Elektromanyetik Alan Maruziyeti ve Sağlık

Teknolojinin hızla gelişmesiyle birlikte elektromanyetik alanlar artık yalnızca enerji sektörü çalışanlarının değil, hastane personelinden radyo-televizyon yayıncılarına, ofis çalışanlarından telekomünikasyon mühendislerine kadar geniş bir kitlenin günlük maruz kaldığı bir çevresel etken hâline gelmiştir. Elektromanyetik Alan (EMA) terimi; elektrik alanları, manyetik alanlar ve elektromanyetik dalgaların tamamını kapsayan fiziksel bir olguyu ifade eder. İş sağlığı ve güvenliği açısından EMA maruziyetinin doğru değerlendirilmesi, sınır değerlere uyulması ve gerekli koruyucu önlemlerin alınması hem yasal bir yükümlülük hem de çalışan sağlığını korumanın temel gereğidir. Tıpkı kurşun maruziyeti ya da kimyasal tehlikelerde olduğu gibi, EMA maruziyetinin de sistematik bir risk yönetimi anlayışıyla ele alınması zorunludur.

Elektromanyetik Alan Nedir? Temel Kavramlar

Elektromanyetik alanlar, elektrik yüklerinin hareketi sonucu oluşur ve frekanslarına göre farklı özelliklere sahiptir. Elektromanyetik spektrum, frekans ve enerji düzeylerine bağlı olarak iyonlaştırıcı ve iyonlaştırıcı olmayan radyasyon olmak üzere iki ana kategoriye ayrılır. Sağlık ve güvenlik açısından en fazla dikkat gerektiren kategori, elektrik enerjisi hatları, radyo frekansı cihazları ve baz istasyonları gibi kaynaklardan yayılan iyonlaştırıcı olmayan radyasyondur.

Doğal ve Yapay EMA Kaynakları

Doğal elektromanyetik ortam; uzay ve güneşteki ışınım ile dünya atmosferindeki elektriksel boşalmalar gibi iç ve dış kaynaklardan meydana gelmektedir. Buna karşın modern yaşamın asıl riski yapay kaynaklardan gelmektedir. Yapay EMA ise insan yapımı Radyo Frekanslı (RF) elektronik cihaz ve sistemlerinden oluşmaktadır.

EMA maruziyeti; güç yoğunluğu ve mesafe yanında maruziyet süresi, tipi (yakın veya uzak alan), kaynağın frekansı, elektrik ve manyetik alan büyüklüğü ile modülasyon gibi fiziksel özelliklere göre belirlenmektedir. Bu nedenle aynı cihaza yakın ve uzak mesafedeki maruziyet seviyeleri birbirinden önemli ölçüde farklılaşabilmektedir.

Mesleki Maruziyet Kaynakları ve Risk Altındaki Sektörler

İşyerlerinde EMA üretebilecek kaynak sayısı son derece fazladır. Trafo ve elektrik panolarının bulunduğu alanlarda, güçlü elektrikli ve elektronik ekipman kullanılan işyerlerinde, baz istasyonlarına yakın çalışma alanlarında, büyük makinelerin bulunduğu üretim tesislerinde ve yüksek akım ve gerilimle çalışılan ortamlarda elektromanyetik alan seviyeleri sınır değerlerin üzerine çıkabilir.

Özellikle kaynak sektöründe EMA ciddi bir tehlike oluşturmaktadır. Kaynakçılıktaki temel olası tehlikeler arasında toz ve kaynak dumanının yanı sıra elektromanyetik radyasyon da yer almaktadır. Sağlık sektöründe ise MRI (Manyetik Rezonans Görüntüleme) cihazları çalışanları yoğun statik manyetik alanlara maruz bırakabilmektedir.

Özellikle Risk Altındaki Çalışan Grupları

Vücuda yerleşik aktif tıbbi cihaza (aktif implanta) sahip çalışanlar, vücuda yerleşik pasif tıbbi cihaza sahip çalışanlar, vücuda bağlı tıbbi cihaza sahip kişiler ve gebe çalışanlar elektromanyetik alanlarda özellikle risk altındadır. Bu gruplar için standart maruziyet değerlendirmesinin ötesinde bireyselleştirilmiş risk değerlendirmesi yapılması zorunludur.

Bunlara ek olarak çocuklar, yaşlılar ve kronik hastalığı olan bireyler gibi hassas grupların elektromanyetik alanlara karşı daha duyarlı olabileceği de göz önünde bulundurulmalıdır; bu durum özellikle okul ve hastane gibi ortamlarda alınan önlemleri daha da kritik kılmaktadır. Pestisit maruziyetinde olduğu gibi kimyasal tehlikelerin yanı sıra fiziksel tehlikeler konusunda da bkz. Pestisit Maruziyeti ve Korunma.

Sağlık Etkileri: Termal ve Termal Olmayan Etkiler

Doğrudan etkiler, termal (elektromanyetik alanların emilimi nedeniyle insanda dokunun ısınması) veya termal olmayan nitelikte olabilir. Her iki etki türü de farklı frekans aralıklarında ve farklı maruziyet sürelerinde ortaya çıkmaktadır.

Termal Etkiler

ICNIRP tarafından 1998 yılında yayınlanan iyonize olmayan elektromanyetik alanların sınırlandırılmasına ilişkin tavsiye kararlarında insan vücudunun sıcaklığını 1°C artırabilecek elektromanyetik güç soğrulması taban alınmıştır. Yüksek frekanslı alanlarda doku ısınması, özellikle gözler ve testisler gibi kendini yenileyemeyen ya da soğutma kapasitesi düşük organları olumsuz etkileyebilmektedir.

