Yüksekte çalışma risk değerlendirmesi; seviye farkı bulunan ve düşme sonucu yaralanma ihtimali oluşturabilecek her türlü alanda, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ile Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği (28786 sayılı RG) çerçevesinde yapılması zorunlu sistematik bir süreçtir. SGK 2024 verilerine göre inşaat sektöründe yüksekten düşme, ölümlü iş kazalarında tek başına ilk sırayı korumaktadır. Bu makalede; yasal çerçeve, tehlike tanımlaması, risk derecelendirme tablosu ve kontrol hiyerarşisi kapsamlı biçimde ele alınmaktadır.
Yüksekte çalışma, iş sağlığı ve güvenliği alanında en kritik risk kategorilerinden birini oluşturmaktadır. Türk mevzuatına göre (Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği) belirli bir metre sınırı yoktur; “seviye farkı bulunan ve düşme sonucu yaralanma ihtimalinin oluşabileceği her türlü alan” yüksekte çalışma sayılır. Bu tanım; eski uygulamalardaki sabit rakam anlayışının önüne geçerek düşme riskinin varlığını ve bu düşüşün yaralanmayla sonuçlanma potansiyelini esas almaktadır. Dolayısıyla bir metrelik bir seviye farkı bile, düşme sonucu yaralanma ihtimali taşıyorsa bu alanda yapılan çalışma “yüksekte çalışma” kapsamına girer. Yüksekte çalışma risk değerlendirmesi; yalnızca inşaat sektörünü değil, bakım-onarım, enerji, temizlik, montaj ve daha pek çok sektörü ilgilendirmektedir. Bu yazıda, mevzuata uygun ve uygulanabilir bir risk değerlendirme örneği tüm bileşenleriyle aktarılmaktadır.
Yasal Dayanak ve Temel Mevzuat
Türkiye’de yüksekte çalışmayı düzenleyen mevzuat tek bir metinden ibaret değildir; birbirini tamamlayan birkaç düzenlemeden oluşur. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, tüm iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerinin çatı kanunudur; kamu ve özel sektördeki tüm işyerlerini, çırak ve stajyerler dâhil tüm çalışanları kapsar.
Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği (5/10/2013, 28786), yüksekte çalışmaya dair en kapsamlı teknik hükümleri içeren yönetmeliktir ve 31/12/2018 tarihinde güncellenmiştir. İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği (25/4/2013, 28628), merdiven, iskele ve halatla erişim gibi ekipmanların kullanımına dair özel hükümler içerir. Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik (2/7/2013, 28695) ise emniyet kemeri gibi KKD’lerin seçim ve kullanım esaslarını belirler.Yüksekte çalışma yönetmeliği, işverene yüksekten düşme riskini önlemek için bir dizi yasal yükümlülük getirir: risk değerlendirmesi yapmak, öncelikle toplu koruma tedbirleri almak, bunlar yeterli olmadığında standartlara uygun kişisel koruyucu donanım sağlamak, çalışanları eğitmek ve tüm çalışmayı ehil bir kişinin gözetiminde yürütmek.
Risk Değerlendirmesi Yapma Yükümlülüğü
İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği’nde risk değerlendirmesi; “işyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek tehlikelerin belirlenmesi, bu tehlikelerin riske dönüşmesine yol açan faktörler ile tehlikelerden kaynaklanan risklerin analiz edilerek derecelendirilmesi ve kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması amacıyla yapılması gerekli çalışmalar” olarak tanımlanmıştır. Yasal mevzuata göre yapılmış olan risk değerlendirmesi; tehlike sınıfına göre çok tehlikeli, tehlikeli ve az tehlikeli işyerlerinde sırasıyla en geç iki, dört ve altı yılda bir yenilenir.
Neden Bu Kadar Kritik? İstatistiksel Tablo
Yüksekten düşme, yalnızca teorik bir tehlike değil; Türkiye’de her yıl onlarca hayata mal olan gerçek bir risktir. SGK 2024 yılı inşaat sektörü verilerine göre yüksekten düşme kaynaklı ölümler (215 vaka) ilk sıradaki yerini korumaktadır; düşme sonucu ölümlerin ardından sağlık sorunları (99) ve trafik ve iş makinesi kazaları (60) gelmektedir. Yüksekten düşme şeklinde iş kazaları inşaat sektöründe en sık karşılaşılan ve can kaybına en çok neden olan kaza tipidir; 2023 yılında meydana gelen iş kazalarının yaklaşık dörtte birinden fazlası (21.446) düşme şeklinde gerçekleşmiştir.
