Periyodik kontroller, işyerindeki makine, ekipman ve tesisatların güvenli durumda olduğunu düzenli aralıklarla doğrulayan yasal muayenelerdir. Bir vinç, bir kompresör, bir asansör veya elektrik tesisatı; ilk kurulduğunda güvenli olsa bile zamanla yıpranır, yorulur ve tehlikeli hale gelebilir. Periyodik kontrol, bu bozulmayı kaza olmadan önce yakalar. Ancak çok sayıda ekipmanın farklı periyotlarını takip etmek karmaşıktır; bu yüzden iyi bir periyodik kontrol takvimi şarttır. Bu rehberde kontrol sürelerini, yasal dayanağı, yetkili kişileri ve takvim oluşturmayı ele alıyoruz.
Konunun temel yasal dayanağı, 25.04.2013 tarih ve 28628 sayılı “İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği”dir. Bu yönetmelik 6331 sayılı İSG Kanunu’na dayanır ve EK-III bölümünde iş ekipmanlarının bakım, onarım ve periyodik kontrol sürelerini belirler.
Temel Kural: Yılda En Az Bir Kez
Yönetmeliğin temel ilkesi nettir: ilgili standartta veya imalatçı talimatında daha kısa bir süre belirtilmemişse, periyodik kontroller yılda en az bir kez yapılır. Periyot belirlenirken şu hiyerarşi izlenir:
- İlgili standart: Ekipman için bir standart süre tanımlıyorsa o esas alınır.
- İmalatçı talimatı: Standart yoksa, imalatçının öngördüğü aralık ve kriterler uygulanır.
- Risk değerlendirmesi: İkisi de yoksa; işyeri ortam koşulları, kullanım sıklığı ve süresi gibi faktörler göz önünde bulundurularak risk değerlendirmesi sonucuna göre belirlenir.
Hangi yöntemle belirlenirse belirlensin, kontrol aralığı (yönetmelikteki istisnalar dışında) bir yılı aşamaz. Bu, periyodik kontrol takviminin omurgasını oluşturan altın kuraldır.
Başlıca Ekipman Kontrol Süreleri
EK-III, ekipman gruplarına göre azami kontrol sürelerini ve referans kriterleri tanımlar. Aşağıda en yaygın ekipmanların kontrol periyotları özetlenmiştir (standart/imalatçı daha kısa süre belirtmedikçe):
| Ekipman / Tesisat | Azami Periyot | Özel Kriter |
|---|---|---|
| Kaldırma/iletme makineleri (vinç, forklift, caraskal) | Yılda 1 | Beyan yükünün 1,25 katı ile test |
| Basınçlı kaplar (kompresör, kazan, hava tankı) | Yılda 1 | İşletme basıncının 1,5 katı hidrostatik test |
| Elektrik tesisatı ve topraklama | Yılda 1 | Topraklama direnci, süreklilik |
| Yangın tesisatı ve ekipmanları | Yılda 1 | Söndürücü, hidrant, alarm |
| Yapı iskeleleri | 6 ayda 1 | Kurulum ve düzenli kontrol |
| Havalandırma/klima tesisatı | Yılda 1 | Standart/imalatçıya göre |
Tabloda dikkat çeken iki özel test vardır: kaldırma ekipmanları beyan edilen yükün en az 1,25 katıyla, basınçlı kaplar ise işletme basıncının 1,5 katıyla test edilir. Bu yük/basınç fazlası, ekipmanın gerçek çalışma koşullarının üstünde bir güvenlik payıyla denenmesini sağlar.
Sahadan Örnek Vaka
Bir depoda forkliftin periyodik kontrol tarihi, sorumlu kişinin işten ayrılmasıyla unutulur; takip eden tarihi kimse hatırlamaz. Aradan 16 ay geçmiştir. Bir gün forkliftin fren sistemi yük altında boşalır ve ramak kala bir kaza yaşanır. İSG denetiminde, geçerli periyodik kontrol raporunun süresi dolduğu için idari para cezası kesilir. Ders: Periyodik kontrol bir kez yaptırılıp unutulacak bir iş değil, sürekli dönen bir takvimdir. Sorumlu kişiye bağlı, hafızaya dayalı takip riskli olur; tarihler bir sisteme (takvim/yazılım) bağlanmalı ve hatırlatma kurulmalıdır.
Kontrolü Kim Yapar?
Periyodik kontroller, gelişigüzel yapılamaz; yetkili kişiler tarafından gerçekleştirilmelidir. Yönetmeliğe göre yetkili kişi, ekipmanın teknik özelliğinin gerektirdiği ilgili branşlardan mühendis, tekniker veya yüksek teknikerdir. Bu kişilerin Bakanlığın yetkili kişi kayıt sistemine kayıtlı olması gerekir. Bazı ekipman grupları için kontrol, akredite muayene kuruluşlarınca yapılır.
