Sağlık kuruluşları; biyolojik, kimyasal, fiziksel, ergonomik ve psikososyal tehlikelerin bir arada bulunduğu, 7/24 kesintisiz hizmet veren karmaşık çalışma ortamlarıdır. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği kapsamında bu işyerlerinde sistematik bir risk değerlendirmesi yapılması yasal zorunluluktur. Bu rehber makale; hastane ve diğer sağlık kuruluşları için kapsamlı, uygulanabilir bir risk değerlendirme örneği sunmaktadır.
Bir hastanede acil servisten cerrahi bloğa, görüntüleme ünitesinden laboratuvara kadar uzanan her koridorda farklı bir tehlike profili barınır. Hemşireler iğne batması riskiyle, temizlik personeli kimyasal dezenfektanlarla, radyoloji teknisyenleri iyonizan radyasyonla ve tüm sağlık çalışanları hasta/hasta yakını şiddetiyle yüz yüze gelir. Bu çok katmanlı risk ortamını yönetmenin yolu, 29 Aralık 2012 tarihli ve 28512 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği çerçevesinde hazırlanmış kapsamlı bir değerlendirme belgesidir. Aşağıda, orta büyüklükteki bir devlet hastanesini örnek alarak adım adım risk değerlendirme sürecini inceliyoruz.
1. Yasal Dayanak ve Tehlike Sınıfı
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, tüm işverenlere çalışan sayısı ve tehlike sınıfı gözetmeksizin risk değerlendirmesi yapma yükümlülüğü getirmektedir. Kanunun 10. maddesi bu yükümlülüğün temelini oluştururken, ayrıntılar İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği ile düzenlenmiştir.
Tehlike sınıfı meselesine gelince; yataklı devlet hastaneleri ve özel hastaneler, Türkiye’deki tehlike sınıfı tebliğine göre genel olarak “Çok Tehlikeli” işyeri statüsünde değerlendirilmektedir. Çünkü bu kuruluşlarda biyolojik, kimyasal, radyolojik ve psikososyal risklerin bir arada bulunması, radyoloji ve görüntüleme ünitelerinin yer alması ve 7/24 kesintisiz çalışma düzeni söz konusudur. Bu statü; risk değerlendirmesinin en geç 2 yılda bir yenilenmesini zorunlu kılar.
2. Risk Değerlendirme Ekibinin Oluşturulması
Risk değerlendirmesi, işverenin oluşturduğu çok disiplinli bir ekip tarafından yürütülür. Bu ekibin kim kimleri kapsaması gerektiği yönetmeliğin 6. maddesinde açıkça belirlenmiştir. Sağlık kuruluşu için oluşturulacak ekip şu kişilerden oluşmalıdır:
Sağlık Bakanlığı’na bağlı kamu hastaneleri için Çalışan Sağlığı Merkezi (ÇASMER), iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerini sunmak üzere yetkilendirilmiş birimdir. Özel hastaneler ise OSGB’lerden hizmet alabilir ya da kendi iç birimlerini kurabilir.
3. Sağlık Kuruluşlarına Özgü Tehlike Kategorileri
Sağlık çalışanlarının maruz kaldığı tehlikeler beş ana başlık altında sınıflandırılabilir. Bu çerçevede her birimin risk profili farklılaşmaktadır:
3.1 Biyolojik Riskler
Hastanelerde en yaygın ve en ciddi risk kategorisi biyolojiktir. İğne batması ve kesici-delici alet yaralanmaları, kan ile diğer vücut sıvılarına maruz kalma (Hepatit B, Hepatit C, HIV vb.) bu kategorinin başında gelir. Solunum yoluyla bulaşan enfeksiyonlar ise özellikle pandemi dönemlerinde hayati önem kazanmaktadır. Raporlar, hastanelerdeki risklerin büyük bölümünün biyolojik kökenli olduğuna dikkat çekmektedir.
3.2 Kimyasal Riskler
Sağlık kurumlarında dezenfektanlar, antibiyotikler, antineoplastik (kemoterapi) ilaçları ve laboratuvar kimyasalları gibi insan sağlığına zararlı maddeler yoğun biçimde kullanılmaktadır. Sağlık çalışanları bu kimyasallara solunum, deri teması, sindirim yolu ve iğne batması gibi çeşitli yollarla maruz kalabilmektedir. Kimyasallarla çalışılan alanlarda (laboratuvar, ilaç hazırlama odaları) yerel çekişli havalandırma sistemleri zorunlu tutulmaktadır.
