EN 388, koruyucu eldivenlerin aşınma, kesilme, yırtılma ve delinmeye karşı performansını derecelendiren Avrupa standardıdır. 2016 yılında güncellenerek EN 388:2016 adını alan standart, kesilme direncini ölçmek için hem klasik Coup Testi’ni hem de çok daha hassas TDM-100 (ISO 13997) testini bir arada kullanmaktadır. Türkiye’de 6331 sayılı İSG Kanunu ve ilgili KKD Yönetmeliği kapsamında, kesici-delici riskler barındıran işyerlerinde uygun seviyede EN 388 sertifikalı eldiven kullanımı yasal zorunluluktur.
El yaralanmaları, dünyada ve Türkiye’de en sık görülen iş kazası türleri arasında yer almakta; bıçak, sac, cam ve benzeri kesici-delici objelerle yapılan çalışmalar ciddi tehlikeler oluşturmaktadır. Bu riskleri kontrol altına almanın en etkili son katman savunması, doğru seviyede koruma sağlayan kesilmeye dirençli iş eldivenlerinden geçmektedir. Peki bir eldivenin etiketindeki rakam ve harfler gerçekte ne anlama gelir? Bu makalede EN 388 standardının kesilme direnci sınıflandırması, test yöntemleri ve sektörel uygulamaları kapsamlı biçimde ele alınmaktadır.
EN 388 Standardı Nedir?
EN 388 Standardı, kişisel koruyucu ekipmanlar (KKE) alanında kullanılan eldivenlerin mekanik risklere karşı direnç seviyelerini belirleyen bir Avrupa standardıdır. EN 388:2016 Mekanik Risklere Karşı Koruyucu İş Eldivenleri standardı, iş güvenliği amaçlı kullanılan iş eldivenlerinin aşınma, bıçakla kesilme, yırtılma ve delinmeyi içeren mekanik risklere karşı deney metodları ve özelliklerini kapsamaktadır.
Kategori II kapsamında olan mekanik risklere karşı koruyucu KKE eldivenleri, pazarlanabilmeleri için EN 388 ve EN 420 standartlarına uygun olmaları gerekmektedir. Türkiye’de ise Türk iş güvenliği mevzuatında KKE kullanımıyla ilgili düzenlemeler özellikle 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nda yer almakta; bu kanunun 18. maddesinde işverenlerin çalışanlarına, işin doğasına göre uygun kişisel koruyucu ekipman temin etmesi gerektiği açıkça belirtilmektedir.
EN 388 Etiketindeki Performans Göstergeleri
Mekanik riskler piktogramının altında 6 adet performans seviyesi bulunur; a, b, c, d, e, f harflerinin bulunduğu yere performans seviyelerinin sonuçları yazılmaktadır. Bu göstergeler sırasıyla aşınma direnci (test edilen eldivenin aşınması için gereken tur sayısı), Couptest kesilme direnci (sabit kuvvet altında dönen bıçakla kesilme indeksi), yırtılma direnci (Newton cinsinden yırtılma için gereken kuvvet), delinme direnci (delici ile delik açabilmek için Newton cinsinden kuvvet) ve ISO kesilme direncini (değişken kuvvet altında kesme için Newton cinsinden yük) belirtmektedir.
Kesilme Direnci Test Yöntemleri: Coup Testi ve TDM-100
Eski Yöntem: Coup Testi (Döner Bıçak Testi)
Eldivenin kesilme direncini değerlendirmek için uygulanan metodun ismi Coup Testi idi. Bu metot ile 5N’luk (500 gr) düşük bir basınç altında eldiven örneğinin ileri ve geri hareket ile kaç turda kesildiği izlenerek hesaplanıyordu. Endeks değeri, test parçası kesilene kadar geçen döngü sayısına ve bıçağın aşınma derecesine göre belirlenmekteydi; her test parçasına beş ölçüm yapılmakta ve bu beş değerin ortalaması kesilme koruma seviyesini belirlemekteydi.
Farklı test yöntemleriyle uzun yıllar geçtikten sonra Coup Testi’nde kullanılan bıçağın, yüksek seviyelerde cam ve çelik lifler içeren iplikleri test ederken hızlı bir şekilde takıldığı fark edildi. Bu bıçak körleşmesi, özellikle yüksek kesilme dirençli malzemelerde hatalı sonuçlara yol açmaktaydı.
