Arsenik Maruziyeti ve Sağlık Riskleri

Arsenik (As), periyodik tablonun 5A grubunda yer alan yarı metal (metalloid) bir elementtir. Doğada hem organik hem de inorganik bileşikler hâlinde bulunur ve yer kabuğunda yaygın biçimde dağılmıştır. Görünüşte sıradan bir element gibi görünse de arsenik, inorganik formda doğrulanmış bir kanserojen olup küresel ölçekte içme suyundaki en önemli kimyasal kirletici maddeler arasında gösterilmektedir. İşyerlerinde özellikle toz ve duman formunda havaya karışan arsenik, farkında olmadan solunum yoluyla vücuda girebilmektedir. Bu nedenle işyeri hekimleri, iş güvenliği uzmanları ve çalışanların arsenik maruziyetine ilişkin kapsamlı bir bilgiye sahip olması büyük önem taşımaktadır.

Arsenik Nedir? Kimyasal Özellikleri ve Formları

İnorganik arsenik bileşikleri oksijen, klor ve kükürt ile bir araya gelerek oluşurken; hayvanlar ve bitkilerdeki arsenik bileşikleri karbon ve hidrojenle birleşerek organik arsenik bileşiklerini meydana getirir. Mesleki açıdan en tehlikeli form olan inorganik arsenik; arsenikli toz, arsenikli hidrojen (arsin gazı) ve arsenik trioksit gibi bileşikler şeklinde karşımıza çıkar. Arsenik bileşiklerinin toksisitesinin meydana gelmesindeki en önemli mekanizma, organizmada tiyol grubu içeren enzimlerin bloke edilmesidir. Arseniğin yüksek reaktifli trivalan formları, DNA onarım enzimleri ve antioksidan enzimleri gibi birçok enzimin sülfidril gruplarına bağlanarak bu enzimlerin inhibisyonunu gerçekleştirir. Bu biyokimyasal mekanizma, arseniğin neden bu denli geniş kapsamlı organ hasarına yol açtığını açıklamaktadır.

Mesleki Maruziyet Kaynakları: Hangi Sektörler Risk Altında?

Arsenik, endüstriyel olarak bir alaşım ajanı olarak ve ayrıca cam, pigmentler, tekstil, kağıt, metal yapıştırıcılar, ahşap koruyucuları ve mühimmatın işlenmesinde kullanılır. Arsenik ayrıca deri tabaklama işleminde ve sınırlı ölçüde pestisitlerde, yem katkı maddelerinde ve farmasötiklerde de kullanılmaktadır. Madencilik, tarım ve sanayi faaliyetleri arsenik salınımını artırmaktadır. Arsenik cevherleri madenciliği; aşındırıcı materyaller, amyant ve çeşitli mineral madencilikleriyle birlikte sınıflandırılan bir faaliyet koludur. Öte yandan demir-çelik, alüminyum, döküm ve asit, çimento ve kok, cam, kurşun ve arsenik gibi malzemelerin kullanıldığı fabrikaların çalışanları, yaklaşık 45 meslek grubu arasında mevzuat kapsamında değerlendirilmektedir.

Risk Altındaki Başlıca Meslek Grupları

Çiftçiler ve tarım yöneticileri, pestisitler, herbisitler ve tarımda yaygın kullanılan arsenik bileşiklerine maruz kalan meslek grupları arasında yer almaktadır. Bunların yanı sıra inşaat işçileri, metalurji çalışanları ve kimya sektörü çalışanları da arsenik bileşikleriyle karşılaşma riski taşımaktadır.

Sektör / Meslek	Maruziyet Kaynağı	Maruziyet Yolu
Madencilik (arsenik cevheri)	Cevher tozu, ergitme dumanı	Solunum, deri
Cam ve seramik imalatı	Arsenik trioksit (renk giderici)	Solunum, deri
Ahşap koruma / emprenye	Bakır-arsenik bileşikleri (CCA)	Deri, solunum
Tarım / pestisit kullanımı	Arsenikli böcek ilaçları	Deri, ağız yolu
Metalurji / alaşım üretimi	Arsenik içeren metaller	Solunum, deri
Deri tabaklama	Arsenik bileşikleri	Deri, solunum
Elektronik / yarı iletken	Galyum arsenid (GaAs)	Solunum, deri

Arseniğin Sağlık Üzerine Etkileri

Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC), arseniği kanser oluşturma özelliği ispatlanmış kimyasallar sınıfında (Grup 1) göstermekte ve arsenik maruziyetinin böbrek, mesane, karaciğer ve akciğer kanseri gelişiminde önemli bir rolü olduğunu bildirmektedir.

Akut Maruziyet Belirtileri

Arsenik zehirlenmesi belirtileri akut durumlarda dudaklarda yanma, yutma güçlüğü, mide ağrıları, kramplar ve ishal olarak sıralanabilir. Özellikle yüksek konsantrasyonlarda arsin gazına maruziyet, akut hemolitik anemi ve böbrek yetmezliğine yol açabilecek tıbbi acil tablo oluşturabilir.