Can kayıpları açısından 2013 ile 2024 yılları arasındaki analiz sonuçlarına bakıldığında, düşme sonucu ölümlerin yüksek bir oranla (% 40,8) ilk sırada olduğu gözlemlenmektedir. Bu tablonun ardında, kat kenarından düşme, yapı içi boşluklardan düşme, cephe iskelelerinden düşme, çatılardan düşme ve kalıplardan düşme gibi önlenebilir kaza türleri yatmaktadır. Sektör fark etmeksizin tüm işyerlerinde yüksekte çalışma risk değerlendirmesinin eksiksiz yapılması bu nedenle hayati önem taşımaktadır. Daha geniş kapsamlı inşaat sektörü risk değerlendirme örneklerine ulaşmak için İnşaat Sektöründe Risk Değerlendirme Örneği sayfamızı inceleyebilirsiniz.
Risk Değerlendirme Ekibi ve Sürecin Aşamaları
Ekip Oluşturma
Risk değerlendirme ekibi; işveren veya vekili, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, çalışan temsilcileri, destek elemanları ve işyerindeki bütün birimleri temsil edecek şekilde belirlenen, işyerinde yürütülen çalışmalar ile mevcut veya muhtemel tehlike kaynakları ve riskler konusunda bilgi sahibi çalışanlardan oluşmaktadır. Yüksekte çalışma faaliyetlerinde bu ekibe ayrıca deneyimli bir saha ustası veya yapı uygulama şefi de dahil edilmesi büyük fayda sağlar.
Tehlike Tanımlaması ve Bilgi Toplama
Toplanan bilgiler ışığında, iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili mevzuatta yer alan hükümler de dikkate alınarak çalışma ortamında bulunan fiziksel, kimyasal, biyolojik, psikososyal, ergonomik ve benzeri tehlike kaynaklarından oluşan veya bunların etkileşimi sonucu ortaya çıkabilecek tehlikeler belirlenir ve kayda alınır. Yüksekte çalışmaya özgü tehlike tanımlamada şu kaynaklar öncelikli olarak incelenir: iskele ve platform durumu, çalışma alanının kenar korumaları, zemin ve hava koşulları, kullanılacak ekipmanların durumu.
Yüksekte Çalışma Risk Değerlendirme Örnek Tablosu
Aşağıdaki tablo; olasılık (O) ve şiddet (Ş) parametrelerini baz alan 5×5 matris yöntemiyle hazırlanmış, uygulamaya hazır bir yüksekte çalışma risk değerlendirme örneğidir. Risk skoru = O × Ş formülüyle hesaplanır: 1–4 Düşük, 5–9 Orta, 10–14 Yüksek, 15–25 Çok Yüksek risk olarak sınıflandırılır.
| No | Tehlike / Faaliyet | Risk | Olasılık (O) | Şiddet (Ş) | Risk Skoru | Seviye | Alınacak Önlem |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | İskeleden yüksekten düşme | Ölüm / ağır yaralanma | 3 | 5 | 15 | Çok Yüksek | Korkuluk, güvenlik ağı, EN 361 emniyet kemeri zorunluluğu, çalışma izni |
| 2 | Çatıda kayma / dengesizlik | Ağır yaralanma / ölüm | 3 | 5 | 15 | Çok Yüksek | Kaymaz yüzey, yaşam hattı, tam vücut kemer sistemi, eğitim |
| 3 | Merdivenle çalışma sırasında düşme | Kırık / yaralanma | 4 | 4 | 16 | Çok Yüksek | 3 nokta teması kuralı, merdiven kilitleme/sabitleme, ikinci kişi gözetimi |
| 4 | Açık kenar/boşluklara düşme | Ölüm | 2 | 5 | 10 | Yüksek | Bariyer, koruma kapağı, uyarı levhası, bölge sınırlandırma |
| 5 | Nesne düşmesi (alet/malzeme) | Çarpma / yaralanma | 3 | 4 | 12 | Yüksek | Koruyucu baret, araç çantası, güvenlik ağı, alan barikatı |
| 6 | Kötü hava koşullarında çalışma | Düşme / yaralanma | 2 | 5 | 10 | Yüksek | Rüzgar hız ölçümü, yağmur/buzda çalışma yasağı, prosedür belirleme |
| 7 | Yetersiz aydınlatma | Düşme / yaralanma | 3 | 3 | 9 | Orta | Taşınabilir aydınlatma, gece çalışma kısıtlaması |
| 8 | KKD kullanmama / hatalı kullanım | Ağır yaralanma | 2 | 4 | 8 | Orta | Periyodik eğitim, denetim, KKD doğru takma talimatı |
| 9 | Ergonomik yüklenme / yorgunluk | Kas-iskelet yaralanması | 3 | 2 | 6 | Orta | Mola planlaması, yük sınırlaması, rotasyon |
| 10 | Askıda kalma travması | Kardiyovasküler kriz | 1 | 5 | 5 | Orta | Kurtarma planı, düşme sonrası müdahale prosedürü |
Kontrol Tedbirlerinin Hiyerarşisi
Toplu Koruma — Bireysel Korumaya Öncelik
Yüksekte çalışma yönetmeliği, korunmada katı bir öncelik sırası belirler. Çalışanların güvenliği öncelikle toplu koruma tedbirleri ile sağlanmalıdır. Toplu koruma, bireysel korumadan önce gelir çünkü tek bir çalışanın doğru davranışına bağlı değildir; tüm çalışma alanını aynı anda korur. Çalışma yerlerinde çalışanların güvenliği öncelikle; güvenli korkuluklar, düşmeyi önleyici platformlar, bariyerler, kapaklar, çalışma iskeleleri, güvenlik ağları veya hava yastıkları gibi toplu koruma tedbirleri ile sağlanır.