Önemli bir kısıtlama: Bir ekipmanın bakımını yapan kişi, aynı ekipmanın periyodik kontrolünü yapamaz (çıkar çatışması). Ayrıca ortak sağlık ve güvenlik birimleri (OSGB) periyodik kontrol hizmeti veremez. Bu kurallar, kontrolün bağımsız ve tarafsız olmasını güvence altına alır.
Etkili Bir Kontrol Takvimi Oluşturma
- ☐ Tüm iş ekipmanı ve tesisatların envanteri çıkarıldı mı?
- ☐ Her ekipman için azami kontrol periyodu belirlendi mi?
- ☐ Son kontrol tarihleri ve geçerlilik süreleri kaydedildi mi?
- ☐ Bir sonraki kontrol tarihleri takvime işlendi mi?
- ☐ Vade öncesi hatırlatma (örn. 1 ay önce) kuruldu mu?
- ☐ Yetkili kişi/muayene kuruluşu önceden ayarlandı mı?
- ☐ Raporlar erişilebilir biçimde arşivlendi mi?
- ☐ Tadilat/yeni ekipman alımında takvim güncellendi mi?
İSG Uzmanı Notu
Periyodik kontrol yönetiminin en sık başarısızlık nedeni, kontrolün “son güne bırakılmasıdır”. Raporun geçerliliği dolmadan kontrolü yaptırmak için son haftayı beklerseniz, muayene kuruluşunun yoğunluğu veya ekipmanda çıkan bir uygunsuzluk sizi yasal süreyi aşmaya zorlayabilir. Pratik kural: Her kontrolü, vade tarihinden en az 1 ay önceye planlayın. Bu tampon, çıkabilecek uygunsuzlukları gidermek ve yeniden kontrol için zaman tanır. Ayrıca tüm ekipmanı tek bir Excel veya yazılımda tarih bazlı izlemek, hafızaya güvenmekten çok daha güvenlidir.
Periyodik Kontrolü İhmal Etmenin Sonuçları
Periyodik kontrol, yalnızca bir formalite değil, hem güvenlik hem hukuki sorumluluk açısından kritik bir yükümlülüktür. Eksik veya geçersiz periyodik kontroller, İSG denetimlerinde idari para cezalarına yol açar. Daha da önemlisi, kontrolsüz bir ekipmanla iş kazası yaşanması halinde işverenin sorumluluğu ağırlaşır; “gerekli özeni göstermedi” iddiası güçlenir ve tazminat ile cezai sorumluluk riski artar.
Bu yüzden periyodik kontrol takvimi, işyerinin İSG yönetim sisteminin görünür bir parçası olmalı ve düzenli gözden geçirilmelidir. İyi tutulan bir takvim, hem denetimde “her şey yerinde” demenin en kolay yolu hem de gerçek bir kaza önleme aracıdır. Kontroller zamanında yapıldığında, ekipman arızaları büyük çoğunlukla kaza haline gelmeden tespit edilip giderilir.
Son olarak, periyodik kontrol raporlarının yalnızca yapılması değil, saklanması da yükümlülüğün bir parçasıdır. Bu raporlar denetimlerde istenebilir ve bir iş kazası sonrası soruşturmada işverenin gerekli özeni gösterdiğinin kanıtı olarak kullanılır. Raporları ekipman bazında, tarihleriyle birlikte dijital ve fiziksel olarak arşivlemek; hem yasal güvenlik hem de kurumsal hafıza açısından değerlidir. Özetle periyodik kontrol; envanter, takvim, yetkili kişi ve arşivin birlikte yürüdüğü bütünsel bir süreçtir.
Sıkça Sorulan Sorular
Periyodik kontroller ne sıklıkla yapılır?
Periyodik kontrolü kim yapabilir?
Basınçlı kaplar nasıl test edilir?
Periyodik kontrol yaptırmazsam ne olur?
Bu konuyla ilgili diger rehberler
→ İş Ekipmanları Periyodik Kontrolü
→ Topraklama ve Süreklilik Ölçümü Nasıl Yapılır?
→ Termal Kamera ile Elektriksel Muayene Nasıl Yapılır?
→ İşyeri Aydınlatma Ölçümü Nasıl Yapılır?
Not: Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve Haziran 2026 itibarıyla yürürlükteki mevzuata dayanır. Ekipmana özel süre ve kriterler için Yönetmelik EK-III’e ve yetkili kişiye başvurunuz.