Yeni Yöntem: TDM-100 Testi (ISO 13997)
EN 388:2016 standardına yapılan en önemli değişiklik, ISO 13997 kesim testi yönteminin resmi olarak dahil edilmesidir. ISO 13997, “TDM-100 Testi” olarak da bilinir; ANSI 105 standardında kullanılan ASTM F2992-15 test yöntemine benzer olup her iki standart da kayar bıçak ve ağırlıklar ile TDM makinesinden yararlanmaktadır.
TDM testinde bıçak, sabit hızda ancak artan kuvvetle malzeme üzerinde hareket ettirilir; koruma seviyesi 20 mm’lik kesim uzunluğunda kesmek için gereken Newton cinsinden kuvvetle belirlenir. Birden fazla test yürütülmekte olup sonuçlar A’dan F’ye kadar seviyelerle ifade edilmekte; F en yüksek kesilme direncini temsil etmektedir.
Eldiven malzemesi bıçağı bozarsa, referans test olarak EN ISO 13997 esas alınmaktadır. Cam fiber veya çelik katkılı malzemeler gibi Coup Testi bıçağını körelten ürünlerde TDM testi zorunludur.
TDM-100 Kesilme Direnç Seviyeleri: A’dan F’ye
Yeni EN 388:2016 standardında iki kesme seviyesi arasındaki farkı ayırt etmek için ISO 13997 test yöntemini kullanarak elde edilen kesme seviyesi, dört hanenin sonuna bir harf olarak eklenmektedir. TDM-100 kesilme seviyesi A, B, C, D, E, F olarak sıralanmaktadır; F en yüksek seviye kesilme direncini ifade eder.
| TDM Seviyesi | Test Yöntemi | Ölçek / Referans | Tipik Uygulama Alanı |
|---|---|---|---|
| A | ISO 13997 (TDM-100) | En düşük kesilme direnci | Hafif montaj, ambalaj |
| B | ISO 13997 (TDM-100) | Düşük-orta koruma | Genel imalat, taşıma |
| C | ISO 13997 (TDM-100) | Orta koruma | Metal işleme, inşaat |
| D | ISO 13997 (TDM-100) | Yüksek koruma | Cam sektörü, sac işleme |
| E | ISO 13997 (TDM-100) | Çok yüksek koruma | Ağır metal, cam kesimi |
| F | ISO 13997 (TDM-100) | Maksimum koruma (~30 N) | Çelik ipler, kesici aletler |
En yüksek performans seviyesi olan F, yaklaşık 30 Newton’luk kesilme kuvvetine karşılık gelmektedir. Bu değer, eldiven malzemesinin ne derece ileri teknoloji liflerle üretildiğinin somut göstergesidir.
Coup Testi mi, TDM mi? Test Seçim Akışı
Bıçakta bozulma yoksa Coup Testi referans testtir. Eğer eldivenin malzemesi bıçağı bozarsa referans alınması gereken test EN ISO 13997 olmakta; piktogram altına eklenen beşinci değer ise ISO 13997 testine göre kesilme seviyesini belirtmektedir. Bu iki test sonucu, aynı etikette birlikte yer alabilmekte ve birbirini tamamlayıcı nitelik taşımaktadır.
Sektörel Uygulama: Hangi İşte Hangi Seviye?
EN 388 standardı, özellikle mekanik riskin yüksek olduğu sektörlerde neredeyse zorunlu hale gelmiştir; çünkü bu alanlarda çalışanların el yaralanmaları en yaygın iş kazaları arasında yer almaktadır.
Metal işçiliğinde keskin sac, boru veya levha gibi malzemelere karşı yüksek kesilme direnci ön plandadır. Cam sektöründe ise hem kesilme hem de delinmeye karşı en üst seviyede koruma sunan eldivenler tercih edilmelidir. Ambalaj ve taşıma sektöründe ise sık temas, sürtünme ve kutu kenarlarına karşı orta seviye koruma yeterli olabilmektedir.
Çok kalın veya sert yapılı bir eldiven, parmak hareketlerini sınırlayarak ince işçiliği zorlaştırabilmektedir. Bu nedenle her zaman “en yüksek seviye” olanı seçmek yerine, işin gerekliliklerine uygun dengeyi sağlayan modeli tercih etmek gerekmektedir.
Türkiye’deki Yasal Çerçeve
6331 sayılı kanuna dayanarak çıkarılan “Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik” kapsamında işyerlerinde kullanılması gereken KKD’ler yasal bir zorunluluk halini almıştır. İşverenler, işyerinde olabilecek tehlikeleri değerlendirerek bu tehlikelere karşı uygun KKE’leri temin etmek ve çalışanların kullanmasını sağlamakla yükümlü olup bu ekipmanları düzenli olarak kontrol etmek, bakımını yapmak ve gerektiğinde yenilemek de işverenin sorumluluğundadır.
