İş sağlığı ve güvenliği, kendine özgü bir terminolojiye sahiptir. “Ramak kala”, “tehlike sınıfı”, “KKD”, “DÖF” gibi kavramlar sahada sürekli kullanılır; ancak yeni başlayanlar için bu terimler kafa karıştırıcı olabilir. Bu sözlük, İSG’de en sık karşılaşılan temel terimleri sade bir dille açıklamak için hazırlanmıştır. Tanımlar, 6331 sayılı Kanun ve ilgili mevzuata dayanır.
Temel Kavramlar
| Terim | Açıklama |
|---|---|
| İSG | İş Sağlığı ve Güvenliği’nin kısaltması |
| Tehlike | Zarar verme potansiyeli olan kaynak veya durum |
| Risk | Tehlikenin zarara yol açma olasılığı ile şiddetinin birleşimi |
| Risk değerlendirmesi | Tehlikelerin belirlenip risklerin analiz edilip önlemlerin planlanması süreci |
| Önleme | Riskleri kaynağında azaltmak/yok etmek için alınan tüm tedbirler |
Kaza ve Olay Terimleri
| Terim | Açıklama |
|---|---|
| İş kazası | İşyerinde veya işin yürütümü nedeniyle meydana gelen, ölüme veya bedenen/ruhen engelliliğe yol açan olay |
| Ramak kala (near miss) | Zarara yol açmadan atlatılan, ama kaza potansiyeli taşıyan olay |
| Meslek hastalığı | İşin niteliği nedeniyle tekrarlanan bir sebeple oluşan geçici/sürekli hastalık veya engellilik |
| Kök neden | Bir olayın altında yatan asıl, sistemsel sebep |
| DÖF | Düzeltici ve Önleyici Faaliyet; tespit edilen uygunsuzluğu giderme ve tekrarını önleme |
Koruma ve Ekipman Terimleri
| Terim | Açıklama |
|---|---|
| KKD | Kişisel Koruyucu Donanım; çalışanı riske karşı koruyan kişisel ekipman (baret, gözlük, eldiven vb.) |
| Toplu koruma | Bireyi değil, herkesi birden koruyan önlem (korkuluk, havalandırma); KKD’den önceliklidir |
| EKED | Enerji Kesme Etiketleme/Kilitleme; bakım sırasında enerjiyi izole etme prosedürü |
| İş izni (permit) | Yüksek riskli işler için yazılı izin ve kontrol sistemi |
| SDS / GBF | Güvenlik Bilgi Formu; bir kimyasalın tehlike ve önlem bilgilerini içeren belge |
Yönetim ve Mevzuat Terimleri
| Terim | Açıklama |
|---|---|
| Tehlike sınıfı | İşyerinin riskine göre sınıfı: az tehlikeli, tehlikeli, çok tehlikeli |
| OSGB | Ortak Sağlık ve Güvenlik Birimi; İSG hizmeti veren yetkili kuruluş |
| İSG Kurulu | 50+ çalışanlı işyerlerinde kurulan, kararları bağlayıcı resmi heyet |
| İSG-KATİP | İSG atama ve sözleşmelerinin yürütüldüğü resmi devlet yazılımı |
| Çalışmaktan kaçınma hakkı | Ciddi ve yakın tehlikede çalışanın işten kaçınabilme hakkı (6331 m.13) |
Sahadan Örnek Vaka
İşe yeni başlayan bir çalışan, toolbox toplantısında “bu işte ramak kala riski yüksek, EKED uygulamadan müdahale etmeyin” cümlesini duyar ama hiçbir şey anlamaz; sormaya da çekinir. Sonraki gün, enerjiyi kesmeden makineye müdahale eder. Ders: Terimler, yalnızca uzmanların değil, her çalışanın anlaması gereken ortak bir dildir. “Ramak kala” neyse, “EKED” neyse, çalışan bunları bilmiyorsa, en kritik güvenlik talimatı bile boşa gider. Bu yüzden İSG terimlerini açıklamak, eğitimin temel parçası olmalıdır; jargon, anlaşılmadığında korumaz, tehlikeye dönüşür. Doğru yaklaşım: terimleri sade dille anlatmak, örneklerle pekiştirmek ve çalışanın “anlamadım” demesini teşvik eden bir kültür kurmaktır. Bu sözlük de tam bu amaçla, sahada duyulan kavramları herkesin anlayacağı şekilde açıklamak için hazırlanmıştır. Unutulmamalı: güvenlik, ortak bir dil konuşmakla başlar.