Toplu koruma tedbirleri düşme riskini tamamen ortadan kaldıramıyorsa, uygulanması mümkün değilse veya geçici olarak kaldırılması gerekiyorsa; yapılan işlerin özelliğine uygun ankraj noktaları veya yaşam hatları oluşturularak tam vücut kemer sistemleri ya da benzeri güvenlik sistemlerinin kullanılması sağlanır.
KKD Standartları — Doğru Ekipman Seçimi
Bireysel korumaya geçildiğinde ekipman seçimi son derece önem taşır. Paraşüt tipi emniyet kemeri EN 361, emniyet kemeri ipi EN 354, şok emici EN 355 ve bağlantı kancası EN 362 standartlarının tamamını karşılamalıdır. Bunlara ek olarak, TS EN 360 (geri sarmalı tipte düşme önleyiciler), TS EN 362 (bağlayıcılar) ve TS EN 795 (ankraj cihazları) standartları da yüksekte çalışma ekipmanları için temel referans standartlardır.
Düşüş durdurma amacıyla yalnızca tam vücut emniyet kemeri (paraşüt tipi) kullanılabilir. Sadece bele bağlanan konumlandırma kemerleri düşüş durdurma için uygun ve güvenli değildir.
Çalışma İzni ve Özel Durumlar
Çalışma İzin Sistemi
Yüksekte çalışma, pek çok işyerinde “izin gerektiren çalışmalar” kapsamında değerlendirilmektedir. Yüksekte yapılan çalışmalarda; yüksekte yapılması zorunlu olmayan montaj ve benzeri çalışmaların mümkün olduğunca öncelikle yerde yapılması sağlanır. Yapılacak çalışmaların önceden planlanması ve organize edilmesi, bu planlama yapılırken yüksekten düşme ile ilgili hususlara acil durum planında yer verildiğinden emin olunması sağlanır.
Hava Koşulları Kısıtlamaları
Yüksekte çalışmada rüzgar hız sınırı genellikle 50 km/saat olarak belirlenmiştir; rüzgar hızının ölçümü kalibre edilmiş anemometreler ile yapılmalıdır. Yağışlı havalarda çalışma yapılmamalı, görüş mesafesinin yetersiz olduğu durumlarda çalışmaya ara verilmelidir.
Eğitim ve Belgelendirme Yükümlülükleri
Seviye farkı bulunan ve düşme sonucu yaralanma ihtimalinin oluşabileceği her türlü alanda çalışacak personelin işe başlamadan önce özel bir eğitim alması yasal zorunluluktur. Bu eğitimler çalışanları hem teorik hem de pratik olarak yüksekte güvenli çalışmaya hazırlar. 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’na göre yüksekte çalışan personelin bu eğitimi alması zorunludur. Belgesi olmayan bir çalışanın yüksekte görev yapması durumunda işveren idari para cezası alır ve olası bir kaza durumunda hukuki sorumluluk taşır.
Eğitimde yapılacak işin mahiyeti ve işin gerçekleştirileceği ortamın fiziki durumu, aynı anda çevrede yürütülmekte olan faaliyetler, yüksekte çalışma için kullanılması planlanan iş ekipmanı, çalışanların bilgi ve tecrübe seviyeleri ile muhtemel acil durumlar mutlaka ele alınmalıdır. Risk değerlendirme metodolojileri konusunda Fine-Kinney Risk Değerlendirme Yöntemi sayfamız detaylı bir rehber sunmaktadır. Metal sektörüne özgü yüksekte çalışma senaryolarına da Metal Sektöründe Risk Değerlendirme Örneği üzerinden ulaşabilirsiniz.