Sıcak, soğuk, kesici ya da kimyasal maddelerle çalışanlar için uygun eldiven ve iş elbisesi kullanımı şarttır. KKE’lerin kullanılmaması durumunda işverenler cezai yaptırımlarla karşılaşabilmektedir.
EN 388:2016 standardı ve kesilme direnç seviyeleri, el güvenliğini bilimsel bir temele oturtmaktadır. Coup Testi’nin 1-5 skalası genel malzemeler için geçerliliğini korurken, TDM-100 testinin A’dan F’ye uzanan alfa skalası modern yüksek performanslı lifler için çok daha güvenilir sonuçlar üretmektedir. İşverenler ve İSG uzmanları olarak görevimiz; risk değerlendirmesi doğrultusunda doğru seviyeyi seçmek, 6331 sayılı Kanun ve KKD Yönetmeliği yükümlülüklerini eksiksiz yerine getirmek ve çalışanları gerçekten koruyan eldivenleri temin etmektir. Unutulmamalıdır ki doğru seçilmiş bir iş eldiveni, yalnızca bir ekipman değil; bir çalışanın elinin, geçiminin ve yaşam kalitesinin güvencesidir.
Sıkça Sorulan Sorular
EN 388 ve EN 388:2016 arasındaki temel fark nedir?
Yeni EN 388:2016 standardı, kesilme seviyesini daha kesin bir şekilde ölçmek için eski “Mevcut Kesilme Testi”ne ek olarak “TDM-100 Kesilme Testi”ni kullanmaktadır. Ayrıca güncellenmiş EN 388:2016 standardında bir darbe koruma testi de yer almaktadır. Bu sayede özellikle cam ve çelik lifli eldivenler çok daha gerçekçi biçimde değerlendirilebilmektedir.
TDM-100 testindeki F seviyesi ne kadar koruma sağlar?
TDM-100 kesilme seviyesi A, B, C, D, E, F olarak sıralanmakta; F en yüksek seviye kesilme direncini ifade etmektedir. Bu en yüksek performans seviyesi olan F, yaklaşık 30 Newton’luk kesici kuvvete karşı dayanımı temsil etmektedir. Cam, çelik kablo ve çok keskin alet kullanılan işlerde bu seviye önerilmektedir.
Etiket üzerinde hem rakam hem harf varsa ne anlama gelir?
EN 388:2016 standardında test edilen iki ayrı kesilme direnci arasındaki farkı ayırt etmek için ISO 13997 test yöntemini kullanarak elde edilen direnç değeri, dört hanenin sonuna eklenen 5. haneyle belirtilmektedir. Örneğin “4X42C” ifadesinde ilk dört karakter Coup Testi sonuçlarını, son harf ise TDM-100 sonucunu göstermektedir.
Hangi sektörlerde en yüksek kesilme direnç seviyesi zorunludur?
Cam sektöründe hem kesilme hem de delinme riskleri birlikte bulunduğundan D veya E seviyesinde TDM kesilme direncine sahip eldivenler tercih edilmelidir. Metal işleme, kesici alet üretimi ve çelik halat alanında çalışanlar için de E–F seviyesi eldivenler gereklidir. Risk değerlendirmesi her durumda belirleyici olmalıdır.
İşveren EN 388 sertifikalı eldiven sağlamak zorunda mıdır?
6331 sayılı kanuna dayanarak çıkarılan “Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik” kapsamında uygun KKD kullanımı yasal bir zorunluluktur. KKE’lerin kullanılmaması durumunda işverenler cezai yaptırımlarla karşılaşabilmektedir. Kesilme riski bulunan her işyerinde, risk değerlendirmesine uygun seviyede EN 388 belgeli eldiven temin edilmelidir.
Coup Testi skoru ile TDM-100 skoru her zaman örtüşür mü?
Coup Testi, modern kesilme dirençli lifler için daha az güvenilir olabilmekte; TDM testi ise gelişmiş malzemelerde kesilme direncinin daha doğru ölçülmesini sağlamaktadır. Bu nedenle iki test sonucu arasında farklılık olabilir. Yüksek kesilme dirençli malzemelerde TDM-100 sonucu her zaman daha güvenilir referans olarak kabul edilmektedir.
Bu konuyla ilgili diğer rehberler
→ Solunum Koruyucu Maske Türleri
→ Yüksekte Çalışma Donanımları ve Kullanımı
→ Kişisel Koruyucu Donanım (KKD) Nedir?
→ Baret Türleri ve Kullanım Alanları
