Mangan Maruziyeti ve Sinir Sistemi Etkileri

Mangan, sanayide vazgeçilmez bir element olmakla birlikte çalışanlar için ciddi nörotoksikolojik riskler taşımaktadır. Manganın tüketiminin yaklaşık %90’ı çelik üretim sektöründe gerçekleşmekte; demir içeren alaşımları sertleştirmek ve kaynak elektrotlarının yapısında kullanılmaktadır. Mangan maruziyetinin etkileri esas olarak solunum yolunda ve beyinde ortaya çıkar. Bu nedenle mangan, tüm dünyada ve Türkiye’de özellikle takip gerektiren mesleki maruziyet etkenleri arasında yer almaktadır.

Mangan Nedir? Endüstriyel Kullanım Alanları

Kimyasal sembolü “Mn” olan mangan, dördüncü periyot 7b grubunda yer alan bir geçiş elementidir; atom numarası 25 olup oda koşullarında katı fazda bulunur. Demire benzeyen gümüşi gri bir metal olan mangan; serttir, oldukça kırılgandır, kaynaşması zor fakat oksitlenmesi kolaydır. Boya, cam, seramik, tekstil endüstrisi, lityum pili üretimi, pestisit üretimi, gübre katkısı, ahşap koruyucu ve deri işleme gibi alanlarda kullanılan mangan; madencilik, arıtma, çelik üretimi ve kaynakçılık işlemleri sırasında da yoğun maruziyet kaynağı oluşturur. Benzin ve jet yakıtı da MMT (metilsiklopentadienil manganez trikarbonil) bileşiği nedeniyle maruziyet kaynağı olabilmekte; potasyum permanganat ise metal yüzey temizliğinde kullanılmaktadır.

Manganın Vücuda Alınma Yolları ve Metabolizması

Mangan vücuda başlıca üç yolla girebilir: solunum yoluyla (inhalasyon), sindirim yoluyla (ingestion) ve deri teması ile. Mesleki maruziyette en kritik yol, işyeri havasındaki mangan tozu ve dumanının solunmasıdır. Kaynak dumanındaki mangan partikülleri ultrafin boyuttadır (0,1 mikrometre altı) ve klasik FFP2 maskeler bu partikülleri tam olarak filtreleyemez. Akciğerler aracılığıyla kana geçen mangan, kan-beyin bariyerini aşarak santral sinir sisteminde, özellikle bazal ganglionlarda birikir. 12.08.2013 tarih ve 28733 sayılı Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik kapsamında; mangan, bazal ganglionlarda birikerek Parkinson benzeri manganizm tablosu yapabilen nörotoksik metal olduğu için periyodik biyolojik izlemi zorunludur.

Biyolojik İzlem

Test; kan mangan (B-Mn), idrar mangan (U-Mn), tırnak analizi ve nörodavranışsal test setiyle yapılmakta; GFAAS yöntemi 0,1 µg/L hassasiyetinde çalışmaktadır. Kan mangan değerinin 25 µg/L’yi aşması yüksek mesleki maruziyetin göstergesidir; bu durumda çalışma ortamının yerel egzoz havalandırması, kaynak pozisyonu ve KKD (kişisel koruyucu donanım) kullanımı yeniden değerlendirilir. Ancak kan testi son maruziyeti yansıtır; kan mangan son iki haftayı gösterir. Eski kaynakçı veya ferromangan işçisinde kan mangan normal olsa bile MRI T1 pallidum sinyali ve DaT SPECT görüntülenmelidir.

Sinir Sistemi Üzerindeki Etkiler: Manganizm

Manganın hedef organı santral sinir sistemi (SSS), özellikle ekstrapiramidal sistemdir; akciğerler de etkilenmektedir. Madencilikte maruz kalınan manganez, merkezi sinir sistemi üzerinde olumsuz etkilere yol açarak titreme, motor becerilerde gerileme ve üreme sağlığı sorunlarına neden olabilir; bu belirtiler manganez zehirlenmesi ile ilişkilidir.

Manganizmin Klinik Evreleri

Manganizm belirtileri yüksek düzeyde maruziyetten 3 ila 36 ay sonra ortaya çıkabilmekte; mangan madencilerinde bu süreç 10-20 yıla kadar uzayabilmektedir. Manganizm evreler halinde ilerler. Evre I (Subklinik evre): Halsizlik, yorgunluk, sersemlik, emosyonel dengesizlik, libido kaybı, empotans, iştahsızlık ve baş ağrısı gibi semptomlar görülür. Tanı zordur, ancak ilerleyici hastalıktan korunmak için bu evrede konulmalıdır. Evre II (Erken klinik evre): Hafıza ve muhakeme bozuklukları, anksiyete, bazen halüsinasyonlar gibi psikotik belirtiler ortaya çıkar. Nörolojik muayene bu evrede hâlâ normaldir; patella refleksi artabilir. Evre III (İleri evre): Progresif bradikinezi, dizartri, tüm vücut ve ekstremitelerde distoni, pareziler, yürüme bozuklukları, rijidite, ince tremor, ayakta durma güçlüğü, koordinasyon bozukluğu, maske yüz ve ileri psikotik bozukluklar görülür. Erken dönemde geri dönüşümlü olan tablo, geç dönemde geri dönüşümsüz hâle gelir.