3.3 Fiziksel Riskler (Radyasyon)
Radyoloji, nükleer tıp ve radyoterapi bölümlerinde çalışanlar iyonizan radyasyona maruz kalır. Bu alanlarda radyasyon alanlarının sınıflandırılması yapılmalı; denetimli ve gözetimli alanlar ilan edilmeli, radyasyon uyarı işaretleri bulunmalı ve görevli çalışanlara kişisel dozimetre kullandırılmalıdır. Ameliyathanelerde ise anestezi gazları önemli bir kimyasal-fiziksel risk oluşturmaktadır.
3.4 Ergonomik Riskler
Hasta kaldırma ve taşıma sırasında yaşanan kas-iskelet sistemi zorlanmaları, uzun süre ayakta durma ve sabit pozisyonda çalışma ile yorgunluğa bağlı dikkat dağınıklığı bu kategorideki başlıca tehlikelerdir. Hastanelerde meydana gelen kazaların önemli bir bölümü düşme, kesici-delici alet yaralanmaları ve kas-iskelet sistemi zorlanmalarından kaynaklanmaktadır.
3.5 Psikososyal Riskler
Şiddete maruz kalmak, nöbet ve gece çalışma, tükenmişlik sendromu, yoğun iş temposu ile ölüm gibi travmatik olaylara sürekli tanıklık etmek sağlık çalışanlarının psikososyal sağlığını doğrudan tehdit etmektedir. Dernek değerlendirmelerinde de vurgulanan bu riskler; istatistiklere tam olarak yansımadığı için çoğu zaman göz ardı edilmektedir.
4. Risk Değerlendirme Aşamaları (L Tipi Matris Yöntemi)
Kamu hastanelerinde en yaygın kullanılan yöntem, uygulaması görece kolay olan L Tipi (5×5) Matris yöntemidir. Bu yöntemde her tehlike için Olasılık (O) ve Şiddet (Ş) değerleri 1–5 arasında puanlanır ve Risk Skoru = O × Ş formülüyle hesaplanır. Farklı sektörlerin risk değerlendirme uygulamaları hakkında karşılaştırmalı örneklere ulaşmak için İnşaat Sektöründe Risk Değerlendirme Örneği ve Fine-Kinney Risk Değerlendirme Yöntemi incelenebilir.
Risk değerlendirme süreci; tasarım ya da kuruluş aşamasından başlamak üzere aşağıdaki adımları kapsar:
5. Uygulama Örneği: Hastane Birim Bazlı Risk Tablosu
Aşağıdaki tablo, orta büyüklükteki bir hastanede seçilmiş birimler için örnek tehlikeleri, olasılık ve şiddet değerlendirmelerini ve önerilen kontrol tedbirlerini göstermektedir. Puanlamalar genel uygulamaya dayalı örneksel değerlerdir; her kuruluş kendi özgün koşullarına göre değerlendirme yapmalıdır.
| Birim | Tehlike / Risk | Tehlike Türü | Olasılık (1-5) | Şiddet (1-5) | Risk Skoru (Oת) | Risk Seviyesi | Önerilen Kontrol Tedbiri |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Acil Servis | İğne batması / kesici-delici alet yaralanması | Biyolojik | 4 | 4 | 16 | Yüksek | Güvenli iğne sistemleri, KKD (eldivenler), eğitim, atık konteyner standardizasyonu |
| Acil Servis | Hasta/yakını şiddeti | Psikososyal | 4 | 3 | 12 | Önemli | Güvenlik personeli, alarm sistemleri, personel eğitimi, ortam düzenlemesi |
| Ameliyathane | Anestezi gazı maruziyeti | Kimyasal | 3 | 4 | 12 | Önemli | Çekişli havalandırma, gaz kaçak dedektörleri, periyodik ortam ölçümü |
| Radyoloji | İyonizan radyasyon maruziyeti | Fiziksel | 3 | 5 | 15 | Yüksek | Kişisel dozimetre, kurşun önlük, alan sınıflandırması, yıllık sağlık gözetimi |
| Laboratuvar | Kimyasal/biyolojik madde sıçraması | Kimyasal & Biyolojik | 3 | 4 | 12 | Önemli | Biyogüvenlik kabinleri, KKD (gözlük, önlük, eldiven), MSDS eğitimi |
| Servisler | Hasta kaldırma / taşımada kas-iskelet yaralanması | Ergonomik | 4 | 3 | 12 | Önemli | Hasta kaldırma ekipmanı, hasta taşıma eğitimi, yük rotasyonu |
| Yoğun Bakım | Enfeksiyon ajanlarına maruz kalma (damlacık/temas) | Biyolojik | 4 | 4 | 16 | Yüksek | Enfeksiyon kontrol protokolleri, N95 maske, izolasyon odaları, el hijyeni eğitimi |
| Temizlik Hizmetleri | Kimyasal dezenfektan maruziyeti | Kimyasal | 4 | 3 | 12 | Önemli | Uygun KKD, malzeme güvenlik bilgi formu, havalandırma, eğitim |
| Tüm Birimler | Islak zeminde kayma / düşme | Fiziksel | 3 | 3 | 9 | Orta | Kaymaz zemin kaplamalar, uyarı levhaları, kaymaz ayakkabı politikası |
| Tüm Birimler | Yangın riski (tıbbi gaz, elektrik) | Fiziksel | 2 | 5 | 10 | Orta | Yangın algılama sistemleri, tahliye planı, yıllık tatbikat, tüp periyodik kontrolü |
• 1–4: Düşük Risk — Mevcut önlemler yeterli; periyodik izleme sürdürülmeli.
