uygulandığını, diğer yöntemlerle karşılaştırmasını ve Türkiye İSG mevzuatındaki yerini ayrıntılı biçimde inceliyoruz.

SWIFT Nedir? Temel Kavramlar ve Tanım

SWIFT, İngilizce “Structured What-If Technique” ifadesinin baş harflerinden oluşan bir kısaltmadır; Türkçeye Yapılandırılmış Ne-Olur Analizi veya Yapılandırılmış “Ya … Olursa?” Tekniği olarak çevrilebilir. SWIFT, ileriye dönük tehlike analizi (Prospective Hazard Analysis) yöntemi olarak sınıflandırılır; rehber sözcükler ve yönlendirici ipuçları kullanılarak yapılandırılmış beyin fırtınası oturumlarında risklerin tespit edilmesini hedefler ve FMEA gibi daha yoğun yöntemlerden daha hızlı bir alternatif sunmayı amaçlar.

SWIFT, tehlikeleri tanımlamaya ve bunların potansiyel etkilerini değerlendirmeye yönelik kalitatif bir risk değerlendirme yöntemidir. SWIFT bağımsız olarak veya FMEA gibi aşağıdan yukarıya yöntemlerin etkinliğini artırmak için aşamalı bir yaklaşımın parçası olarak da kullanılabilmektedir. Bu esneklik, yöntemi hem küçük ölçekli tehlike tespitlerinde hem de kapsamlı sistem güvenlik incelemelerinde kullanışlı kılmaktadır.

Hangi Sektörlerde Kullanılır?

SWIFT; sağlık, radyoaktif atık yönetimi, açık deniz tesisleri, büyük endüstriyel kaza tehlikesi bulunan tesisler ve tıbbi cihazlar gibi güvenlik açısından kritik sektörlerde kullanılan bir beyin fırtınası yöntemidir. Üretim, lojistik ve kamu sektörü gibi alanlarda tehlikeleri proaktif biçimde ele almak amacıyla uygulanmaktadır. Petrokimya, enerji, inşaat, gıda üretimi ve hastane hizmetleri SWIFT’in en sık uygulandığı alanlar arasındadır.

SWIFT’in Temel Bileşenleri: Rehber Sözcükler ve Soru Yapısı

SWIFT analizinin özünde, sistematik beyin fırtınasını yönlendiren rehber sözcükler (guidewords) ve bunlarla birlikte kullanılan yönlendirici ipuçları (prompts) yer alır. SWIFT, kolaylaştırılmış bir çalıştayda önceden belirlenmiş bir dizi rehber sözcüğü (zamanlama, miktar vb.) kullanır; bu sözcükler katılımcılardan gelen ve çoğunlukla “Ya olursa?” ya da “Nasıl olabilir?” gibi ifadelerle başlayan yönlendirici ipuçlarıyla bir araya getirilir.

SWIFT’in özünde, risklerin ya da risk kaynaklarının kapsamlı biçimde gözden geçirilmesini sağlayacak rehber sözcüklerin listesi bulunur. Bu sözcükler ekibin dikkatini belirli tehlike kategorilerine çekerek gözden kaçma olasılığını en aza indirir. Tipik rehber sözcük kategorileri şunlardır: zamanlama (çok erken/çok geç), miktar (çok fazla/çok az), yer/yön, sıra (atlanmış adım), ikame (yanlış malzeme/ekipman) ve insan faktörü (iletişim hatası, yorgunluk).

SWIFT Analizi Adım Adım Nasıl Uygulanır?

1. Hazırlık Aşaması

Analiz öncesinde kapsam, amaç ve başarı kriterleri belirlenir. Çalıştay başlangıcında SWIFT’in bağlamı, kapsamı ve amacı tartışılır; başarı kriterleri netleştirilir. Proses akış şemaları, ekipman listeleri, prosedürler ve daha önce hazırlanmış olay kayıtları gibi destekleyici belgeler toplanır.

2. Ekip Oluşturma

SWIFT, bir süreç ya da sistemi potansiyel riskler açısından inceleyen uzmanlardan oluşan bir ekibin beyin fırtınası oturumlarını kapsar; belirlenen riskler daha sonra şiddet ve olasılık açısından önceliklendirilir. SWIFT analizi tipik olarak farklı uzmanlık alanlarından ve bakış açılarından oluşan çapraz fonksiyonlu ekipleri kapsar. Ekip; üretim, bakım, kalite, sağlık-güvenlik ve operasyon temsilcilerinden meydana gelmelidir.

3. Risk Tespiti (Çalıştay Oturumu)

Kolaylaştırıcı, rehber sözcükleri tek tek ele alarak ekipten “Ya … olursa?” biçiminde sorular üretmesini ister. Genel soru olan “Olursa Ne Olur?” ile başlar ve sorulara verilen cevaplara dayanır; aksaklıkların muhtemel sonuçları belirlenerek sorumlu kişiler tarafından her bir durum için tavsiyeler tanımlanır.

