Tendinit ve tenosinovit, tendonların ya da tendon kılıflarının tekrarlayan mesleki hareketler sonucu iltihaplanmasıyla ortaya çıkan ve Türkiye mevzuatında E Grubu (Fiziksel etkenlerle olan) meslek hastalıkları kapsamında değerlendirilen önemli iş sağlığı sorunlarıdır. Montaj, paketleme, polisaj, cerrahi, inşaat ve tekstil gibi onlarca sektörde çalışanları tehdit eden bu hastalıklar; erken tanı, ergonomik düzenleme ve uygun koruyucu önlemlerle büyük ölçüde önlenebilir. İşverenler, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu çerçevesinde risk değerlendirmesi yaparak çalışanları bu risklerden korumakla yükümlüdür.
Tendinit ve tenosinovit, günümüz çalışma hayatında giderek daha fazla gündem bulan kas-iskelet sistemi hastalıkları arasında yer almaktadır. Özellikle el, bilek, omuz ve dirsek bölgesini yoğun biçimde kullanan mesleklerde; aynı hareketin defalarca tekrarlanması, yanlış çalışma duruşları ve yetersiz dinlenme süreleri bu hastalıkların temel tetikleyicileri arasındadır. Türkiye’de meslek hastalığı bilincinin ve bildirim oranlarının uluslararası standartların çok gerisinde kalması, söz konusu hastalıkların gerçek boyutunun görülmesini zorlaştırmaktadır. Bu makalede tendinit ve tenosinovitin tıbbi tanımından mevzuat kapsamına, risk faktörlerinden önleme stratejilerine uzanan kapsamlı bir çerçeve sunulmaktadır.
Tanım ve Tıbbi Sınıflandırma
Tendinit, kasları kemiklere bağlayan güçlü lifli yapılar olan tendonların iltihaplanmasıdır. Tendon iltihaplandığında etkilenen bölgede şişme, ağrı ve hareket kısıtlılığı ortaya çıkar. Tenosinovit ise bir adım ötede; tendonların çevresini saran ve hareket sırasındaki sürtünmeyi azaltan sinoviyal kılıfın iltihaplanmasını ifade etmektedir. Kimi zaman hem tendon hem de kılıf eş zamanlı olarak etkilenebilir. Tendinozis ise iltihap olmaksızın tendonda gelişen kronik dejeneratif değişiklikleri tanımlamak için kullanılan ayrı bir kavramdır; “tendinopati” ise bu üç tablonun tamamını kapsayan şemsiye bir terimdir.
Uluslararası Sınıflandırmadaki Yeri
ICD-10 kodlama sisteminde sinovit ve tenosinovit, M65 kodu altında “kas-iskelet sistemi ve bağ doku hastalıkları” başlığında sınıflandırılmaktadır. Bu kategorinin önemli alt başlıkları arasında M65.3 (tetik parmak), M65.4 (De Quervain radyal stiloid tenosinoviti) ve M65.8 (diğer sinovit ve tenosinovitler) yer almaktadır. Mesleki kaynaklı üst ekstremite hastalıklarının araştırmalarında bu kodlar özellikle referans alınmaktadır.
Türkiye Mevzuatındaki Yeri: E Grubu Meslek Hastalıkları
Türkiye’de meslek hastalıkları, Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespit İşlemleri Yönetmeliği Ek-2 listesine göre beş ana grup altında sınıflandırılmaktadır: A Grubu (kimyasal maddeler), B Grubu (mesleki cilt hastalıkları), C Grubu (pnömokonyozlar ve solunum hastalıkları), D Grubu (mesleki bulaşıcı hastalıklar) ve E Grubu (fiziksel etkenlerle olanlar). Tendinit ve tenosinovit, bu listede E-6 alt grubu kapsamında yer almakta; kas-iskelet sistemi hastalıkları olarak sınıflandırılmaktadır. Ayrıntılı sınıflandırma için Meslek Hastalıkları Listesi ve Sınıflandırması sayfamıza göz atabilirsiniz.
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 14. maddesi, meslek hastalığını “sigortalının çalıştığı veya yaptığı işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebeple veya işin yürütüm şartları yüzünden uğradığı geçici veya sürekli hastalık, bedensel veya ruhsal engellilik halleri” olarak tanımlamaktadır. 6331 sayılı İSG Kanunu’nun 3. maddesi ise meslek hastalığını “mesleki risklere maruziyet sonucu ortaya çıkan hastalık” biçiminde, daha risk odaklı bir yaklaşımla ele alarak işverenin önleyici tedbir alma sorumluluğunu vurgulamaktadır.
