Kayıp Zamanlı Kaza Oranı (LTIFR) Hesaplama

İş sağlığı ve güvenliği yönetiminin temel amacı, çalışanların yaralanmadan ve sağlığını yitirmeden çalışmasını sağlamaktır. Bu hedefe ulaşmak için yöneticilerin, güvenlik uzmanlarının ve işverenlerin elinde güvenilir verilere dayalı ölçüm araçlarına ihtiyacı vardır. Kayıp Zamanlı Kaza Oranı (LTIFR), dünya genelinde en yaygın kullanılan güvenlik KPI’larından biri olup bir işletmenin kaza gerçekliğini rakamsal olarak ortaya koyar. SGK istatistiklerine göre 2023 yılında Türkiye’de 681.401 iş kazası kayıt altına alınmıştır; bu tablo, LTIFR gibi ölçüm araçlarının ülkemizde ne denli kritik bir işlev üstlendiğini gözler önüne sermektedir.

LTIFR Nedir? Temel Kavramlar ve Tanımlar

LTIFR, belirli bir dönemde işyerinde meydana gelen kayıp zamanlı yaralanmaların, toplam çalışılan saate oranı üzerinden ne sıklıkla gerçekleştiğini ölçen kritik bir güvenlik metriğidir ve farklı büyüklüklerdeki kuruluşlar ile sektörler arasında güvenlik performansını karşılaştırmanın standart bir yolunu sunar.

Kayıp Zamanlı Yaralanma (LTI) Nedir?

Kayıp zamanlı yaralanma (LTI), çalışanın kaza günü sonrasında en az bir tam vardiya veya iş günü boyunca olağan görevlerini yerine getirememesine yol açan iş kaynaklı yaralanmadır. Bu tanım ölümle sonuçlanan kazaları ve kalıcı iş göremezlikleri de kapsar.

Yalnızca ilk yardımla atlatılan ve zaman kaybına yol açmayan yaralanmalar, çalışanın aynı veya ertesi vardiyada kısıtlı/hafif görevlerle işe döndüğü durumlar ve (işverence sağlanan ulaşım dışında) işe gidip gelme esnasında meydana gelen kazalar LTI kapsamı dışında tutulur.

LTIFR Formülü ve Adım Adım Hesaplama

LTIFR formülü şu şekilde uygulanır: LTIFR = (Kayıp Zamanlı Yaralanma Sayısı × 1.000.000) / Toplam Çalışılan Saat

1.000.000 saatlik çarpan, oranı standart bir maruz kalma tabanına normalize ederek farklı büyüklükteki işgüçleri ve zaman dilimleri arasında performans karşılaştırmasını kolaylaştırır. OSHA ise hesaplamalarında 200.000 saatlik tabanı kullanmaktadır.

Hesaplama Adımları

1. Adım — LTI Sayısını Belirleyin: Raporlama dönemi içinde (ay, çeyrek veya yıl) meydana gelen tüm LTI vakalarını sayın. En az bir tam gün veya vardiya devamsızlığıyla sonuçlanan her yaralanmayı dahil etmeyi unutmayın.

2. Adım — Toplam Çalışılan Saati Hesaplayın: Toplam çalışılan saat, raporlama dönemindeki tüm çalışanların olağan mesai saatlerini ve fazla mesailerini kapsar; ancak her türlü izin süresi bu hesaptan çıkarılır.

3. Adım — Formülü Uygulayın: Örnek: Bir şirket yıl boyunca 5 LTI vakası kaydetmiş ve toplam 2.000.000 saat çalışılmıştır. LTIFR = (5 × 1.000.000) / 2.000.000 = 2,5. Bu sonuç, söz konusu şirkette her bir milyon çalışma saatinde 2,5 kayıp zamanlı yaralanma meydana geldiğini gösterir.

Çarpan Seçiminde Dikkat Edilmesi Gerekenler

Çarpan olarak 1.000.000, 200.000 veya 100.000 saat kullanılabilir; seçim, raporlama standardına bağlıdır. Farklı çarpanlar kullanılarak hesaplanan LTIFR sonuçları karşılaştırılmamalıdır; önce çarpan standardize edilmelidir. Uluslararası alanda —Avustralya, Orta Doğu, Birleşik Krallık ve ISO 45001 raporlamasında— 1.000.000 saatlik taban yaygın olarak benimsenmektedir.

LTIFR’ı Etkileyen Faktörler

LTIFR’ı etkileyen başlıca faktörler arasında çalışma ortamı, güvenlik protokolleri, çalışan eğitimi ve olay raporlaması yer almaktadır. Güvenli ve iyi bakımlı bir işyeri yaralanma riskini azaltır. Açık ve uygulanan güvenlik prosedürleri kazaları önler. Uygun eğitim çalışanların güvenli çalışmasını sağlar; zamanında ve doğru olay raporlaması ise riskleri yönetmek ve azaltmak için kritik önem taşır.

LTIFR ile Diğer Güvenlik Metriklerinin Karşılaştırması

LTIFR ve TRIR (Toplam Kayıt Gerektiren Olay Oranı) her ikisi de güvenlik metriği olmakla birlikte kapsam bakımından farklılaşır: LTIFR yalnızca kayıp zamanlı yaralanmaları ölçerken TRIR, zaman kaybına yol açmayan tüm kayıt gerektiren olayları da içerir. Her iki metriği anlamak, işyeri güvenliğinin tam tablosunu ortaya koyar ve kuruluşların güvenlik programlarını buna göre şekillendirmesine olanak tanır.

LTIFR bir gecikmeli göstergedir; sonuçları gerçekleştikten sonra sayar. İleride meydana gelecek olayları öngöremez, her yaralanmanın şiddetini veya uzun vadeli etkisini yansıtmaz ve zaman kaybıyla sonuçlanmayan kısıtlı çalışma ya da yalnızca tıbbi müdahale gerektiren vakaları kapsamaz.