• 5–9: Orta Risk — Makul sürede iyileştirici tedbirler planlanmalı.
• 10–14: Önemli Risk — Kısa sürede önlem alınmalı; iş sürekliliği izlenmeli.
• 15–25: Yüksek / Çok Yüksek Risk — Derhal müdahale; gerekirse faaliyet durdurulmalı.
6. Özel Birim Değerlendirmeleri ve Kontrol Hiyerarşisi
6.1 Radyoloji Biriminde Öncelikli Tedbirler
Radyasyon çalışanlarının işe başlamadan önce ve yılda en az bir defa periyodik muayenelerden geçirilmesi gerekmektedir. Denetimli alanlarda kişisel dozimetre kullanımı zorunlu olup uyarı işaretleri eksiksiz bulundurulmalıdır. İSG kontrol hiyerarşisi açısından öncelik sırasıyla; kaynak izolasyonu (kurşun paneller), mühendislik kontrolleri (alan sınırlandırma), idari kontroller (çalışma süresi kısıtlamaları) ve KKD (kurşun önlük, tiroid koruması) şeklinde uygulanır.
6.2 Kimyasallarla Çalışan Birimlerde Havalandırma
Laboratuvar ve ilaç hazırlama odaları gibi kimyasalların yoğun kullanıldığı alanlarda yerel cebri çekişli havalandırma sistemleri kurulmalı ve bu sistemlerden çekilen hava genel havalandırma sistemine kesinlikle karıştırılmamalıdır. Kimyasallar uygun depolama alanlarında, MSDS (Malzeme Güvenlik Bilgi Formu) eşliğinde muhafaza edilmelidir.
6.3 Tıbbi Atık Yönetimi
Kesici-delici tıbbi atıkların ayrı, delinmeye dayanıklı sarı konteynerlerde toplanması, tıbbi atık taşıma kurallarına uyulması ve düzenli eğitim verilmesi hem biyolojik hem de kimyasal risklerin kontrol altına alınmasına katkı sağlar. Farklı sektörlerdeki benzer kontrol uygulamaları için Gıda Sektöründe Risk Değerlendirme Örneği de incelenebilir.
7. Dokümantasyon ve Güncelleme Yükümlülükleri
Risk değerlendirmesi belgesinin tüm sayfaları numaralandırılmalı, her sayfa ekip üyelerince paraflanmalı ve son sayfa imzalanarak işyerinde fiziksel veya elektronik ortamda saklanmalıdır. Yönetmelik uyarınca aşağıdaki durumlarda risk değerlendirmesi süre dolmadan yenilenir:
- İşyerinin taşınması veya binalarda fiziksel değişiklik yapılması
- Yeni tıbbi cihaz veya teknoloji devreye alınması
- İş kazası ya da meslek hastalığı meydana gelmesi
- Çalışma ortamı ölçümleri veya sağlık gözetim sonuçlarında anlamlı değişiklik
- Yeni bir salgın hastalık, biyolojik tehdit veya pandemi ilanı
Sağlık kuruluşlarında risk değerlendirmesi; yalnızca yasal bir yükümlülük değil, çalışan ve hasta güvenliğinin temel güvencesidir. Biyolojik, kimyasal, fiziksel, ergonomik ve psikososyal tehlikeleri bir arada barındıran bu ortamlarda sistematik, güncel ve birim bazlı bir risk değerlendirmesi hem iş kazalarını önler hem de kurumsal itibarı korur. 6331 sayılı Kanun ve İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği çerçevesinde yürütülecek bu çalışmalar; alanında uzman iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi ve enfeksiyon kontrol uzmanlarının iş birliğiyle hazırlanmalı ve periyodik olarak güncellenmelidir.