Termal Olmayan Etkiler ve Nörolojik Bulgular

Doğrudan etkiler arasında statik manyetik alanlardan kaynaklanan baş dönmesi ve mide bulantısı da sayılmaktadır. Uzun süreli veya yüksek yoğunluklu EMA maruziyetinin dağınıklık, kalp ritim bozuklukları ve stres gibi nörolojik ve fizyolojik semptomlarla ilişkili olabileceği öne sürülmektedir. Ancak bu ilişkilerin nedenselliği konusunda henüz kesin bir sonuca varılamamıştır.

EMA direktifine göre ısınma ile ilgili olanlar termal etkiler olarak adlandırılırken diğerleri termal olmayan etkiler olarak anılmakta; bununla birlikte belirli bir eşik değerin altındaki maruziyetlerin vücutta birikim yapmadığı ve risk oluşturmadığı bilinmektedir. Etkilenme, maruziyet süresi ile sınırlı olup geçicidir ve maruziyet sona erdiğinde etkilenme de sona erer veya azalır.

Ulusal ve Uluslararası Mevzuat Çerçevesi

EMA maruziyetinin düzenlenmesi hem uluslararası kuruluşların rehberleri hem de ulusal mevzuat aracılığıyla sağlanmaktadır. EMA maruziyetinde sınır değerlerin belirlenmesi konusunda dünya ve Avrupa ülkelerinin referans olarak aldığı kurumların başında ICNIRP (Uluslararası İyonlaştırıcı Olmayan Radyasyondan Korunma Komitesi) gelmektedir; bu kuruluşça belirlenen sınır değerler birçok Avrupa ülkesinde ve dünyanın farklı ülkelerinde en yaygın kabul gören değerler arasındadır.

ICNIRP standartları Türkiye’de de kabul görmüştür. Türkiye’de Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu (BTK), 21.04.2011 tarih ve 27312 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan “Elektronik Haberleşme Cihazlarından Kaynaklanan Elektromanyetik Alan Şiddetinin Uluslararası Standartlara Göre Maruziyet Limit Değerlerinin Belirlenmesi, Kontrolü ve Denetimi Hakkında Yönetmelik”i yayımlamıştır.

İşyeri boyutundaki yükümlülükler açısından ise Çalışanların Fiziksel Etkenlerden Kaynaklanan Risklerden Korunmasına Dair Yönetmelik kapsamında işveren, çalışanların fiziksel etkenlere maruziyetini değerlendirmek ve gerekli önlemleri almakla yükümlüdür. Avrupa Parlamentosu ve Konseyi 2013/35/EU sayılı direktifi uyarınca işveren çalışanların ne kadar elektromanyetik radyasyona maruz kaldığını tespit ettirmek ve çalışanların güvenli bir iş yerinde olduğunu ispatlamak zorundadır.

Temel Sınır Değerler (ICNIRP Referans Alınarak)

Kaynak: ICNIRP; ICNIRP’nin tavsiye ettiği sınır değerler 900 MHz frekansı için 41,25 V/m, 1800 MHz için ise 58,33 V/m şeklindedir. Türkiye’de iyonlayıcı olmayan radyasyona ilişkin sınır değerler ve alınacak önlemler, 24.07.2010 tarihli 27651 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan yönetmelikte belirlenmiş olup ICNIRP değerlerinden türetildiği görülmektedir.

İşyerinde EMA Risk Yönetimi ve Korunma Önlemleri

ÇSGB’ye bağlı İSGÜM yönetmeliklerine uygun olarak, iş güvenliği ve işçi sağlığı kapsamında çalışma ortamındaki elektromanyetik alan şiddeti periyodik olarak ölçülmeli ve ICNIRP ile BTK limit değerlerinin altında kalması sağlanmalıdır.

Risk Değerlendirmesi Süreci

Eylem değerleri aşılmadığı durumlarda maruziyet sınır değerleri de aşılmış olmaz. EMA Direktifi, bilgiler başka yerlerden elde edilebiliyorsa eylem değerlerinin aşılıp aşılmadığını belirlemek için işverenleri hesaplama veya ölçüm yapmaya zorlamaz. Bununla birlikte, yüksek riskli ortamlarda ölçüm yaptırılması uygulamada en güvenilir yol olmaya devam etmektedir.

Teknik ve İdari Kontrol Hiyerarşisi

EMA konusundaki mesleki riskleri yönetmek, diğer kimyasal tehlikelerin yönetimiyle aynı sistematik yaklaşımı gerektirir. Bu çerçevede, Silika Tozu Maruziyeti gibi mesleki maruziyet konularında da aynı hiyerarşik kontrol mantığının geçerli olduğu görülmektedir.

Ölçüm, İzleme ve Belgelendirme

Elektromanyetik alan ölçümü; çevremizde bulunan elektromanyetik radyasyonun (radyo dalgaları, mikrodalga, manyetik alanlar) seviyelerini ölçerek potansiyel sağlık risklerini belirlemek amacıyla yapılmaktadır. Ölçümler; geniş band ölçüm cihazları ve spektrum analizörler kullanılarak akredite laboratuvarlar tarafından gerçekleştirilir. Elektrik, manyetik ve elektromanyetik alanlarda temel sınırlamaları belirlemek amacıyla 0 Hz – 300 GHz aralığını kapsayan ölçümler yaptırılarak ev, okul, hastane, işyerleri gibi ortamlardaki maruziyet seviyesinin belirlenmesi ve sonuca göre önlem alınması gerekmektedir.

Sıkça Sorulan Sorular