Hastalığın Tanınması İçin Aranan Koşullar
Bir çalışanın tendinit veya tenosinovit tanısının meslek hastalığı olarak kabul edilebilmesi için şu koşulların bir arada bulunması gerekmektedir: kişinin SGK’lı sigortalı olması; hastalık ile yapılan iş arasında nedensellik bağı bulunması; hastalığın yönetmelik listesinde yer alması ya da Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulu (SSYSK) tarafından kabul edilmesi; belirli maruziyet ve yükümlülük süreleri içinde ortaya çıkması ve yetkili sağlık kurulu raporu ile tespit edilmesi.
Risk Altındaki Meslekler ve İşler
Tendinit ve tenosinovit, tekrarlayan el-kol hareketleri gerektiren çok sayıda meslek grubunda sık görülmektedir. Mesleki kas-iskelet sistemi hastalıklarının nedensellik değerlendirmesinde işin niteliği ve maruziyet süresi belirleyici rol oynamaktadır. Benzer şekilde, titreşime bağlı meslek hastalıkları da el-kol bölgesini olumsuz etkileyen ve tendinit riskini artırabilen önemli bir mesleki etken olarak değerlendirilmelidir.
| Hastalık Türü | Etkilenen Bölge | İlişkili İşler / Meslekler |
|---|---|---|
| Dirsek Tendiniti (Lateral Epikondilit) | Dirsek dış yüzü | Tenis, bowling, çekiç/tornavida kullanımı, küçük parça montajı, et kesme, müzisyenlik |
| De Quervain Tenosinoviti | Başparmak / bilek | Polisaj, parlatma, kumlama, taşlama, baskı işleri, cerrahi, vidalama, sıkma, testere ve pense kullanımı |
| Omuz Tendiniti / Rotator Kılıf Sendromu | Omuz | Zımbalama, tavan montajı ve kaynağı, tavan boyama, oto tamiri, paketleme, depolama, inşaat, postacılık |
| Dirsek Tendiniti (Medial Epikondilit) | Dirsek iç yüzü | Zımbalama, montaj, kablolama, paketleme, pense kullanımı |
| El/Bilek Tenosinoviti | El bileği / parmaklar | Montaj, paketleme, tekstil, temizlik işleri, klavye yoğun işler, müzisyenlik |
| Tetik Parmak (Trigger Finger) | El parmakları fleksör tendonları | Pense, makine tetikli alet kullanımı, uzun süreli kavrama gerektiren işler |
Klinik Bulgular ve Tanı Süreci
Belirtiler
Tendinit; etkilenen tendon üzerinde ağrı, hassasiyet, şişlik ve hareket kısıtlılığıyla kendini belli eder. Ağrı genellikle harekete bağlı olarak artar, istirahatle azalır. Tenosinovitte ise tendon kılıfının iltihaplanmasına bağlı olarak hareket sırasında krepitasyon (çıtırtı) duyulabilir; parmakların fleksiyonunda kilitleme veya yakalanma hissi oluşabilir. Özellikle De Quervain tenosinovitin klasik bulgusu olan Finkelstein testi, başparmağın avuç içine alınarak bileğin ulnar yöne çevrilmesiyle keskin ağrının provoke edilmesidir. Tedavi edilmeyen olgularda tendonda kalıcı hasar oluşabilir, tendon yırtılması ya da eklem sertliği gibi komplikasyonlar gelişebilir.
Tanı Yöntemi
Klinik muayene çoğunlukla tanı için yeterlidir. Ultrasonografi, tendon ve kılıftaki iltihaplanmayı, sıvı birikimini ve yapısal değişiklikleri görüntülemek açısından değerli bir araçtır. MRG daha ayrıntılı yumuşak doku görüntülemesi sağlar. Meslek hastalığı sürecinde tanı, iş öyküsü ve maruziyet değerlendirmesiyle desteklenmelidir.
Risk Faktörleri ve Mesleki Etkenler
Tendinit ve tenosinovitin oluşmasında birden fazla etkenin bir araya gelmesi söz konusudur. Bu etkenleri iş kaynaklı (mesleki) ve bireysel faktörler olmak üzere iki ana başlık altında değerlendirmek mümkündür.