Sıkça Sorulan Sorular
Hastaneler hangi tehlike sınıfında yer alır?
Yataklı devlet hastaneleri ve özel hastaneler genel olarak “Çok Tehlikeli” işyeri sınıfında değerlendirilmektedir. Bu sınıflandırma; biyolojik, kimyasal, radyolojik ve psikososyal risklerin bir arada bulunması ile radyoloji ünitelerinin varlığı ve 7/24 kesintisiz hizmet gibi faktörlere dayanmaktadır. Bu statü, risk değerlendirmesinin en geç 2 yılda bir yenilenmesini zorunlu kılar.
Sağlık kuruluşlarında risk değerlendirmesini kim yapar?
Risk değerlendirmesi, işverenin (hastane yönetiminin) oluşturduğu çok disiplinli bir ekip tarafından yapılır. Bu ekipte işveren/vekili, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, çalışan temsilcisi ve ilgili destek elemanları yer alır. Kamu hastaneleri Sağlık Bakanlığı’na bağlı Çalışan Sağlığı Merkezi (ÇASMER)’nden, özel hastaneler ise yetkilendirilmiş OSGB’lerden hizmet alabilir.
Hastane risk değerlendirmesinde hangi yöntem kullanılır?
Özellikle kamu hastanelerinde en yaygın kullanılan yöntem L Tipi (5×5) Matris yöntemidir. Bu yöntem; uygulaması kolay, anlaşılır ve belgelenmesi pratik olduğu için tercih edilmektedir. Bununla birlikte karmaşık süreçler içeren birimlerde (ameliyathane, yoğun bakım) Fine-Kinney gibi daha kapsamlı yöntemler de kullanılabilir.
Sağlık çalışanlarının en sık maruz kaldığı riskler nelerdir?
Sağlık çalışanlarının en sık maruz kaldığı riskler şu beş başlık altında toplanır: biyolojik riskler (iğne batması, enfeksiyon), kimyasal riskler (dezenfektanlar, antineoplastik ilaçlar), fiziksel riskler (iyonizan radyasyon, anestezi gazı), ergonomik riskler (hasta kaldırma, uzun süre ayakta durma) ve psikososyal riskler (şiddet, tükenmişlik sendromu, nöbet çalışması). Kesici-delici alet yaralanmaları ise en sık karşılaşılan kaza türlerinin başında gelmektedir.
Radyoloji biriminde çalışanlar için özel yükümlülükler neler?
Radyasyon çalışanlarının işe başlamadan önce sağlık muayenesinden geçirilmesi, ardından yılda en az bir defa periyodik muayene yapılması gerekmektedir. Denetimli alanlarda kişisel dozimetre kullanımı zorunludur. Ayrıca radyasyon alanları sınıflandırılmalı, denetimli ve gözetimli alanlar ilan edilmeli ve uyarı işaretleri eksiksiz bulundurulmalıdır.
Risk değerlendirmesi belgesi ne kadar süreyle saklanmalı ve nasıl güncellenmelidir?
Risk değerlendirmesi belgesi, elektronik veya basılı ortamda işyerinde saklanmak zorundadır. Çok tehlikeli sınıftaki sağlık kuruluşlarında belge en geç 2 yılda bir yenilenmelidir. Bunun yanı sıra iş kazası, yangın, yeni tıbbi cihaz kullanımı, işyeri taşıması veya binalarda değişiklik gibi durumlarda belirlenen süre dolmadan da risk değerlendirmesinin tamamen veya kısmen güncellenmesi yasal zorunluluktur.
Bu konuyla ilgili diğer rehberler
→ Fine-Kinney Risk Değerlendirme Yöntemi
→ Risk Değerlendirme Ekibi Kimlerden Oluşur?
→ 3×3 Risk Değerlendirme Matrisi Nedir?
→ Risk Değerlendirme Yöntemleri Karşılaştırması