- ☐ Tehlike ile risk arasındaki fark biliniyor mu?
- ☐ Çalışanlar “ramak kala”nın ne olduğunu biliyor mu?
- ☐ KKD ve toplu koruma ayrımı anlaşılıyor mu?
- ☐ EKED prosedürü herkesçe biliniyor mu?
- ☐ İşyerinin tehlike sınıfı belli mi?
- ☐ Çalışmaktan kaçınma hakkı çalışanlara anlatıldı mı?
- ☐ Terimler eğitimlerde sade dille açıklanıyor mu?
- ☐ “Anlamadım” demek teşvik ediliyor mu?
İSG Uzmanı Notu
İSG terminolojisi, doğru kullanıldığında güçlü bir araç, anlaşılmadığında ise bir engeldir. Üç kritik nokta: (1) En sık karıştırılan ikili: tehlike ve risk — tehlike zarar verme potansiyeli (ör. yüksekte bir kenar), risk ise o tehlikenin zarara yol açma olasılığı ve şiddetidir (ör. korkuluk yoksa düşme olasılığı yüksek). Bu ayrımı kavramak, risk değerlendirmesinin temelidir. (2) Jargonu sadeleştir — sahadaki çalışanların önemli bir kısmı bu terimlere yabancıdır; eğitimde “DÖF”, “EKED” gibi kısaltmaları açıklamadan kullanmak, mesajın boşa gitmesine yol açar. Her terimi bir örnekle somutlaştırın. (3) Ortak dil güvenliktir — herkesin aynı kavramları aynı şekilde anlaması, bir ekibin güvenlik kültürünün temelidir; “ramak kala bildir” talimatı, ancak çalışan ramak kalanın ne olduğunu biliyorsa işe yarar. Pratik öneri: işyerinize özel kısa bir terimler kartı hazırlayıp eğitimlerde ve panolarda kullanın. Unutulmamalı: güvenlik bir takım işidir ve takımlar ancak ortak bir dil konuştuğunda uyum içinde çalışır.
Sağlık ve Ortam Terimleri
| Terim | Açıklama |
|---|---|
| Sağlık gözetimi | Çalışanların işe giriş ve periyodik sağlık muayeneleriyle izlenmesi |
| Maruziyet sınır değeri (MSD) | Bir etkene (kimyasal, gürültü vb.) izin verilen üst sınır |
| Ortam ölçümü | İşyerindeki gürültü, toz, gaz, aydınlatma gibi etkenlerin ölçülmesi |
| Termal konfor | Sıcaklık, nem ve hava akımının çalışanı rahatsız etmeyecek dengesi |
| Özel politika gerektiren gruplar | Gebe, genç, engelli gibi ek koruma gerektiren çalışanlar |
Bu terimler, İSG’nin sağlık ve çalışma ortamı boyutunu oluşturur. Özellikle “maruziyet sınır değeri” ve “ortam ölçümü”, görünmeyen tehlikelerin (gürültü, toz, kimyasal) nesnel olarak değerlendirilmesini sağlar; “özel politika gerektiren gruplar” ise bazı çalışanların ek korumaya ihtiyaç duyduğunu hatırlatır. Bu kavramların doğru anlaşılması, hem mevzuata uyum hem de gerçek anlamda koruyucu bir işyeri için gereklidir. Bu sözlük, İSG’de en sık karşılaşılan kavramları bir araya getirir; ancak terminoloji geniştir ve her sektörün kendine özgü terimleri de vardır. Önemli olan, bir terimi duyduğunuzda anlamını bilmek ve emin olmadığınızda sormaktan çekinmemektir; çünkü İSG’de anlaşılmayan bir kavram, uygulanmayan bir önleme dönüşebilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Tehlike ile risk aynı şey mi?
Ramak kala ne demek?
KKD ile toplu koruma farkı nedir?
Tehlike sınıfı nedir?
Bu konuyla ilgili diger rehberler
→ İSG Yazılımları ve Dijital Takip: İSG-KATİP ve İBYS
→ İSG Yönetiminde PUKÖ Döngüsü
→ ISO 45001 Nedir? İSG Yönetim Sistemi
→ İSG Performans Göstergeleri (KPI)
Not: Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve Haziran 2026 itibarıyla yürürlükteki mevzuata dayanır. Terimlerin resmi tanımları için 6331 sayılı Kanun ve ilgili yönetmeliklere; işyerinize özel uygulama için yetkili İSG uzmanına başvurunuz.