Manganizm ile Parkinson Hastalığını Ayırt Etmek

Parkinson hastalığından ayrım çoğu zaman güçtür. Dopamin transporter (DaT) SPECT görüntülemesi manganizmde genellikle normaldir, Parkinson hastalığında ise azalmıştır; bu fark iki tabloyu birbirinden ayıran en güvenilir ayırıcı tanı yöntemidir. Manganizm ve Parkinson hastalığı, kliniğin erken evresinde birbirine benzer ve bu benzerlik ileri evre tedavisinde kritik hatalara yol açabilir. Parkinson tanısı alınmadan önce mesleki mangan öyküsü nörolog tarafından sorgulanmalıdır; aksi hâlde Parkinson olarak tedavi edilen mesleki manganizm, SGK haklarından yararlanamaz. Bu konuda Kurşun Maruziyeti ve Sağlık Etkileri makalemizde de vurgulandığı gibi, ağır metal maruziyetleri arasında klinik benzerlikler ciddi tanı karışıklıklarına yol açabilmektedir.

Diğer Organ Sistemlerine Etkileri

Solunum Sistemi

Metal dumanı ateşi; grip benzeri, maruziyetten birkaç saat sonra başlayıp ortalama bir günde kendini sınırlayan, manganez dioksit dumanının inhalasyonuna bağlı bir tablodur. Kimyasal pnömoni ise çeşitli Mn tuzlarının toz ve dumanına dozuyla ilişkili öksürük, bronşit, solunum fonksiyon testi bozulması gibi irritasyon bulgularıyla başlayıp ciddi etkilenmelerde kimyasal pnömoniye ilerler.

Deri ve Mukozalar

Mangan bileşikleri, yüksek dozlarda cilt, gözler ve müköz membranlar için irritandır. Nadiren duyarlılık görülmekte olup cilt üzerinde papüloeritematöz dermatite neden olabilir. Benzer kimyasal etkilenme mekanizmaları hakkında Pestisit Maruziyeti ve Korunma başlıklı makalemizi de inceleyebilirsiniz.

Türkiye’deki Yasal Mevzuat Çerçevesi

Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik (Resmi Gazete: 12.08.2013/28733); işyerinde bulunan, kullanılan veya herhangi bir şekilde işlem gören kimyasal maddelerin etkilerinden kaynaklanan mevcut veya ortaya çıkması muhtemel risklerden çalışanların sağlığını korumak ve güvenli bir çalışma ortamı sağlamak için asgari şartları belirlemektedir. 6331 sayılı Kanun uyarınca çıkarılan mevzuatın uygulanmasında uluslararası kuruluşlarca yayımlanmış sınır değerler de dikkate alınabilmektedir. Mesleki maruziyet sınır değeri belirleme sürecinde TWA (8 saatlik zaman ağırlıklı ortalama) ve STEL (15 dakikalık kısa süreli maruziyet sınırı) kavramları esas alınmaktadır. Mesleki maruziyet sınır değerlerinin aşıldığı her durumda işveren, bu durumun en kısa sürede giderilmesi için koruyucu ve önleyici tedbirleri almakla yükümlüdür.

Risk Altındaki Meslekler ve Sektörler

Meslek / Sektör	Maruziyet Biçimi	Risk Düzeyi	Temel Koruma Yöntemi
Kaynakçılar	Kaynak dumanı inhalasyonu (ultrafin partikül)	Yüksek	Yerel egzoz havalandırması, PAPR maske
Maden işçileri (Mn madenciliği)	Toz ve aerosol inhalasyonu	Çok Yüksek	Kapalı devre sistemler, N95/P100 solunum koruyucu
Çelik / Ferromangan üretimi	Duman ve toz	Yüksek	Proses kapatma, havalandırma
Pil ve akü üretimi	Mn bileşiği tozu	Orta-Yüksek	Kapalı sistem, solunum koruyucu
Boya / cam / seramik üretimi	Mn oksit tozu	Orta	Havalandırma, toz maskesi
Pestisit / gübre üretimi	Maneb (Mn bileşiği) tozu	Orta	Kapalı sistem, kimyasal maske

Korunma Yöntemleri ve Mühendislik Kontrolleri

Hiyerarşik Kontrol Yaklaşımı

Mangan maruziyetinden korunmada en etkin yöntem, maruziyet kaynağında önlem almaktır. Mangan maruziyeti için yerel egzoz havalandırması birincil koruma yöntemidir; maske ikinci savunma hattı olarak konumlanır. Yüksek maruziyetli alanlarda motorlu hava destekli solunum koruyucu (PAPR) tercih edilmesi önerilir.

Sağlık Gözetimi Yükümlülükleri

Tek başına yüksek biyomarker değeri iş akdini sonlandırmaz. İşveren ve işyeri hekimi, mangan temassız bir pozisyon tahsis ederek aynı işletme içinde görev değişikliği uygular. Bu yaklaşım, çalışanın hem korunmasını hem de iş güvencesinin sürdürülmesini sağlar. Ayrıca ağır metal maruziyetlerine bağlı kas-iskelet sistemi şikâyetleri de göz ardı edilmemeli; bu konuda Kas-İskelet Sistemi Rahatsızlıkları başlığımıza başvurulabilir.

Sıkça Sorulan Sorular