Kronik Maruziyet ve Uzun Dönem Etkileri

Yüksek düzeyde inorganik arseniğe uzun süre maruz kalmanın ilk belirtileri genellikle deride görülür: pigmentasyon değişiklikleri, deri lezyonları ve el ile ayak tabanlarında sert lekeler ortaya çıkar. Bunlar yaklaşık beş yıllık minimum maruziyetten sonra belirginleşir ve cilt kanserinin habercisi olabilir. İnorganik arseniğin uzun süreli yutulmasıyla ilişkili olabilecek diğer olumsuz sağlık etkileri arasında gelişimsel etkiler, diyabet, pulmoner hastalıklar ve kardiyovasküler hastalıklar bulunmaktadır. Çok sayıda bilimsel çalışma arsenik maruziyetinin bilişsel gelişim, zekâ ve hafıza üzerindeki olumsuz etkilerini ortaya koymuştur. Erken çocuklukta maruz kalındığında; genç erişkinlikte birden fazla kanser, akciğer hastalığı, kalp krizi ve böbrek yetmezliği görülebilmektedir.

Türkiye’deki Yasal Düzenlemeler ve İşveren Yükümlülükleri

Arsenik, inorganik bileşikleriyle birlikte kanserojen madde niteliği taşıdığından Türkiye’de özel mevzuat kapsamında değerlendirilmektedir. 6 Ağustos 2013 tarihli ve 28730 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan “Kanserojen veya Mutajen Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik”, çalışanların bu tür maddelere maruziyetinden kaynaklanabilecek risklere karşı korunması amacıyla sınır değerler dahil asgari gereklilikleri belirlemektedir. Bu yönetmelik, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamında kanserojen ve mutajen maddelere maruz kalma riski bulunan işlerin yapıldığı işyerlerinde uygulanır. Mesleki maruziyet sınır değerlerinin aşıldığı her durumda, işveren bu durumun en kısa sürede giderilmesi için koruyucu ve önleyici tedbirleri almak zorundadır.

İşveren Yükümlülükleri: Kontrol Hiyerarşisi

Sağlık Gözetimi ve İzleme

Arseniğe mesleki düzeyde maruz kalan çalışanlar için periyodik sağlık gözetimi zorunludur. Bu gözetim kapsamında idrarda arsenik ölçümü biyolojik izleme açısından en yaygın kullanılan yöntemdir. İşyeri hekimi; işe giriş muayenesi ve dönemsel kontrollerde deri lezyonları, solunum fonksiyon testleri ile periferik sinir sistemi değerlendirmesini de yürütmelidir. Ayrıca işveren, çalışanların sağlığı için risk oluşturabilecek kimyasal maddelerin düzenli olarak ölçümünün ve analizinin yapılmasını sağlamak; maruziyeti etkileyen koşullarda herhangi bir değişiklik olduğunda ölçümleri tekrarlatmak zorundadır. Benzer kimyasal maruziyet riskleri açısından kurşun maruziyetiyle de kıyaslanması gereken arsenik konusunda kapsamlı bilgi edinmek isteyenler Kurşun Maruziyeti ve Sağlık Etkileri başlıklı makalemizi de inceleyebilir.

Arsenik Maruziyetinden Korunma: Pratik Önlemler

Mühendislik ve Teknik Önlemler

Arsenik üreten veya kullanan proseslerde kapalı sistem kullanımı öncelikli tercih olmalıdır. Lokal egzoz havalandırma (LEV) sistemleri, arsenik tozunun yayılmasını kaynağında engelleyen en etkili mühendislik kontrolüdür. Malzeme aktarımı sırasında ıslak yöntemlerin tercih edilmesi, kuru toz oluşumunu önemli ölçüde azaltır.

Kişisel Koruyucu Donanım (KKD) Seçimi

Arsenik tozu ve buharına karşı solunum koruyucusu olarak P100 sınıfı partikül filtreli yarı veya tam yüz maskesi kullanılması gerekmektedir. Arsin gazı tehlikesi olan ortamlarda ise bağımsız hava beslemeli solunum koruyucu zorunludur. El ve deri koruması için kimyasal dirençli nitril veya neopren eldiven ve kimyasal sıçramaya karşı koruyucu tulum tercih edilmelidir.

Kişisel Hijyen Kuralları

Arseniğe maruz kalan çalışanların işyerinde yemek yemesi, içmesi veya sigara içmesi kesinlikle yasaktır. İşyerinden ayrılmadan önce el ve yüzün dikkatlice yıkanması, iş kıyafetlerinin işyerinde bırakılarak eve götürülmemesi temel hijyen kuralları arasındadır. Tarımsal işyerlerinde arsenik bileşikli pestisit kullanımına ilişkin ek korunma yöntemleri için Pestisit Maruziyeti ve Korunma başlıklı makalemizden de yararlanabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular