Kimyasal döküntü acil müdahalesi; işyerindeki tehlikeli maddelerin kontrolsüz yayılmasını durdurmak, çalışanların ve çevrenin zarar görmesini önlemek amacıyla önceden planlanmış, sistematik adımlar bütünüdür. Türkiye’de bu alandaki temel yasal dayanak, 12 Ağustos 2013 tarihli ve 28733 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik ile 18 Haziran 2013 tarih ve 28681 sayılı İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik‘tir. Doğru prosedür ve ekipmanla gerçekleştirilen müdahale, hem yaralanmaları önler hem de yasal yükümlülükleri karşılar.
Yasal Çerçeve ve İşverenin Yükümlülükleri
Türkiye’de kimyasal döküntü acil müdahalesi konusunda işverenlere düşen sorumluluklar net bir mevzuat çerçevesine oturtulmuştur. Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Yönetmeliği’nin 9. maddesi uyarınca; işveren, işyerindeki tehlikeli kimyasal maddelerden kaynaklanacak kaza, olay ve acil durumlarda yapılacak işleri önceden belirleyen bir acil eylem planı hazırlamak ve planın gerektirdiği düzenlemeleri yapmakla yükümlüdür. İşyerinde belirli aralıklarla acil eylem planıyla ilgili uygulamalı eğitim ve tatbikat yapılması ve uygun ilkyardım imkânlarının sağlanması da bu kapsamdadır. Yönetmeliğin 8. maddesi gereğince; acil durumların olumsuz etkilerini azaltacak önleyici tedbirler derhal alınır ve çalışanlar durumdan haberdar edilir. Acil durumun en kısa sürede normale dönmesi için gerekli çalışmalar yapılır ve etkilenmiş alana sadece bakım, onarım ve zorunlu işlerin yapılması için görevlendirilen çalışanlar ile işyeri dışından olay yerine intikal eden ekiplerin girmesine izin verilir. Etkilenmiş alana girmesine izin verilen kişilere uygun kişisel koruyucu donanım ve özel güvenlik ekipmanı verilmesi zorunludur. Tatbikat yükümlülüğünün yasal dayanağı, 18 Haziran 2013 tarih ve 28681 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik’tir; Yönetmelik’in 13. maddesi uyarınca tatbikat tüm tehlike sınıfları için yılda en az bir kez yapılır. Gerçekleştirilen tatbikatın tarihi, görülen eksiklikler ve bu eksiklikler doğrultusunda yapılacak düzenlemeleri içeren tatbikat raporu hazırlanır.Kimyasal Döküntü Müdahalesi: Adım Adım Akış Prosedürü
Müdahalede başarı, hızdan çok doğru sıralamaya bağlıdır. Panikle atılan yanlış bir adım, hem kurtarıcıyı hem de çevreyi ek riske sokabilir.1. Fark Et ve Uyar
Döküntünün fark edildiği anda yapılacak ilk iş kişisel güvenliği sağlamaktır. Dökülen maddeye maruziyet olmadan güvenli mesafeye çekilin, varsa alarm butonuna basın ya da sözlü uyarı verin. İşveren tarafından acil durumların olumsuz etkilerini azaltacak önleyici tedbirler derhal alınır ve çalışanlar durumdan haberdar edilir. Bu aşamada bölgedeki diğer çalışanların tahliye yönlendirilmesi eş zamanlı başlatılır.2. Kimliği Belirle ve Risk Değerlendir
Dökülen maddenin Güvenlik Bilgi Formu’na (GBF/SDS) ulaşın. Sızıntının kimyasal türü ve derişimi ile malzeme uyumluluğu belirlenmelidir; Güvenlik Bilgi Formları (SDS) ile uyumluluk kontrolü yapılmalıdır. Maddenin parlayıcı, toksik veya korozif niteliği müdahale ekibinin KKD seçimini doğrudan belirler.3. Bölgeyi İzole Et ve Yayılmayı Durdur
Çalışmaların yürütüldüğü alanlarda kimyasal madde dökülmesi durumunda müdahale etmek üzere gerekli sızıntı giderme ekipmanı veya emici madde geçici bir haznede hazır tutulmalıdır. Döküntünün drenaj kanallarına veya zemine sızmasını önlemek için emici sosisler (sorbent boom) çevreye yerleştirilir. Döküntü kitinin amacı, döküntüyü hacmi kadarıyla hapsedip kimyasalın toprağa, drenaj kanalına, yüzey ve yüzeyaltı suyuna ulaşmasını engellemektir.4. Topla ve Bertaraf Et
Herhangi bir dökülme durumunda kimyasal maddeyle kirlenmiş alan kum, talaş veya ticari olarak satılan diğer emicilerle kaplanır. Emilmiş sıvı atık sınıfını kazanır; yerel mevzuata uygun tehlikeli atık prosedürlerine göre toplanmalı ve bertaraf edilmelidir.Kişisel Koruyucu Donanım (KKD) ve Döküntü Kiti Seçimi