4. Risk Değerlendirme ve Önceliklendirme

Tespit edilen her tehlike için olasılık ve şiddet değerlendirmesi yapılır. Ne-Olur Analizi, neyin ters gidebileceğini belirleyen ve bu durumların olasılık ile sonuçlarını değerlendiren yapılandırılmış bir beyin fırtınası yöntemidir; sorulara verilen yanıtlar, söz konusu risklerin kabul edilebilirliği konusunda yargılara ulaşmak için temel oluşturur.

5. Önlem Önerileri ve Raporlama

SWIFT analizinin adımları; hazırlık, ekip oluşturma, risk tespiti, değerlendirme ve önlem önerisi aşamalarını kapsar. Hazırlanan raporda her tehlike için mevcut kontroller, önerilen yeni önlemler, sorumlu kişiler ve uygulama tarihleri açıkça belirtilir.

SWIFT ile Diğer Risk Değerlendirme Yöntemlerinin Karşılaştırması

SWIFT’in hangi durumlarda tercih edileceğini anlamak için başlıca alternatif yöntemlerle karşılaştırılması önemlidir. SWIFT ve FMEA benzer amaçlara hizmet eder; ancak yaklaşımları farklıdır: FMEA daha ayrıntılı ve zaman alıcı olduğundan SWIFT, ilk tehlike tespiti için daha hızlı bir alternatif sunar. Öte yandan FMEA (Hata Türü ve Etkileri Analizi), bileşen düzeyinde daha derin bir inceleme imkânı sunduğundan SWIFT ile birlikte aşamalı bir yaklaşımda kullanılması önerilmektedir.

SWIFT, özellikle JSA (İş Güvenliği Analizi) ile birlikte kullanıldığında güçlü bir tamamlayıcı olmaktadır. JSA görev adımlarına odaklanırken SWIFT, o görevin gerçekleştiği sistemin bütününe ilişkin “ya olursa?” senaryoları üretir.

SWIFT’in Güçlü Yönleri ve Sınırlamaları

Avantajları

SWIFT, bağımsız olarak ya da FMEA gibi aşağıdan-yukarıya yöntemlerin daha verimli kullanılması için aşamalı bir yaklaşımın parçası olarak kullanılabilen esnek ve üst düzey bir risk tespit tekniğidir. SWIFT analizi, yapılandırılmış “ya olursa?” sorularıyla potansiyel tehlike ve risklerin hızla belirlenmesine olanak tanır; bu sayede kuruluşlar diğer yöntemlerle göz önünde bulundurulmamış olabilecek geniş bir senaryo ve olası arıza modu yelpazesini ortaya çıkarabilir.

Ek olarak, SWIFT analizi, katılımcıların sistemi yalnızca bileşen arıza sonuçlarını incelemek yerine sorunlara verilen sistem tepkisine odaklanarak değerlendirmesine olanak tanır; bu sayede süreçler ve sistemlerdeki iyileştirme fırsatları ile başarı olasılığını artıran eylemlerin belirlenmesinde kullanılabilir.

Sınırlamaları

Sistemin olumsuz yanı, risk analistinin dikkatinin yalnızca bir noktaya odaklanması ya da analistin tecrübesinin o noktadaki tehlikeyi görmesine olanak vermemesidir. Buna ek olarak, rehber sözcüklerin yetersiz ya da hatalı belirlenmesi analizi yüzeysel kılabilir. Kolaylaştırıcının niteliği, çalıştay kalitesini doğrudan etkiler; bu nedenle SWIFT oturumlarının deneyimli bir İSG uzmanı veya teknik kolaylaştırıcı liderliğinde yürütülmesi kritiktir.

Türkiye İSG Mevzuatı Çerçevesinde SWIFT

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun 4. maddesine göre risk değerlendirmesi; işyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek tehlikelerin belirlenmesi, bu tehlikelerin riske dönüşmesine yol açan faktörler ile tehlikelerden kaynaklanan risklerin analiz edilerek derecelendirilmesi ve kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması amacıyla yapılması gereken çalışmaları ifade eder. Bununla birlikte Kanun’un 10. maddesine göre işverenler, risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmakla yükümlüdür.

Bu doğrultuda, 29.12.2012 tarih ve 28512 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği’nde risk değerlendirmesi çalışmalarının yöntem ve esasları belirtilmiştir. Söz konusu yönetmelik kullanılacak yöntemi işverene bırakmakta olup SWIFT, kalitatif risk değerlendirme yöntemi olarak bu kapsamda uygulanabilir. Ağır tehlikeli ve çok tehlikeli sınıftaki işyerlerinde SWIFT, büyük kazaları önlemeye yönelik kapsamlı analizin başlangıç adımı olarak kullanılabilir. İşin durdurulmasını gerektirecek acil tehlike senaryolarının SWIFT çalıştaylarında önceden tespit edilerek önlenmesi, bu yöntemin en kritik getirilerinden biridir.

Sıkça Sorulan Sorular