LTIFR’ı ISO 45001 ve Türk Mevzuatı Çerçevesinde Konumlandırmak

ISO 45001, uygun göstergeler kullanılarak İSG performansının izlenmesini ve değerlendirilmesini açıkça vurgular. ISO 45001:2018, güvenlik yönetim sistemi kapsamında hem öncü hem de gecikmeli performans verilerinin izlenmesini ve ölçülmesini açıkça zorunlu kılmaktadır.

Türkiye’de ise yasal zemin şu şekilde şekillenmektedir: 6331 Sayılı İSG Kanunu’nun 14. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca işveren, iş kazalarını kazadan sonraki üç iş günü içinde; sağlık hizmeti sunucuları veya işyeri hekimi tarafından kendisine bildirilen meslek hastalıklarını ise öğrendiği tarihten itibaren üç iş günü içinde Sosyal Güvenlik Kurumu’na bildirmekle yükümlüdür. Sağlık hizmeti sunucuları ise iş kazalarını en geç 10 gün içinde SGK’ya bildirmelidir.

Türkiye’deki iş kazası tablosu ciddi boyutlardadır. SGK istatistiklerine göre 2023 yılında ülkemizde 681.401 iş kazası gerçekleşmiş olup bu kazaların 82.111’i (%12,1) inşaat sektöründe meydana gelmiştir. İş kazaları sonucunda tüm sektörlerde meydana gelen 1.966 ölümün ise 552’si (%28,1) inşaat sektöründe gerçekleşmiştir. Bu tablo, Kaza Piramidi (Heinrich) Teorisi‘nin de vurguladığı üzere, her ölümcül kazanın altında onlarca kayıp zamanlı ve yüzlerce hafif yaralanmanın yattığını hatırlatmaktadır.

LTIFR Sonuçlarının Doğru Yorumlanması

Yüksek LTIFR, yaralanmaların çok sık yaşandığına işaret eder ve önleme, yüksek riskli faaliyetler ile denetime odaklanmayı gerektirir. Düşük LTIFR ile birlikte yüksek LTISR, az sayıda fakat çok ağır yaralanma olduğunu gösterir ve yüksek sonuçlu risklerin azaltılmasına yoğunlaşmayı gerektirir. Hem LTIFR hem de LTISR’ın düşük olması genellikle iyi performansa işaret eder; ancak raporlama olgunluğu ve öncü göstergeler doğrulanmalıdır. Sıfıra ani düşüş ise gerçek bir iyileşme ya da eksik raporlamayı işaret edebilir; bu durumda ramak kala vakaları ve ilk yardım kayıtları kontrol edilmelidir.

LTIFR, trend takibi ve dış kıyaslama için değerlidir; ancak tek başına izlenen bir güvenlik metriği olmamalıdır. Riskin bütünsel görünümü için şiddet ölçümleri, kayıt gerektiren yaralanma oranları ve öncü göstergelerle birlikte ele alınmalıdır.

Öncü ve Gecikmeli Göstergeler Birlikte Kullanılmalıdır

Gecikmeli göstergeler güvenlik programınızın sonuç üretip üretmediğini doğrularken öncü göstergeler, olaylar yaşanmadan önce bu sonuçları iyileştirme imkânı tanır. LTIFR’ı düşürmek için güvenlik denetimi tamamlanma oranları, sunulan tehlike gözlemleri, toolbox talk katılımı ve düzeltici faaliyet kapatma oranları gibi öncü girdileri takip edin; bunların tümü güvenlik programınızın kalitesini ve tutarlılığını yansıtır.

LTIFR’ı Düşürmeye Yönelik Stratejiler

Güçlü bir güvenlik kültürü, en üstten başlayarak kuruluşun her kademesine nüfuz eder. Güvenlik öncelikli bir zihniyeti teşvik ederek şirketler, çalışanların refahının her şeyin önünde tutulduğu mesajını verir. Liderliğin güvenliğe bağlılığı, tüm çalışanlar için örnek oluşturur.

İyi bakımı yapılmış makine ve ekipman tasarlandığı gibi çalışır; bu da arızadan kaynaklanan yaralanma riskini azaltır. Düzenli muayeneler, aşınma-yıpranma veya olası sorunların zamanında giderilmesini sağlar. Teknoloji ilerledikçe daha yeni ekipman modelleri, eski modellerde bulunmayan veya ilkel düzeyde kalan güvenlik özelliklerine sahip olabilmekte; bu tür yükseltmelere yatırım yapmak daha güvenli bir çalışma ortamı oluşturmaktadır.

Güvenlik yönetimi yazılımları gibi teknolojik araçları benimseyerek daha iyi takip ve analiz gerçekleştirilebilir. Doğru raporlama; tüm olayların eksiksiz kayıt altına alınmasını sağlar ki bu, güvenilir LTIFR verisi için zorunludur. Düzenli güvenlik denetimleri olası tehlikelerin tespit edilmesine ve giderilmesine yardımcı olur.

ISO 45001 gibi sertifikalı güvenlik yönetim sistemlerine sahip kuruluşların, sertifikasız kuruluşlara kıyasla sistematik olarak daha düşük LTIFR sergilediği bilinmektedir. Bu nedenle güvenlik yönetim sistemi kurmak ve sertifikalandırmak, LTIFR’ı düşürmenin uzun vadeli en etkili yollarından biri olarak öne çıkmaktadır. Daha fazla bilgi için kaza piramidit teorisi ile LTIFR arasındaki ilişkiyi de incelemenizi öneririz.

Sıkça Sorulan Sorular