Hangi KKD’nin kullanılacağı doğrudan dökülen maddenin niteliğine bağlıdır. Aynı kural döküntü kitleri (spill kit) için de geçerlidir. Döküntü kitleri (spill kits), iş yerlerinde meydana gelebilecek sıvı döküntü kazalarına hızlı müdahale edebilmek için kullanılan hazır malzeme setleridir. Kimyasal maddeler, yağlar, yakıtlar veya tehlikeli sıvıların dökülmesi durumunda çevreyi korumak, çalışanların güvenliğini sağlamak ve dökülen maddenin yayılmasını önlemek amacıyla kullanılır. Universal spill kitler hem yağ hem su bazlı sıvıları emerken, Oil-Only spill kitler yalnızca yağ türevlerini seçici biçimde emer ve suyu iter. Farklı kimyasal türleri için farklı emiciler ve absorbanlar kullanılması gerekmektedir.| Döküntü Tipi | Önerilen Kit Türü | Temel KKD | Emici Malzeme |
|---|---|---|---|
| Asit / Baz (Korozif) | Kimyasal Spill Kit (Sarı) | Yüz siperi, nitril eldiven, asit önlüğü, çizme | Kimyasal emici ped, nötralize edici toz |
| Yakıt / Yağ (Yanıcı) | Oil-Only Spill Kit (Beyaz) | Antistatik eldiven, CE gözlük, yangın önlüğü | Yağ emici ped, emici sosis |
| Çözücü / Organik Solvent | Universal Spill Kit | Yarı yüz maskesi (organik buhar filtreli), nitril eldiven | Universal emici ped, granül absorban |
| Bilinmeyen / Karışık Kimyasal | Hazmat / Universal Kit | Tam yüz maskesi, kimyasal koruyucu tulum (Tip 4+) | Universal emici ped, emici toz |
Acil Müdahale Ekibinin Kurulması ve Eğitim
Kimyasal döküntü müdahalesi bireysel bir girişim değil, önceden belirlenmiş ve eğitilmiş bir ekibin koordineli faaliyetidir. Siz de işyerinizdeki acil durum ekiplerinin yapısını ve görev dağılımını nasıl oluşturacağınızı öğrenmek için İşyerinde Acil Durum Ekipleri rehberimizi inceleyebilirsiniz. İşveren; çok tehlikeli sınıfta yer alan işyerlerinde 30 çalışana, tehlikeli sınıfta yer alan işyerlerinde 40 çalışana ve az tehlikeli sınıfta yer alan işyerlerinde ilgili konuların her biri için uygun donanıma sahip ve özel eğitimli en az birer çalışanı destek elemanı olarak görevlendirmek zorundadır.Ekip Rolleri
Olay Sonrası Yönetim: Raporlama ve Tatbikat
Müdahalenin tamamlanması sürecin sonu değil, değerlendirme aşamasının başlangıcıdır. Alanın dekontamine edilmesinin ardından aşağıdaki adımlar hayata geçirilmelidir: – **Kaza/Olay Formu Doldurulması:** Döküntünün nedeni, miktarı, etkilenen alan ve maruz kalan kişiler kayıt altına alınmalıdır. – **Risk Değerlendirmesinin Güncellenmesi:** İşveren, işyerinde tehlikeli kimyasal madde bulunması halinde çalışanların sağlık ve güvenliği yönünden olumsuz etkilerini belirlemek üzere İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği hükümlerine uygun şekilde risk değerlendirmesi yapmakla yükümlüdür. – **Tatbikat ve Planın Revizyonu:** Hazırlanan acil durum planının uygulanabilirliğinden emin olmak için işyerlerinde yılda en az bir defa olmak üzere tatbikat yapılır, denetlenir ve gözden geçirilerek gerekli düzeltici ve önleyici faaliyetler yapılır. Gerçekleştirilen tatbikatın tarihi, görülen eksiklikler ve bu eksiklikler doğrultusunda yapılacak düzenlemeleri içeren tatbikat raporu hazırlanır. Tatbikat planlaması ve senaryolar hakkında kapsamlı bilgi edinmek için Acil Durum Senaryoları ve Hazırlık yazımıza göz atabilirsiniz.Kimyasal döküntü acil müdahalesi; mevzuatın gerektirdiği yasal yükümlülüklerin ötesinde, çalışan hayatını doğrudan koruyan kritik bir süreçtir. Doğru KKD seçimi, uygun döküntü kiti kullanımı, iyi eğitimli bir ekip ve düzenli tatbikatlarla desteklenen bir prosedür; hem anlık zararı en aza indirir hem de uzun vadeli çevre ve sağlık risklerini kontrol altına alır. Kimyasal döküntü prosedürünüzü bugün gözden geçirin, test edin ve güncel tutun.