Mesleki Risk Faktörleri
Tekrarlayan kol hareketleri, tenosinovit ve benzeri üst uzuv hastalıklarının en önemli tetikleyicisi olarak öne çıkmaktadır. Yüksek frekanslı tekrarlayan hareketler (örneğin dakikada çok sayıda kavrama, sıkma ya da döndürme hareketi), statik kas zorlanması, zorlanmış beden duruşları (özellikle bileğin uç pozisyonlarda tutulması), elle taşınan titreşimli aletlerin kullanımı ve yetersiz dinlenme molaları en başta gelen iş kaynaklı etkenlerdir.
Bireysel Risk Faktörleri
Yaş ilerledikçe tendonlardaki kan dolaşımı azalmakta ve dokunun esnekliği kaybolmaktadır; bu nedenle orta ve ileri yaştaki çalışanlar daha yüksek risk altındadır. Romatoid artrit, gut, diyabet, sistemik skleroz ve yüksek kolesterol gibi eşlik eden hastalıklar riski belirgin biçimde artırmaktadır. Yanlış ergonomik duruş, geçirilmiş travmalar ve yetersiz kondisyon da predispozan faktörler arasında yer almaktadır.
Türkiye’de bildirilen meslek hastalığı vaka sayısı uluslararası tahminlerin çok altında kalmaktadır. Bu durum; tanı ve bildirim süreçlerindeki güçlükler, mesleki etiyoloji bilincinin yetersizliği ve yükümlülük süreleri gibi bürokratik engellerden kaynaklanmaktadır. Oysa mesleki kas-iskelet sistemi hastalıklarının gerçek yük taşıdığı bilinmekte; kurulca kabul edilmeyen vakalar ise resmi istatistiklere hiç yansımamaktadır.
Korunma ve Ergonomik Önlemler
Tendinit ve tenosinovite karşı en etkili strateji, kaynakta önleme yaklaşımıdır. İş istasyonunun ve kullanılan ekipmanın çalışana uyarlanması, iş organizasyonunun düzenlenmesi ve çalışana ergonomi eğitimi verilmesi bu yaklaşımın temel bileşenlerini oluşturur.
Mühendislik ve Ergonomik Kontroller
Çalışma yüksekliğinin kişiye göre ayarlanması, bilek nötr pozisyonda kalacak şekilde alet tasarımı (pistol-grip yerine düz gövdeli aletlerden kaçınmak), titreşim sönümleyici el tutacakları, el ve bilekte zorlanmayı azaltan jel bilek destekleri bunların başında gelmektedir. Ağır nesnelerin kaldırılmasında yardımcı mekanik düzenekler kullanılmalı; tekrarlayan işlerde görev rotasyonu (iş döngüsü değişimi) mutlaka planlanmalıdır.
Yönetimsel Önlemler
Dinlenme molaları ve aktif ısınma egzersizleri, tekrarlayan hareketlerden kaynaklanan tendon zorlanmasını önemli ölçüde azaltır. Yeni işe başlayanlar için adaptasyon süreleri tanınmalı, yoğun dönemlerde iş yükü rotasyonla dengelenmelidir. Çalışanlara düzenli aralıklarla ergonomi ve kişisel koruyucu kullanımı eğitimi verilmesi de zorunludur.
Tedavi Seçenekleri ve SGK Hakları
Tedavi Yaklaşımı
Tedavinin temelini hastaya ağrı yaratan faaliyetlere ara verilmesi ve immobilizasyon oluşturur. Steroit yapısında olmayan iltihap önleyici ilaçlar (NSAİİ), ağrı ve iltihabı azaltmak amacıyla sıklıkla kullanılmaktadır. Bölgeye soğuk uygulama, fizyoterapi ve egzersiz programları iyileşmeyi hızlandırır. Konservatif tedaviye yanıt alınamayan ileri vakalarda kortikosteroid enjeksiyonu ya da cerrahi müdahale seçenekleri gündeme gelebilir. Erken dönemde tedaviye başlanırsa iyileşme süresi genel olarak dört ila altı hafta arasında değişmektedir.
Meslek Hastalığı Kapsamında SGK Hakları
Tendinit veya tenosinovitin meslek hastalığı olarak tescil edilmesi halinde çalışan çeşitli haklardan yararlanır: geçici iş göremezlik ödeneği (yatarak tedavilerde günlük kazancın yarısı, ayaktan tedavilerde üçte ikisi), meslekte kazanma gücü kaybı oranına bağlı sürekli iş göremezlik geliri (en az %10 kayıp koşuluyla) ve gerekli sağlık yardımları bunların başında gelmektedir. SGK Sağlık Kurulu kararına itiraz edilmek istenirse önce Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulu’na, ardından İş Mahkemesi’ne başvurulabilir. Meslek hastalığı sürecinin diğer boyutlarını değerlendirmek isteyenler için Biyolojik Risk Etmenleri ve Meslek Hastalıkları sayfamız da faydalı bir kaynak niteliği taşımaktadır.