Yüksekte çalışma risk değerlendirmesi; mevzuat zorunluluğunun çok ötesinde, her yıl onlarca hayatı kurtarabilecek temel bir güvenlik aracıdır. Artan denetimler ve cezai yaptırımlar, işverenleri mevzuata uyum konusunda daha dikkatli olmaya teşvik etmektedir. Doğru tehlike tanımlaması, somut risk derecelendirmesi, toplu korumayı esas alan kontrol hiyerarşisi ve standart uyumlu KKD seçimi bir arada uygulandığında yüksekten düşme kaynaklı kayıpların büyük çoğunluğunun önlenebilir olduğu unutulmamalıdır. Formunuzu güncel tutun, ekibi eğitin ve her çalışma öncesi yerinde kontrol gerçekleştirin.
Sıkça Sorulan Sorular
Yüksekte çalışma kaç metreden itibaren başlar?
Türk mevzuatına göre (Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği) belirli bir metre sınırı yoktur. “Seviye farkı bulunan ve düşme sonucu yaralanma ihtimalinin oluşabileceği her türlü alan” yüksekte çalışma sayılır. Önemli olan düşme riskinin varlığı ve potansiyel yaralanma ihtimalidir.
Risk değerlendirmesi ne sıklıkla yenilenmelidir?
Yapılmış olan risk değerlendirmesi; tehlike sınıfına göre çok tehlikeli, tehlikeli ve az tehlikeli işyerlerinde sırasıyla en geç iki, dört ve altı yılda bir yenilenir. Bunun yanı sıra işyerinin taşınması, teknoloji veya ekipmanlarda değişiklik, iş kazası yaşanması gibi durumlarda da risk değerlendirmesi tamamen veya kısmen yenilenir.
Düşüş durdurma için hangi emniyet kemeri kullanılmalıdır?
Düşüş durdurma amacıyla yalnızca tam vücut (paraşüt tipi) emniyet kemeri kullanılmalıdır. Sadece bele bağlanan konumlandırma kemerleri düşüş durdurma için uygun değildir. Tam vücut emniyet kemeri için TS EN 361, bağlama halatı için TS EN 354, şok emici için TS EN 355 ve ankraj cihazı için TS EN 795 standartlarına uygunluk aranmalıdır.
Yüksekte çalışma eğitiminin geçerlilik süresi ne kadardır?
Yüksekte çalışma eğitimi sertifikalarının geçerlilik süresi genellikle 2 yıldır. Bu sürenin sonunda eğitimin yenilenmesi, bilgilerin güncel tutulması ve değişen teknoloji/yönetmeliklere uyum sağlanması açısından önemlidir. Bazı akredite kuruluşlarca düzenlenen eğitimlerde belge geçerlilik süresi farklılık gösterebileceğinden ilgili kurumun şartları ayrıca kontrol edilmelidir.
KKD maliyeti çalışana yansıtılabilir mi?
İş sağlığı ve güvenliği tedbirlerinin maliyeti hiçbir şekilde çalışanlara yansıtılamaz; KKD ücretsiz sağlanır. Bu hüküm, 6331 sayılı İSG Kanunu kapsamındaki tüm işyerleri için geçerli olup denetimde öncelikli kontrol maddelerinden birini oluşturmaktadır.
Birden fazla işverenin aynı yüksekte çalışma alanını paylaştığı durumlarda sorumluluk kime aittir?
Aynı çalışma alanını birden fazla işverenin paylaşması durumunda, yürütülen işler için diğer işverenlerin yürüttüğü işler de göz önünde bulundurularak ayrı ayrı risk değerlendirmesi gerçekleştirilir. İşverenler, risk değerlendirmesi çalışmalarını koordinasyon içinde yürütür, birbirlerini ve çalışan temsilcilerini tespit edilen riskler konusunda bilgilendirir. Alt yükleniciler kendi risk değerlendirmelerini hazırlayarak asıl işverene sunmakla yükümlüdür.
Bu konuyla ilgili diğer rehberler
→ Fine-Kinney Risk Değerlendirme Yöntemi
→ Risk Değerlendirme Ekibi Kimlerden Oluşur?
→ 3×3 Risk Değerlendirme Matrisi Nedir?
→ Risk Değerlendirme Yöntemleri Karşılaştırması