Sıkça Sorulan Sorular
Kimyasal döküntüde ilk yapılması gereken nedir?
Döküntünün fark edildiği anda yapılması gereken ilk eylem bölgeyi terk etmek ve diğer çalışanları uyarmaktır. KKD giymeden döküntüye müdahale etmek kesinlikle yasaktır. Ardından dökülen maddenin Güvenlik Bilgi Formu (SDS/GBF) incelenerek uygun ekip ve donanım devreye alınmalıdır.
Döküntü kiti (spill kit) hangi sıklıkla kontrol edilmelidir?
Döküntü kitleri; kullanım sonrasında derhal, periyodik bakım kapsamında ise en az yılda bir kez kontrol edilmelidir. Eksilen veya süresi dolan malzemeler (emici pedler, KKD vb.) vakit geçirmeksizin yenilenmelidir. Kontrol tarihleri ve sonuçları kayıt altına alınmalıdır.
Kimyasal döküntü tatbikatı ne sıklıkla yapılmalıdır?
İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik’in 13. maddesi uyarınca tüm tehlike sınıflarındaki işyerlerinde yılda en az bir kez tatbikat yapılması zorunludur. Tatbikat sonrasında eksiklikler ve alınan önlemler raporlanarak acil durum planı güncellenmelidir.
Kimyasal döküntü atıkları nasıl bertaraf edilir?
Döküntü temizliğinde kullanılan emici pedler, eldivenler ve diğer malzemeler “tehlikeli atık” sınıfına girer. Bu atıkların lisanslı tehlikeli atık bertaraf firmalarına teslim edilmesi zorunludur; belediye çöpüne ya da kanalizasyona atılmaları çevre mevzuatı kapsamında yasal ihlal oluşturur.
Kimyasal döküntüye maruz kalan çalışana ilkyardımda ne yapılır?
Ciltle temas durumunda etkilenen bölge en az 15-20 dakika bol suyla yıkanmalı, kirlenmiş giysiler çıkarılmalıdır. Göze temas varsa, açık tutarak aynı süre suyla yıkama yapılır. Solunum yolu maruziyetinde temiz havaya çıkarılır ve 112 Acil Sağlık Hizmetleri derhal aranır. Müdahale sırasında Güvenlik Bilgi Formu’ndaki ilkyardım talimatları esas alınmalıdır.
Küçük bir döküntüde de acil durum planı devreye girer mi?
Evet. Döküntünün büyüklüğünden bağımsız olarak değerlendirme adımları uygulanmalıdır. “Küçük” görünen bir asit ya da çözücü sızıntısı bile kapalı ortamda tehlikeli buhar konsantrasyonuna ulaşabilir. Prosedür devreye alınmadan müdahale edilmemeli; yalnızca eğitimli personel uygun KKD ile çalışmalıdır.
Bu konuyla ilgili diğer rehberler
→ Acil Durum Eylem Planı Nasıl Hazırlanır?
→ Acil Durum Tahliyesi ve Tatbikatları
→ İşyerinde Acil Durum Ekipleri
→ Acil Durum Senaryoları ve Hazırlık