Tendinit ve tenosinovit, önlenebilir nitelikteki mesleki kas-iskelet sistemi hastalıklarının başında gelmektedir. Tekrarlayan mesleki hareketlerden kaynaklanan bu hastalıklar, ergonomik iş tasarımı, uygun çalışma molaları, iş rotasyonu ve işyeri hekiminin düzenli gözetimi sayesinde büyük ölçüde önlenebilir. İşverenler; 6331 sayılı İSG Kanunu ve ilgili yönetmelikler çerçevesinde risk değerlendirmesi yapmak, uygun KKD sağlamak ve şüpheli vakaları 3 işgünü içinde yetkili kuruluşlara bildirmekle yükümlüdür. Çalışanların haklarını korumak ve üretim kayıplarını önlemek açısından erken tanı ile zamanında bildirim hayati önem taşımaktadır.
Sıkça Sorulan Sorular
Tendinit ile tenosinovit arasındaki fark nedir?
Tendinit, tendonun kendisinin iltihaplanmasını ifade ederken; tenosinovit, tendonu çevreleyen sinoviyal kılıfın iltihaplanmasıdır. Bazı durumlarda her ikisi eş zamanlı olarak ortaya çıkabilir. Tenosinovit için “tendinopati” veya “tendinozis” gibi terimler de klinik pratikte kullanılmakta olup bunlar farklı süreçleri tanımlar.
Tendinit veya tenosinovit hangi durumda meslek hastalığı sayılır?
Bu hastalıkların meslek hastalığı olarak kabul edilebilmesi için; çalışanın SGK’lı sigortalı olması, hastalık ile yaptığı iş arasında nedensellik bağı bulunması, ilgili yönetmelik listesinde yer alması veya Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulu tarafından kabul edilmesi ve yetkili sağlık kurulu tarafından raporlanmış olması gerekmektedir.
Meslek hastalığı bildirimi için süre ne kadardır?
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’na göre; işyeri hekimi ya da başka bir sağlık hizmeti sunucusu tarafından meslek hastalığı ön tanısı konulması durumunda işveren, durumu SGK tarafından yetkilendirilmiş sağlık kuruluşuna 3 işgünü içinde bildirmek ve sevki gerçekleştirmekle yükümlüdür. Bu süreye uyulmaması halinde idari yaptırımlar devreye girer.
Hangi meslekler tendinit ve tenosinovit açısından en yüksek risk grubundadır?
Montaj, paketleme, polisaj, tekstil, inşaat, oto tamiri, cerrahi, müzisyenlik, postacılık ve tarım gibi tekrarlayan el-kol hareketleri yoğun olan sektörler en yüksek risk grubunu oluşturmaktadır. Ayrıca vidalama, pense ve testere gibi elle tutulan aletlerin yoğun kullanıldığı her iş kolu risk altındadır.
Tenosinovitte tedavi süreci ne kadar sürer?
Erken dönemde tanı konulur ve tetikleyici aktiviteler durdurulursa iyileşme genellikle dört ila altı hafta içinde gerçekleşmektedir. Kronik ya da enfeksiyöz kaynaklı vakalarda bu süre uzayabilir. Tedaviye geç başlanması veya faaliyetlerin sürdürülmesi, kalıcı tendon hasarına ya da eklem sertliğine yol açabilir.
İşveren bu hastalıkları önlemek için ne yapmalıdır?
İşverenler; ergonomik iş istasyonu tasarımı, tekrarlayan görevlerde iş rotasyonu, yeterli dinlenme molaları, titreşim sönümleyici ekipman kullanımı, çalışanların ergonomi eğitimi ve düzenli sağlık gözetimi gibi önlemleri hayata geçirmelidir. Bu önlemler hem yasal bir zorunluluk hem de üretkenliği ve çalışan sağlığını korumanın en etkili yoludur.
Bu konuyla ilgili diğer rehberler
→ Titreşime Bağlı Meslek Hastalıkları
→ Biyolojik Risk Etmenleri ve Meslek Hastalıkları
→ Meslek Hastalıkları Listesi ve Sınıflandırması
→ Radyasyona Bağlı Meslek Hastalıkları
